Jak pokazało opublikowane w 2025 r. badanie Eurobarometru dotyczące wiedzy naukowej Europejczyków, ponad połowa Polaków nie wierzy w antropogeniczne przyczyny obecnej zmiany klimatu. To poniekąd rozbrajające, bo to kwestia z zakresu nauki i decyduje tu nie wiara lecz wiedza. Zastanówmy się więc, jak taką wiedzę zdobyć i jak w ogóle zdobywamy wiedzę. Zanim przejdziemy do działania ziemskiego systemu klimatycznego i obserwacji, spróbujmy zrozumieć podstawy rozumowania naukowego i tego, jak działa nauka – na dwóch prostych przykładach i prostym językiem.

Akt 1. Moneta spadająca na podłogę

Podczas wykładu wyjmuję z kieszeni monetę, taką zwykłą pięciozłotówkę:

Trzymam ją przed sobą i pytam się zebranych: “za chwilę tę monetę puszczę… jak myślicie: czy uniesie się pod sufit, podryfuje w powietrzu w Waszą stronę czy spadnie na podłogę”?

Słuchacze patrzą na mnie podejrzliwie, z myślą, że musi być w tym jakiś haczyk, ale mówią, że „jasne, że spadnie”. Puszczam monetę, a ta… faktycznie spada.

Dla wszystkich było oczywiste, że tak się stanie, bo wiemy, że prawo grawitacji działa.

Drugie pytanie, które zadaję jest już trudniejsze: “Po jakim czasie moneta spadnie na podłogę? Trzymam ją na wysokości… (tu wyjmuję miarkę i odmierzam wysokość nad podłogą) 125 cm. Kto wie, jak to policzyć i wie jakiego wzoru użyć?”

Gdy w wykładzie uczestniczą normalni ludzie, dość rzadko trafia się osoba, która potrafi podać właściwą odpowiedź; choć to poziom fizyki ze szkoły średniej. Typowe odpowiedzi, które słyszę brzmią „ułamek sekundy” czy „niecała sekunda”.

Jednak nawet jeśli słuchacze akurat nie wiedzą ktoś nie wie, jak przeprowadzić odpowiednie obliczenia, to są ludzie, którzy to potrafią. Wzór pozwalający obliczyć czas t spadku ciała z danej wysokości h wygląda:

$t=\sqrt{2h \over g}$

gdzie g to przyspieszenie ziemskie, a wszystkie wielkości wyrażamy w jednostkach układu SI, czyli czas w sekundach, wysokość w metrach itd.

Po podstawieniu h = 1,25 m oraz g = 9,81 m/s² ≈ 10 m/s² otrzymujemy czas spadku

$t=\sqrt{{2 \cdot 1,25} \over 10}=\sqrt{2,5 \over 10}=\sqrt{1 \over 4}={1 \over 2} = 0,5 s$

Wysokość 1,25 m jak widać jest nieprzypadkowo tak dobrana, że wychodzi czas spadku równy pół sekundy.

Może nie każdy na sali wiedział jaki wzór zastosować, ale mamy doświadczenie ze spadającymi rzeczami i wiemy, że moneta z tej wysokości ani nie spadnie w milisekundę, ani nie będzie spadać przez minutę.

Ale… czy rachunek aby na pewno jest poprawny? Czy moneta faktycznie będzie spadać dokładnie pół sekundy? To trzecie pytanie do osób na sali.

Po chwili zastanowienia padają różne odpowiedzi, np.:

• przyspieszenie ziemskie zostało zaokrąglone do 10 m/s²;
• moneta mogła spaść pionowo lub na płask – w tym pierwszym przypadku krawędź monety dotknie podłogi wcześniej niż w drugim;
• wysokość 125 cm nad podłogą mogłem zmierzyć niedokładnie (i czy mamy na myśli jej środek ciężkości czy dół?);
• moja dłoń w momencie puszczania monety mogła nie być idealnie nieruchoma, lecz lekko przemieszczać się w górę lub w dół, co wpływa na czas spadku;
• jeśli na podłodze jest miękka wykładzina dywanowa sama definicja momentu upadku nie jest wcale łatwa do określenia;
• obliczenia nie uwzględniają tarcia powietrza;
• nie uwzględniłem efektów relatywistycznych i lepsze obliczenia od wzorów wynikających z teorii grawitacji Newtona dałaby ogólna teoria względności Einsteina;
• …i wiele innych

Czy wszystko to oznacza, że skoro tego wszystkiego nie uwzględniliśmy, to nasze oszacowanie jest bezużyteczne? Absolutnie nie – moneta tak czy inaczej będzie spadać pół sekundy, może 0,01-0,02 sekundy mniej lub więcej – co z punktu widzenia interesującej nas w życiu codziennym dokładności nie na żadnego znaczenia. Ale jak ktoś chciałby zasiać wątpliwości odnośnie naszej umiejętności przewidzenia czasu spadku monety, to miałby się czego czepiać i twierdzić, że nasz wzór jest do kitu.

Czas na czwarte pytanie do osób na sali: przychodzi ktoś, kto mówi, że zastosowany wcześniej wzór jest niewłaściwy, a zamiast tego do obliczenia czasu spadku monety t z wysokości h należy użyć zależności:

$t={1 \over 2} h$

Wynikający z niego czas spadku monety z wysokości 1,25 m to 0,625 s. Konia z rzędem temu, kto na oko potrafi wyczuć różnicę między wynikającym z pierwszego wzoru czasem 0,5 s, a 0,625 s z drugiego…

No i teraz mamy zaproponowane dwa wzory, albo inaczej mówiąc dwie hipotezy opisujące czas spadku przedmiotów. Co, jeśli ponad połowa osób na sali powie, że nie wierzy w ten pierwszy wzór, a ten drugi bardziej im się podoba? Ma on bowiem niewątpliwie powab prostoty, bez żadnego pierwiastkowania czy wielu zmiennych.

Ale właściwie, czy jest to kwestia wiary, czy wiedzy..? A jeśli jednak wiedzy, to jak zweryfikować obie przedstawione hipotezy?

Tu wywiązuje się zwykle całkiem ciekawa dyskusja, którą skondensuję do wniosków należących do 3 kategorii

1. Wyprowadzenie teoretyczne

1. Pierwszy wzór można wyprowadzić z elementarnych praw fizyki, drugiego nie.
2. Czas spadku powinien zależeć od przyspieszenia – obrazowo mówiąc spadek monety na Księżycu trwałby dłużej. W tym drugim wzorze tego brakuje.
3. We wzorze muszą zgadzać się jednostki – czas ma wyjść w sekundach, jak w pierwszym wzorze; a nie w metrach, jak w drugim.

2. Doświadczenie z wcześniejszych obserwacji

4. O ile przy spadku z wysokości 1,25 m oba wzory dają zbliżony rezultat, to w przypadku wyrzucenia monety przez okno z 15. piętra (ok. 45 m nad ziemią) różnice robią się już mocno znaczące i do wychwycenia gołym okiem.
   Pierwszy wzór daje czas do upadku
   $t=\sqrt{{2 \cdot 45} \over 10}=\sqrt{90 \over 10} = \sqrt{9}=3s$
   Według obliczenia moneta spada na ziemię z prędkością 30 m/s, czyli ponad 100 km/h. Przy takim zachowaniu spadających obiektów nic dziwnego, że grono chętnych do wyskakiwania przez okno na chodnik na dole nie jest zbyt liczne…
   
   Według drugiego wzoru czas spadku monety z wysokości 45 m wyniósłby 22,5 sekundy. W zasadzie przy takim zachowaniu spadających ciał sposób wychodzenia przez okno z mieszkania na 15 piętrze, w którym znaleźlibyśmy się na dole po 22,5 sekundy (cały czas przemieszczając się ze stałą prędkością 2 m/s, czyli ok. 7 km/h) mógłby być całkiem wygodny….

3. Eksperymentalnie tu i teraz

Można przeprowadzić serię eksperymentów ze spadającymi monetami, w których z użyciem precyzyjnych urządzeń pomiarowych zmierzymy czas spadku monety z różnych wysokości i porównamy rezultaty z analizowanymi hipotezami.

Obie hipotezy możemy więc zweryfikować na wiele sposobów. Tą drugą szybko sfalsyfikujemy. Ta pierwsza będzie zaś się uparcie bronić (z dokładnością do tego, że praktyczne stosowanie wzoru jest ograniczone do pewnych warunków, takich jak np. wypełnienie sali powietrzem a nie wodą

Akt 2. U sąsiada jest cieplej niż u mnie, ale dlaczego?

Wychodząc ze swojego mieszkania w drodze do sąsiada mieszkającego w drugiej części naszego bliźniaka spoglądam na termometr na ścianie, pokazujący temperaturę 20°C. Gdy wchodzę do mieszkania sąsiada, czuję że jest u niego cieplej, co potwierdza termometr pokazujący temperaturę w mieszkaniu 24°C, jak poniżej:

Jaka może być tego przyczyna? Dlaczego w mieszkaniu sąsiada jest cieplej niż w moim?

Zapytani uczestnicy wykładu proponują różne hipotezy:

1. może sąsiad ma mocniej rozkręcone grzejniki;
2. może w jego mieszkaniu są inne źródła ciepła, np. przez długi czas działał piekarnik;
3. może jego mieszkanie jest lepiej nasłonecznione;
4. może w jego mieszkaniu mieszka więcej osób (wydzielają ciepło);
5. może pod jego połową bliźniaka przechodzi słabo zaizolowana magistrala ciepłownicza;
6. może jego połowa bliźniaka ma lepszą izolację.

I jak je teraz sprawdzić? Czy można udzielić odpowiedzi na to pytanie, patrząc jedynie na termometry na ścianie? Nie, to nie wystarczy.

A więc? A więc należy wykonać też inne pomiary. Możemy na przykład sprawdzić temperaturę grzejników (tudzież zużycie energii na liczniku systemu ciepłowniczego), zmierzyć rozkład temperatury w pomieszczeniach (w pokoju, kuchni i ew. miejscach innych źródeł ciepła), sprawdzić nasłonecznienie, liczbę mieszkańców, temperaturę gruntu w różnych miejscach w sąsiedztwie budynku, obejrzeć obraz budynku w kamerze termowizyjnej itd. W miarę potrzeb pomiary te można prowadzić przez dłuższy czas, żeby wyeliminować możliwość, że ten jeden jedyny pomiar u sąsiada zrobiliśmy, gdy przez 3 godziny piekł coś w piekarniku i gotował na wszystkich palnikach. No i wreszcie można też zapytać sąsiada ile osób u niego mieszka lub czy zrobił termomodernizację domu.

Powiedzmy, że robimy to wszystko i stwierdzamy, że:

1. sąsiad z drugiej połowy bliźniaka ma takie same grzejniki jak my i… są one chłodniejsze niż u nas, a zużycie ciepła pokazywane przez licznik jest niższe;
2. temperatura w kuchni jest taka sama jak w salonie i innych pokojach, a sąsiad mówi, że nic ostatnio nie gotował, innych źródeł ciepła zaś nie ma;
3. jego mieszkanie ma okna ustawione tak samo jak nasze mieszkanie, na zewnątrz nie ma nic zacieniającego, czy to drzew czy budynków, w obu mieszkaniach okna są bez rolet czy zasłon, a kolor wykładziny ma podobny jak my (ma to znaczenie dla pochłaniania ciepła słonecznego);
4. sąsiad mieszka sam;
5. pomiary temperatury gruntu wokół budynku na głębokości do 1 m pokazują, że jest ona taka sama zarówno przy połówce bliźniaka należącej do sąsiada jak przy naszej;
6. zdjęcia budynku: zwykłe i w kamerze termowizyjnej wyglądają jak poniżej
   Obraz z kamery termowizyjnej wyraźnie pokazuje chłodniejsze ściany połówki sąsiada (pomimo wyższej temperatury powietrza w jego mieszkaniu). Ponieważ przy stałej temperaturze w środku ilość dostarczanego do budynku ciepła musi być równe ilości ciepła uciekającego, rejestrowana przez kamerę termowizyjną niższa temperatura ścian po stronie sąsiada oznacza, że do jego części bliźniaka dostarczamy mniej energii cieplnej.

Możemy teraz zabawić się w detektywów, weryfikując zgodność hipotez z obserwacjami. W kolumnach umieściliśmy nasze hipotezy, a w wierszach obserwacje.

W komórkach dla każdej obserwacji odnotowaliśmy jej zgodność z daną hipotezą: zielone pola oznaczają, że hipoteza może być zgodna z obserwacją, czerwone zaś, że obserwacja sfalsyfikowała nam daną hipotezę. Aby przyjąć, że hipotezę nie została sfalsyfikowana (czyli jest niezgodna z obserwacjami), wystarczy jedna niezgodna z nią obserwacja.

W naszym przypadku jedyną hipotezą, która przetrwała weryfikację (podsumowanie w dolnym wierszu) jest lepsza izolacja budynku po stronie sąsiada. Prawdziwym “kilerem” alternatywnych hipotez są zdjęcia termowizyjne, pokazujące że z połowy budynku należącej do sąsiada ucieka mniej energii – a że przy stałej temperaturze w środku strumień energii uciekającej z budynku jest równy strumieniowi energii do niego dostarczanej, sfalsyfikowane zostały wszystkie hipotezy zakładające dostarczanie do wnętrza budynku większej ilości ciepła.

A, i jeszcze… zapytany o termomodernizację sąsiad potwierdził jej wykonanie, zachwalając przy tym wynikający z niej olbrzymi spadek rachunków za ciepło.

Nasza hipoteza mówiąca, że u sąsiada jest cieplej, bo ma lepszą izolację została potwierdzona na wiele sposobów i nie mamy na widoku żadnej hipotezy alternatywnej. W języku nauki mówimy, że tak wszechstronnie zweryfikowana hipoteza to teoria naukowa (choć w przypadku sąsiada, który ocieplił sobie dom, to może ciut zbyt górnolotne określenie…

Wyobraź sobie, że teraz przychodzi ten sam gościu, który zaproponował wzór na spadek monety t=12h, i twierdzi, że to wcale nie tak, lecz sąsiad kradnie ciepło i celowo sfałszował pomiary licznika, a na swoją obronę opowiada że to niby termomodernizacja zmniejszyła mu rachunki… Gdyby jedynymi informacjami, którymi dysponujesz było to, że u sąsiada jest cieplej, a rachunki ma niższe, te zarzuty mogłyby wyglądać poważnie. Jednak przeczy temu szereg innych obserwacji, którymi dysponujemy, możemy więc spokojnie potraktować to jako nie trzymającą się kupy teorię spiskową.

Czy to znaczy, że w ogóle nie może już być żadnej dyskusji na ten temat i nie można postawić już żadnej innej hipotezy? Ależ można, pamiętając jednak o tym, że aby zasiąść na tronie wyjaśniającej zjawisko teorii naukowej powinna być ona w pełni zgodna z różnymi obserwacjami, a do tego wcześniej zajmująca to miejsce hipoteza powinna zostać sfalsyfikowana przez pomiary. W naszej tabelce zobaczylibyśmy to jako kolejny wiersz obserwacji, niezgodnej z hipotezą lepszej izolacji budynku, ale zgodną z nową hipotezą (która powinna być też zgodna ze wszystkimi innymi obserwacjami, dając kolumnę zieloną od góry do dołu).

Akt 3. Ocieplająca się Ziemia

W Akcie 2 samo patrzenie na termometr nie pozwala powiedzieć, jaka jest przyczyna tego, że u sąsiada jest cieplej – trzeba było wykonać inne pomiary.

Podobnie, samo odnotowanie wzrostu temperatury powierzchni Ziemi (od epoki przedprzemysłowej w drugiej połowie XIX wieku o ok. 1,5°C) nie pozwala powiedzieć, jaka jest tego przyczyna. Może Słońce świeci mocniej? Może zmieniła się orbita Ziemi? Może zmieniła się aktywność wulkaniczna? Może zmieniło się natężenie promieniowania kosmicznego wpływające na zachmurzenie? A może wzrósł strumień energii płynącej z wnętrza Ziemi? Albo może wzrost stężenia gazów cieplarnianych spowodował spadek strumienia energii uciekającego w przestrzeń kosmiczną? 

Można postawić wiele alternatywnych hipotez. Jak je zweryfikować?

Rzecz jasna trzeba wykonać inne pomiary, wchodząc w rolę detektywa i tworząc zestawienie zgodności naszych hipotez z szeregiem różnorodnych obserwacji.

Przykładowo: jeśli wzrost temperatury byłby związany ze wzrostem dopływu energii ze Słońca powinniśmy obserwować m.in.:

• wzrost średniej temperatury atmosfery przy powierzchni Ziemi;
• wzrost średniej temperatury wyższych warstw atmosfery i jej „puchnięcie”;
• szybsze nagrzewanie się szerokości geograficznych otrzymujących najwięcej energii ze Słońca (tropiki);
• szybsze nagrzewanie się wód powierzchniowych oceanów w tropikach;
• nagrzewanie się wód oceanów od powierzchni w głąb;
• wzrost strumienia energii dopływającej ze Słońca (pomiary satelitarne i naziemne);
• wzrost strumienia energii uciekającej w przestrzeń kosmiczną (pomiary satelitarne).

Gdyby zaś wzrost temperatury był związany ze wzrostem stężenia gazów cieplarnianych powinniśmy obserwować m.in. (odnieśmy się do tych samych punktów):

• wzrost średniej temperatury atmosfery przy powierzchni Ziemi;
• spadek średniej temperatury wyższych warstw atmosfery i jej „kurczenie się”;
• wyrównywanie temperatury między różnymi szerokościami geograficznymi (szybsze ocieplanie się rejonów polarnych);
• szybsze nagrzewanie się wód powierzchniowych oceanów w rejonach polarnych;
• nagrzewanie się wód oceanów od powierzchni w głąb;
• brak istotnych zmian strumienia energii dopływającej ze Słońca (pomiary satelitarne i naziemne);
• spadek strumienia energii uciekającej w przestrzeń kosmiczną (pomiary satelitarne) – analogicznie spadku ilości energii uciekającej z ocieplonego budynku.

Po porównaniu z obserwacjami nasza tabelka wyglądałaby tak:

W podobny sposób można sprawdzić zgodność innych hipotez z obserwacjami, i naukowcy rzecz jasna to zrobili – wielokrotnie, dla wielu potencjalnych hipotez i mnóstwa obserwacji. I nie wymyślono żadnej alternatywnej hipotezy, która pasowałaby do obserwacji zachodzącej zmiany klimatu. Nie znaleziono też żadnych obserwacji, które falsyfikowałyby teorię globalnego ocieplenia spowodowanego emisjami gazów cieplarnianych przez ludzkość.

A, i jeszcze jedno… w Akcie 1 odnotowaliśmy trzy sposoby na weryfikację hipotezy:

1. Wyprowadzenie teoretyczne.
2. Doświadczenie z wcześniejszych obserwacji.
3. Eksperymentalnie tu i teraz.

Mają one także zastosowanie w przypadku obserwacji zmiany klimatu.

1. Wyprowadzenie teoretyczne
   Temperatura powierzchni Ziemi jest kwestią fizyki. Rola gazów cieplarnianych w jej podwyższaniu jest znana od XIX wieku. Już wtedy też naukowcy przewidywali ocieplenie klimatu związane ze spalaniem paliw kopalnych. Więcej na ten temat przeczytasz w artykule Historia Badań Klimatu. Od tego czasu nasze zrozumienie zmiany klimatu, bazujące na wiedzy o prawach fizyki i różnorodnych obserwacjach stało się równie dobre (o ile nie lepsze) niż w przypadkach monety i mieszkania sąsiada opisanych w poprzednich Aktach. 
   I – analogicznie jak w historii wzoru na czas spadania monety – nawet jeśli ktoś nie wie, jak przeprowadzić odpowiednie obliczenia, to są tacy, którzy to potrafią.
2. Doświadczenie z wcześniejszych obserwacji
   Klimat Ziemi zmieniał się w przeszłości: od chłodnych epok lodowych skuwających terytorium Polski grubym na ponad kilometr lądolodem po okresy tak ciepłe, że w Oceanie Arktycznym pływały krokodyle. I wiemy dlaczego tak było i jaką rolę grały w tym inne czynniki, od Słońca po gazy cieplarniane w atmosferze. Patrz: Klimat dawnych epok: od dinozaurów do lądolodu.
3. Eksperymentalnie tu i teraz
   Obecną zmianę klimatu obserwujemy na bieżąco – mamy bezpośrednie różnorodne pomiary z powierzchni ziemi, oceanów i satelitów. I wszystkie te obserwacje są zgodne z sygnaturą ocieplenia klimatu wywoływanego wzrostem stężenia gazów cieplarnianych w atmosferze. Tabelkę z zestawieniem zgodności różnych alternatywnych hipotez przyczyn ocieplania się klimatu z obserwacjami znajdziesz w artykule Ziemia się nagrzewa i wiemy dlaczego.

Rzecz jasna wciąż doszlifowujemy detale wiedzy na temat dawnych zmian klimatu, prognoz dotyczących zachowania chmur czy cyrkulacji oceanicznej w ocieplającym się klimacie, podobnie jak mogliśmy szlifować wzór podany w Akcie 1. Ale z praktycznego punktu widzenia nie zmienia to znacząco całego obrazu.

Czy to wszystko znaczy, że znalezienie alternatywnej hipotezy czy obserwacji falsyfikujących obecny konsensus naukowy jest niemożliwe? Oczywiście nie, podobnie jak w przypadku opisanej w Akcie 2 przyczyny tego, że u sąsiada jest cieplej. Tyle, że jest to ekstremalnie mało prawdopodobne.

Jest naszą naturalną ludzką cechą, że gdy zderzamy się z czymś takim jak powodowana przez nas zmiana klimatu, która jest tematem mocno naukowym, w swoich konsekwencjach przerażającym i czymś nad czym pojedyncza osoba nie ma kontroli, naszą odruchową reakcją psychologiczną jest wyparcie. Nie dlatego ludzie nie „wierzą” w antropogeniczne globalne ocieplenie, bo znają się na transferze energii w atmosferze i fizyce chmur lepiej od zajmujących się tym fizyków, czy na dawnym klimacie lepiej od paleoklimatologów. Robią to dlatego, że jest to wiedza bardzo niewygodna. Problem w tym, że – napiszę to jako fizyk w tekście poświęconym w lwiej części fizyce – prawa fizyki mają w bardzo głębokim poważaniu to, że coś jest dla nas niewygodne, tylko robią swoje.

A więc? 

A więc podejmując ważne decyzje zdecydowanie mądrzej jest kierować się wiedzą, a najlepiej najlepszą dostępną wiedzą naukową.

The post Praca dla detektywa: jak sprawdzić dlaczego Ziemia się ociepla? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

W serii artykułów o badaniu dawnego klimatu opisaliśmy wiele proxy, dzięki którym możemy określić atmosferyczne stężenia dwutlenku węgla w dawnej historii Ziemi – od powietrza uwięzionego w rdzeniach lodowych, przez aparaty szparkowe zachowane w szczątkach dawnych roślin, po izotopy  różnorodnych pierwiastków zachowane w osadach oceanicznych i in. (patrz Paleoklimatologia: CO₂ – jeśli nie rdzenie lodowe, to co?). Różne metody badawcze mają swoje mocne i słabe strony, a uzyskiwane wyniki są obarczone niepewnościami, tak więc im więcej różnorodnych proxy mamy do dyspozycji, tym bardziej precyzyjną wiedzę o dawnym klimacie zdobywamy.

Co do klimatu mają zęby?

W trakcie swojego życia zwierzę wdycha powietrze, pije wodę i przyswaja pokarm, wprowadzając do swojego organizmu różne izotopy tlenu – te zaś następnie w procesie biomineralizacji są wbudowywane w szkliwo zębów. Jak pokazują badania, stosunki izotopów tlenu (¹⁶O, ¹⁷O, ¹⁸O) w szkliwie zębów współczesnych zwierząt zależą od atmosferycznego stężenia CO₂ [Feng i in. 2024] (oraz intensywności prowadzonej przez rośliny fotosyntezy, mierzonej całkowitą produktywnością biologiczną). Istnieje możliwość wykorzystania tej zależności dla zbadania skamieniałości sprzed milionów lat i uzyskania w ten sposób informacji o dawnym stężeniu dwutlenku węgla. 

Działające przez miliony lat procesy fizykochemiczne (m.in. przenikanie tlenu z wód gruntowych lub atmosfery, przekształcenia chemiczne podczas fosylizacji, wietrzenie czy rozpuszczanie minerałów oraz ich ponowne wytrącanie się i rekrystalizacja) z biegiem czasu mogą zmieniać proporcje uwięzionych w tkankach izotopów tlenu. Aby  więc skorzystać z tej metody pomiarowej do skamieniałości z naprawdę odległej przeszłości, potrzebujemy czegoś zarówno ekstremalnie trwałego jak i powszechnie występującego. 

Doskonale nadają się do tego zęby dinozaurów (żyjących w erze mezozoicznej od 252 do 66 mln lat temu) – zarówno dlatego, że szkliwo zębów jest jednym z najbardziej stabilnych materiałów biologicznych (dzięki czemu wbudowane w nie izotopy tlenu pozostają w nim w praktycznie niezmienionych proporcjach po dziś dzień), jak i dlatego, że na świecie znajdujemy bardzo dużo ich zębów. Są one powszechne nie tylko dlatego, że te zwierzęta dominowały na Ziemi przez długi czas, ale też dlatego, że dinozaury i inne gady nieustannie tracą zęby, wymieniając je wielokrotnie podczas swojego życia.

Co odczytano z zębów dinozaurów?

W tym roku, grupa badaczy z uniwersytetów w Getyndze, Moguncji i Bochum opublikowała analizę izotopów tlenu w szkliwie zębów dinozaurów pochodzących z dwóch okresów: późnej jury (ok. 150 mln lat temu) oraz późnej kredy (ok. 70 mln lat temu) [Feng i in. 2025]. Według oszacowania w tym pierwszym okresie stężenie CO₂ wynosiło ok. 1200 ppm, a w drugim ok. 750 ppm (odpowiednio 4,5 razy więcej niż w epoce przedprzemysłowej oraz 2,7 razy więcej).

Są to wartości zbliżone do tych uzyskanych za pomocą innych proxy (szary zakres na ilustracji 3), choć lekko od nich odbiegają. Dyskutowaną w artykule przyczyną może być wyższa produktywność biologiczna ówczesnej biosfery względem obecnej, od 20% w późnej jurze do 120% w późnej kredzie, przekładająca się na zmiany względnej koncentracji izotopów tlenu w atmosferze względem czasów obecnych. Z jednej strony stanowi to problem dla rekonstrukcji stężenia CO₂, z drugiej w powiązaniu z analizą innych izotopów i badaniem innych proxy może dać wgląd w zmiany produktywności ekosystemów w historii Ziemi.

The post Zęby dinozaurów – co można z nich wyczytać? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Nasze tłumaczenie wypowiedzi Donalda Trumpa oparliśmy na teście przemówienia dostępnym na stronie Rev.

Co mówił dyrektor UNEP i gdzie jesteśmy

Mostafa Tolba, dyrektor wykonawczy Programu Środowiskowego ONZ (UNEP), rzeczywiście mówił w 1982 roku o katastrofie środowiskowej do roku 2000, ale było to ostrzeżenie dotyczące całości problemów środowiskowych i ich nieodwracalności, a nie globalnego ocieplenia. W tym okresie szczególnego znaczenia nabrał problem dziury ozonowej, w którego rozwiązaniu Tolba odegrał kluczową rolę. Podjęte na czas działania – Konwencja Wiedeńska (1985) i Protokół Montrealski (1987) – pozwoliły zapobiec katastrofie.

Stan środowiska konsekwentnie się pogarsza, co pokazuje m.in. przekraczanie kolejnych granic planetarnych, wiele z nich nieodwracalnie w ludzkiej skali życia (patrz m.in. niedawno opublikowany 2025 Planetary Health Check i Granice planetarne na naszej stronie). To, że nie wszystkie granice zostały przekroczone (na niekatastrofalnym poziomie pozostają zanieczyszczenie powietrza aerozolami oraz stan warstwy ozonowej), zawdzięczamy ostrzeżeniom środowiska naukowego i podjęciu szeroko zakrojonych działań, od traktatów międzynarodowych, przez działania rządów i firm, po jednostki. To lekcja dla skutecznej ochrony stanu naszej planety – dobrze będzie nie wtedy, kiedy będziemy chować głowy w piasek, maksymalizując krótkoterminowe zyski grup interesów, lecz kiedy weźmiemy się za wspólne rozwiązywanie problemów w oparciu o wiedzę naukową.

Czy narody miały zniknąć?

Trudno powiedzieć, którego „urzędnika ONZ” prezydent Trump miał na myśli, choć można domyślać się, że chodziło mu o Noela Browna. Jego wypowiedź odnosiła się konkretnie do państw wyspiarskich, takich jak Malediwy oraz długoterminowych skutków zmiany klimatu w postaci globalnego wzrostu poziomu morza, będących konsekwencją braku redukcji emisji gazów cieplarnianych przed rokiem 2000:

Rządy mają 10 lat na rozwiązanie problemu efektu cieplarnianego, zanim wymknie się on spod kontroli człowieka. (…) Wraz z ocieplaniem się klimatu topnieją czapy polarne, a poziom oceanów podniesie się nawet o trzy stopy, co wystarczy, aby zalać Malediwy i inne płaskie państwa wyspiarskie.

Emisje nie zostały ograniczone na czas, stężenia gazów cieplarnianych rosły, a wzrost poziomu morza – nawet w najbardziej optymistycznych scenariuszach redukcji jest już nieunikniony. Poniższa ilustracja, pochodząca z ostatniego raportu IPCC, pokazuje że nawet w nadzwyczaj optymistycznym scenariuszu redukcji emisji SSP1-2.6, długoterminowy wzrost globalnego poziomu morza do 2300 roku będzie rzędu 2 metrów (2-krotnie większy od tego, o którym mówił Brown).

Szerszy komentarz na temat wypowiedzi Browna i jej późniejszego przeinaczenia przez media można przeczytać w artykule  Co naprawdę mówili klimatolodzy 30 lat temu. Trzeba też podkreślić, że to co mówią urzędnicy [nawet jeśli są wysoko postawieni] nie zawsze jest zgodne ze stanowiskiem nauki – prezydent USA sam zresztą jest tego bardzo dobrym przykładem.

Historyczne zamieszanie

Jest tu pomieszanych wiele wątków. W latach 20. i 30. XX wieku powodowana przez ludzi zmiana klimatu nie była jeszcze tematem powszechnej dyskusji – ostrzeżenia przed „ochłodzeniem, które zniszczy świat” dotyczyły naturalnego cyklu epok lodowych.

Od kiedy w 1965 r. został przedstawiony raport amerykańskich naukowców dla prezydenta Johnsona (więcej w artykule Ostrzeżenie przed zmianą klimatu sprzed ponad pół wieku), problem zmiany klimatu powodowanej emisjami dwutlenku węgla ze spalania paliw kopalnych stał się ewidentny nawet dla samych koncernów paliwowych (patrz m.in. Co przez kilkadziesiąt lat ukrywał Exxon?, Dlaczego Exxon finansował badania nad CO₂, a następnie zdyskredytował ich wyniki?, Exxon i fabrykowanie wątpliwości, czyli jak za miliony dolarów zwalczać naukę). 

Gdy w latach 1970. zaczęły szybko rosnąć emisje tlenków siarki, wpływających chłodząco na klimat, oraz pojawiły się prace dotyczące tzw. „zimy nuklearnej” wywołanej ewentualną globalną wojną jądrową, w prasie popularnej pojawiły się artykuły przestrzegające przed nadejściem ochłodzenia klimatu. Jednak w środowisku naukowym takie głosy były nieliczne – znacząca większość badań klimatycznych w latach 1970. XX w. przewidywała, że Ziemia będzie się ogrzewać w następstwie rosnącej koncentracji CO₂ w atmosferze (więcej Mit: W latach 70. XX wieku naukowcy przewidywali epokę lodową).

Termin „globalne ocieplenie” wciąż jest powszechnie używany i dotyczy wzrostu średniej globalnej temperatury powierzchni Ziemi. Z kolei termin „zmiana klimatu” dotyczy szerszego zakresu zjawisk, np. zmian opadów, topnienia lodowców czy wzrostu poziomu morza (patrz Mit: Zmieniono 'globalne ocieplenie’ na 'zmianę klimatu’).

Czy prognozy ocieplenia się sprawdziły?

Osobista opinia prezydenta nie musi oddawać stanu wiedzy naukowej. Jednak zarzut, że WSZYSTKIE PROGNOZY okazały się błędne, jest bardzo mocnym zarzutem… i bardzo łatwym do sprawdzenia. Spójrzmy na prognozy z opublikowanych dekady temu raportów IPCC (Międzyrządowego Zespołu ds. Zmiany Klimatu ONZ) i zobaczmy, jak się sprawdziły. Raporty są łatwo dostępne w internecie, podobnie jak dane obserwacyjne pokazujące, co zdarzyło się później. Zobaczmy więc:

Ilustracja 3: Prognozy z raportów IPCC sprzed lat vs późniejsze obserwacje. Źródła: 2 raport IPCC z 1995 r., 3 raport IPCC z 2001 r., Dane obserwacyjne – koncentracja CO₂ NOAA, temperatura NASA GISS, poziom morza AVISO.

Można powiedzieć, że prognozy sprzed lat, przedstawiane przez IPCC i inne organizacje naukowe, dobrze przeszły test czasu. Jeśli już można by im zarzucić niedokładność, to nie ze względu na przeszacowywanie tempa zmiany klimatu, lecz jego niedoceniania. O tym, dlaczego ma to miejsce, piszemy w artykule Mit: Naukowcy z IPCC to alarmiści.

Ślad węglowy – jak to z nim jest?

Ślad węglowy to termin techniczny. Jak ujęto to w Wikipedii:

Ślad węglowy to całkowita suma emisji gazów cieplarnianych wywołanych bezpośrednio lub pośrednio przez daną osobę, organizację, wydarzenie lub produkt. Ślad węglowy obejmuje emisje dwutlenku węgla, metanu, podtlenku azotu i innych gazów cieplarnianych wyrażone w ekwiwalencie CO₂ (tCO₂e).

To, jak jest on wykorzystywany, to inna i faktycznie złożona kwestia. Można się zgodzić z prezydentem Trumpem, że osoby wzywające do ograniczania śladu węglowego, które jednocześnie latają po świecie prywatnymi odrzutowcami dla realizowania swoich zachcianek, to hipokryci. Takie podejście faktycznie można postrzegać jako „oszustwo, które wiąże się z ogromnymi kosztami i wydatkami”. Punkt dla prezydenta USA.

Czy ograniczanie emisji to nonsens?

Europa faktycznie od 1990 roku zmniejszyła emisje gazów cieplarnianych o 37%, w szczególności ograniczając spalanie paliw kopalnych. W międzyczasie emisje globalne wzrosły, w szczególności w krajach rozwijających się, najbardziej zaś w Chinach. Kolejny punkt za poprawność merytoryczną wypowiedzi.Ale czy to oznacza, że nie powinniśmy ograniczać naszych emisji? Bynajmniej – rozwinięcie tego wątku zajęłoby zbyt dużo miejsca, odeślemy więc do artykułu, gdzie odpowiadamy na to pytanie: Jak zniechęcić Polaków do ograniczania emisji CO2? Sześć popularnych argumentów. Dodatkowo trzeba podkreślić jedną kluczową kwestię: o ile Stany Zjednoczone są eksporterem ropy i produktów ropopochodnych oraz gazu ziemnego, to Unia Europejska nie posiada ich znaczących złóż i jest prawie całkowicie uzależniona od importu.

Każda tona paliw kopalnych zużywanych w UE mniej to tona mniej z importu, lepszy bilans handlowy i bezpieczeństwo energetyczne. A, i o ile pewnie „w Stanach Zjednoczonych mają radykalnych ekologów, którzy chcą, aby fabryki przestały działań i (…) chcą zabić wszystkie krowy”, to są to głosy zupełnie niszowe… a jak już o Unii Europejskiej, to nie ma ona w swoich planach zamknięcia wszystkich fabryk i zabicia wszystkich krów – wręcz przeciwnie, działania na rzecz ochrony klimatu w UE są coraz bardziej nastawione na wspieranie europejskiego przemysłu.

Chińska energetyka

Tylko w zeszłym roku Chiny oddały do użytku na swoim terytorium 80 GW farm wiatrowych – to więcej, niż w całej swojej historii postawili ich Niemcy (Statistical Review of World Energy, Energy Institute 2025). W energetykę wiatrową idzie ponad ¼ całości chińskich inwestycji w źródła energii – to znacznie więcej niż w elektrownie węglowe i gazowe łącznie (jedynie inwestycje w fotowoltaikę są większe niż w wiatr).

Te inwestycje Chin nie są efektem tego, że ktoś na nich coś wymusza (co zresztą, przy obecnej asertywności Chin na arenie międzynarodowej, nie wchodzi w grę). Azjatycki gigant działa w swoim własnym interesie. Po pierwsze, jest jednym z krajów, które szczególnie silnie odczuwają i będą odczuwać skutki zmiany klimatu (patrz np. Nizina Chińska niezdatna do życia pod koniec stulecia?, Powodzie w Chinach: jak globalne ocieplenie wpłynie na straty). Po drugie, Chiny nie posiadają znaczących złóż ropy i gazu, co uzależnia je od importu, a w sytuacji potencjalnego konfliktu z kontrolującymi szlaki żeglugowe Stanami Zjednoczonymi stawia w bardzo trudnej sytuacji. Po trzecie, bazowanie na węglu przyczynia się do powstawania groźnego dla zdrowia smogu. Oparcie się na własnych, odnawialnych, źródłach energii, elektryfikacja transportu oraz przemysłu i inne działania ukierunkowane na odejście od paliw kopalnych, to dla Chin także okazja do zdominowania tych przyszłościowych sektorów i wzmocnienia konkurencyjności swojej gospodarki.

W rezultacie tych inwestycji odnawialne źródła energii w ostatnim roku zaspokajają już cały [całkiem wysoki] wzrost zapotrzebowania na prąd.

Osobom zainteresowanym transformacją energetyczną w Chinach (elektryfikacja gospodarki z dominującą rolą OZE), polecamy raport EMBER China Energy Transition Review 2025.

Reasumując: prezydent Trump, twierdząc publicznie na forum ONZ, że Chińczycy „nie lubią wiatru (…) i prawie go nie używają”, ponownie pokazał, jak bardzo nie należy przywiązywać wagi do merytorycznej wartości wypowiedzi [nawet wysoko postawionych] urzędników.

Podsumowując

Wystąpienie prezydenta Trumpa było – jak to często w jego przypadku bywa – mieszaniną faktów i trafnych obserwacji, zmanipulowanych faktów, półprawd i błędów (lub, jak powiedziałyby osoby bardziej krytyczne niż my: zwykłych kłamstw). Nasi stali czytelnicy na pewno nie mieli problemu z ich wychwyceniem. Mamy nadzieję, że nasz artykuł pomoże w przekazaniu faktów także tym mniej zorientowanym w temacie.

The post Donald Trump o klimacie w ONZ – komentujemy appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Coroczne ogłaszanie kolejnego rekordu globalnych emisji CO₂ stało się już swoistą tradycją (pomijając lata tąpnięć gospodarczych, jak podczas kryzysu finansowego w 2009 r. lub koronakryzysu w rok 2020). Zmiana klimatu się rozpędza i według wstępnych analiz w 2024 najprawdopodobniej po raz pierwszy w historii pomiarów średnia roczna temperatura globu przebiła tę z epoki przedprzemysłowej o ponad 1,5°C. Najważniejsze wnioski z tegorocznego Global Carbon Budget przedstawialiśmy już kilka tygodni temu. Teraz przyjrzyjmy się bliżej danym zebranym w tym podsumowaniu i poszukajmy jakiegoś światełka w tunelu.

Globalne emisje CO₂ do 2024 – światełko w tunelu?

Rok 2024 jeszcze się nie zakończył, więc dotyczące go dane nie są ostateczne. Wstępne szacunki sugerują jednak, że globalne emisje CO₂ z paliw kopalnych okażą się o blisko 1% wyższe niż rok temu, ustanawiając nowy rekord.

A jak mają się dotychczasowe emisje do zestawu scenariuszy rozpatrywanych w projekcjach klimatu? Plasują się mniej więcej po środku – z jednej strony emisje nie rosną tak szybko, jak w najczarniejszych scenariuszach, z drugiej strony jednak są wyraźnie wyższe niż w scenariuszach pozwalających na zapobieżenie wzrostowi temperatury powyżej 1,5-2°C.

Czy jest jakieś światełko w tunelu? Jakieś jest… Tempo wzrostu emisji – w pierwszej dekadzie stulecia na poziomie ok. 3% rocznie – w ostatnich latach spowolniło do ułamka procenta rocznie, i jest to związane ze zmianami systemowymi w globalnym systemie energetycznym: spadkiem cen energii z OZE i elektromobilności, które coraz bardziej podgryzają rynek paliw kopalnych.

Po spadku zużycia paliw kopalnych w 2020 r., związanym z ograniczeniem aktywności gospodarczej podczas pandemii COVID-19, ich zużycie rośnie – zarówno w przypadku węgla, jak i ropy oraz gazu.

Emisje CO₂ w podziale na kraje

W przypadku głównych emitentów CO₂ emisje w 2024 r. wróciły do trendów sprzed koronakryzysu: dla Stanów Zjednoczonych i Unii Europejskiej jest to spadek emisji, a dla Indii i Chin ich wzrost.

Emisje w Chinach w 2024 r. prawdopodobnie będą o 0,2% większe niż w 2023 r., sięgając 12,0 mld ton CO₂. W rezultacie udział Chin w globalnych emisjach, podobnie jak w zeszłym roku, wyniesie ok. 32%.

Emisje w USA w 2024 r. prawdopodobnie będą o 0,6% mniejsze niż w 2023 r., wynosząc 4,9 mld ton CO₂. W rezultacie udział USA w globalnych emisjach wyniesie ok. 13%.

Emisje w Indiach w 2024 r. prawdopodobnie będą się o ok. 4,6% większe niż 2023 r., rosnąc do poziomu 3,2 mld ton CO₂. W rezultacie udział Indii w globalnych emisjach zbliży się do 8,6%.

Emisje w 27 krajach UE w 2024 r. prawdopodobnie będą się o 3,8% mniejsze niż w 2023 r., wynosząc 2,4 mld ton CO₂. W rezultacie udział krajów UE w globalnych emisjach wyniesie ok. 6,4%.

Dla pozostałych krajów świata łącznie, szacowany jest wzrost emisji rzędu 1,1%.

Warto spojrzeć także na emisje w przeliczeniu na osobę. W tej kategorii, mimo trwającego od ponad 20 lat trendu spadkowego, wciąż przodują Stany Zjednoczone. Chiny dogoniły i wyprzedziły Europę oraz Japonię. Mieszkańcy Indii wciąż zaś emitują średnio niecałą połowę średniej światowej.

Wizualnie związek między emisjami per capita w danym kraju i jego sumarycznymi emisjami dobrze pokazuje grafika, w której na osi poziomej znajduje się liczba ludności kraju a na osi pionowej jego emisje per capita – w rezultacie pole prostokąta odpowiada emisjom całkowitym. Porównując na przykład zbliżone do siebie emisje całkowite krajów UE i Indii widzimy, że o ile pola prostokątów emisji CO₂ są zbliżone, to wynika to z tego, że choć liczba Hindusów jest 3-krotnie większa od liczby mieszkańców krajów UE, to emisje tych ostatnich per capita są 3-krotnie wyższe.

Emisje CO₂ w krajach Unii Europejskiej

W podsumowaniu Global Carbon Project znajdziemy też informacje o emisjach poszczególnych paliw kopalnych oraz produkcji cementu dla największych emitentów. W przypadku Unii Europejskiej zaobserwować można wyraźny trend odchodzenia od paliw kopalnych, szczególnie zaś spalania węgla – wszystkie kraje bloku za wyjątkiem Polski planują całkowite zaprzestanie jego spalania do lat 2030. W ostatnich trzech latach nastąpił też wyraźny spadek zużycia gazu ziemnego, związany ze wzrostem cen tego paliwa (przy radykalnym ograniczeniu importu gazociągami z Rosji i zastąpienia go importem gazu skroplonego z Kataru, USA i innych krajów). W emisjach krajów UE wyraźnie dominuje spalanie ropy i produktów ropopochodnych, związane z ich dominującą rolą w transporcie.

Emisje CO₂ w Chinach

Uwagę warto zwrócić też na największego światowego emitenta CO₂, Chiny. W odróżnieniu od krajów UE, przypadku Państwa Środka w emisjach wyraźnie dominuje spalanie węgla – paliwa dostępnego z krajowego wydobycia (ropa i gaz są tu importowane). Chiny, nie chcąc się od niego uzależniać, prowadzą politykę maksymalnej elektryfikacji gospodarki, łącznie z transportem. Pomimo poważnej suszy i konieczności zastąpienia energii z elektrowni wodnych generacją węglową, zużycie węgla prawie nie zmieniło się od zeszłego roku, a zużycie ropy wręcz spadło. Konsekwentna elektryfikacja gospodarki przez Państwo Środka w oparciu o szybko rozbudowywane moce OZE daje nadzieję, że ten największy emitent świata osiągnie swój szczyt emisji CO₂ ze spalania paliw kopalnych wcześniej niż w zadeklarowanym 2030 r. – prawdopodobnie w tym lub przyszłym roku. Wiele wskazuje też na to, że Chiny mają też już za sobą szczyt gwałtownej rozbudowy infrastruktury – miast, dróg, portów itd. oraz związanej z tym emisji z produkcji cementu.

Emisje CO₂ w USA

Stany Zjednoczone – drugi w kolejności emitent CO₂ (a pod względem emisji skumulowanych – pierwszy), podobnie do UE największe emisje mają ze spalania ropy i produktów ropopochodnych. Szybko zmniejsza się też rola węgla, rośnie za to gazu ziemnego, którego (w odróżnieniu od Europy) Stany Zjednoczone mają dużo z własnego wydobycia. W związku z ponownym dojściem do władzy Donalda Trumpa, można niestety spodziewać się wyhamowania działań USA na rzecz ochrony klimatu (więcej na ten temat).

Emisje CO₂ w Indiach

Indie to kraj szybko wychodzący z biedy, czemu towarzyszy wzrost zużycia energii – a że wciąż, pomimo intensywnej rozbudowy OZE, jest to głównie energia z paliw kopalnych (głównie węgla z własnych złóż) – wraz z nim wzrostu emisji CO₂ z ich spalania. Indie wchodzą też w okres szybkiej rozbudowy infrastruktury, czemu towarzyszy rosnące zapotrzebowanie na cement.

Emisje CO₂ – nie tylko paliwa kopalne

Do emisji ze spalania paliw kopalnych i produkcji cementu dochodzą też emisje związane ze zmianami w użytkowaniu terenu. Tempo wylesiania na świecie spada stopniowo spada i obecnie emisje CO₂ z tego źródła odpowiadają za ok. 10% całości antropogenicznych emisji tego gazu.

Gdzie trafia emitowany przez nas CO₂..? 

Raport Global Carbon Project pokazuje również źródła emisji CO₂ w dłuższym horyzoncie czasowym. Zmiany użytkowania terenu były głównym źródłem emisji dwutlenku węgla do połowy XX wieku. Stopniowo jednak malały, podczas gdy emisje ze spalania paliw kopalnych rosły.

Ponieważ emisje CO₂ kumulują się w środowisku, z punktu widzenia zmiany klimatu grają rolę emisje sumaryczne. W raporcie możemy zobaczyć jak w kolejnych latach kształtował się sumaryczny względny udział różnych źródeł emisji. Pomimo tego, że obecnie zmiany użytkowania terenu odpowiadają za jedynie ok. 10% całości emisji CO₂, to ponieważ wcześniej udział ten był znacznie większy, to do dziś aż blisko 1/3 całości nadwyżkowego węgla w obiegu pochodzi z tego źródła.

W raporcie znajdziemy również informację o tym, w jak stopniu dwutlenek węgla emitowany przez ludzkość odkłada się w poszczególnych „rezerwuarach” funkcjonujących w ziemskim systemie klimatycznym. Oceany i ekosystemy lądowe (lasy, łąki, torfowiska…) pochłonęły łącznie trochę ponad połowę wyemitowanego przez nas dwutlenku węgla, w zbliżonych proporcjach. W atmosferze pozostało 48%.

Średnie stężenie dwutlenku węgla w atmosferze, w epoce przedprzemysłowej wynoszące 277 ppm, w 2023 roku wzrosło do 422,5 ppm, czyli o ponad 50%.

Budżet węglowy

Naukowcy zajmujący się klimatem używają pojęcia „budżet węglowy”. To ilość CO₂ którą można „dorzucić” do atmosfery i wciąż mieć nadzieję, że będziemy mieć rozsądnie dużą szansę (np. 50 proc.) uniknięcia wzrostu średniej temperatury Ziemi powyżej zadanego progu (np. 1,5°C w porównaniu z okresem przed rewolucją przemysłową). Więcej o Budżecie węglowym w artykule Ograniczamy ocieplenie – jak szybko trzeba działać?

Dotychczas od 1850 r. wyemitowaliśmy 2650 GtCO₂. Szacuje się, że z 50% prawdopodobieństwem do progu ocieplenia 1,5°C pozostają emisje 235 GtCO₂, a do progu ocieplenia 2°C 1110 GtCO₂.

Ponieważ w ciągu roku emitujemy ostatnio ponad 40 GtCO₂, pozostały budżet węglowy szybko się kurczy. Kolejna grafika z raportu pokazuje, jak szybko powinny spadać emisje CO₂, aby malejąc liniowo zmaleć na czas do zera netto (co oznacza pochłanianie przez ludzkość takiej ilości CO₂ jaką emitujemy do atmosfery).

Podsumowując: choć gwałtowny wzrost emisji z kilkunastu pierwszych lat XXI wieku wyhamował, a inwestycje w czyste źródła energii na świecie przyspieszają i w najbliższych latach prawdopodobnie osiągną swój szczyt, to jest to zdecydowanie niewystarczające do zrealizowania celów Porozumienia Paryskiego.

Więcej materiałów i ilustracji można znaleźć na stronie Global Carbon Budget.

The post Global Carbon Budget 2024 – aktualny przegląd światowych emisji CO2 appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Gdy opublikowałem powyższy krótki tekst w mediach społecznościowych, pojawiła się lawina komentarzy, niektóre kompletnie odjechane, inne merytorycznie ciekawe. Postanowiłem więc zebrać tą dyskusję w uporządkowaną formę, po kolei:

1. Jakie jest zużycie energii podczas jazdy rowerem elektrycznym, zwykłym oraz autem spalinowym i elektrycznym?
2. Jakie są związane z tym emisje CO₂?
3. Co się zmieni, gdy doliczymy emisje związane z produkcją pojazdu?
4. Inne wątki: a co z recyklingiem baterii?

1. Rower elektryczny, zwykłym oraz samochodem spalinowym i elektrycznym – zużycie energii podczas jazdy

Rower zwykły: na przejechanie 100 km rowerzysta spala ok. 2000 kcal = 8,4 MJ pochodzącej z jedzenia energii (przy czym zużycie energii zależy od masy osoby, wiatru, terenu i innych czynników).

Tu pojawia się pytanie: Czy w ogóle powinniśmy liczyć jako koszt energetyczny transportu wysiłek rowerzysty związany z jazdą na rowerze (czy to zwykłym czy elektrycznym), jest to przecież zdrowa porcja ruchu – gdyby nie jazda na rowerze, należałoby pójść na basen lub siłownię. 

Osobiście, jeśli jest to jazda do godziny dziennie (dystans do ok. 20 km), nie postrzegam tego jako wydatku energetycznego związanego z transportem. O ile codzienne doświadczenie podpowiada, że w jakimś stopniu spożycie kalorii jest większe, to brakuje badań, które by to jednoznacznie potwierdzały i określały, o ile to spożycie się zwiększa, a istniejąca literatura daje mieszane wyniki (więcej w Brand 2021). Po konsultacji z ekspertem od tematu, dr Michałem Czepkiewiczem, jako najwłaściwsze oszacowanie przyjmiemy 1/3 z oszacowanych 8,4 MJ, czyli 2,8 MJ.

Na wykresie poniżej ta wartość została zaznaczona ciemnożółtą elipsą, cały zaś przedział 0-8,4 MJ/100 km został oznaczony półprzezroczystym jasnożółtym paskiem.

Rower elektryczny: średnie zużycie energii elektrycznej na 100 km wynosi ok. 0,75 kWh = 2,7 MJ (podobnie jak przy jeździe zwykłym rowerem, zależąc od w/w czynników – mniej więcej w zakresie 0,5-1 kWh/100 km). Dodatkowo, ponieważ w standardowym rowerze elektrycznym moc silnika zależy od siły nacisku na pedały przez rowerzystę, on też zużywa energię – choć typowo zaledwie ok. 1/3 w stosunku do energii zużywanej przy braku wspomagania elektrycznego (czyli na przejechanie 100 km 1/3*2000 kcal = 2,8 MJ). Łącznie zużycie energii związane z normatywnym zużyciem kalorii to 2,7 + 2,8 MJ = 5,5 MJ/100 km, a przy przyjęciu szacowanej konsumpcji dodatkowego pokarmu w wysokości 1/3 spalonych kalorii (zgodnie z opisem w punkcie dot. zwykłego roweru) 2,7+0,9 = 3,6 MJ/100 km.

Podobnie jak w przypadku zwykłego roweru na wykresie wartość ta została zaznaczona ciemnożółtą elipsą, cały zaś przedział 0-5,5 MJ/100 km został oznaczony półprzezroczystym jasnożółtym paskiem.

Samochód elektryczny (klasa średnia): średnie zużycie energii elektrycznej jest na poziomie 18 kWh/100 km, czyli 65 MJ/100 km. W przypadku mniejszego samochodu elektrycznego byłoby to ok. 11 kWh/100 km, czyli 40 MJ/100 km.

Samochód spalinowy z silnikiem diesla (klasa średnia): średnie zużycie paliwa to ok. 7 l/100 km, czyli (przy energii paliwa 37 MJ/l) zużycie energii wyniesie ok. 260 MJ/100 km. W przypadku mniejszego samochodu o spalaniu 4 l/100 km, byłoby to 150 MJ/100 km.

Komentarz 1. Dlaczego zużycie energii przy jeździe zwykłym rowerem jest większe niż w przypadku roweru elektrycznego?

Ponieważ sprawność silnika elektrycznego (przekraczająca 90%), jest dużo większa od sprawności naszego organizmu w przetwarzaniu energii pokarmu na siłę naszych mięśni. 

Komentarz 2. Podane zużycie samochodów nie obejmuje zużycia energii przed tankowaniem/ładowaniem.

W przypadku auta spalinowego jest to energia zużywana podczas poszukiwań ropy i budowy oraz działania instalacji wydobywczych, jej transportu, rafinacji i finalnie dostarczenia na stację benzynową (dodatkowe kilkanaście procent zużycia energii w stosunku do paliwa bezpośrednio spalanego w silniku). W przypadku samochodu elektrycznego nie uwzględniamy tu strat na przesyle (kilka procent), a także zużycia energii na zbudowanie i działanie źródeł energii (kolejne kilka procent w przypadku elektryczności ze źródeł OZE lub kilkanaście procent w przypadku elektrowni węglowych i kopalni pracujących na ich potrzeby).

Komentarz 3. Jeśli samochodem jedzie więcej osób, zużycie energii na osobę znacząco maleje.

To prawda – na wykresie zaznaczyłem kółkami zużycie energii na osobę w sytuacji, gdy samochodem jadą 4 osoby.

Komentarz 4. Podane zużycie paliwa/energii samochodu jest niewłaściwe…

W aucie spalinowym jadącym z umiarkowaną jednostajną prędkością w trasie „na ogonie” tira zużycie paliwa może być wyraźnie niższe od podanego; przy jeździe na krótkich dystansach w miejskich korkach dużo wyższe. W aucie elektrycznym zużycie energii w mieście jest niższe (lepsza praca silnika w szerokim zakresie obrotów oraz odzysk energii przy hamowaniu), może zaś wyraźnie rosnąć w skrajnie niskich temperaturach (potrzeba grzania). Dlatego w oszacowaniach przyjęte zostały wartości średniego rzeczywistego zużycie paliwa (nie w ekstremalnie sprzyjających lub niesprzyjających warunkach) pochodzące z portalu branżowego „Wybór Kierowców”.

2. Jakie są emisje CO₂ związane z jazdą różnymi środkami transportu?

Rower zwykły: 2000 kcal w jedzeniu (spalane przy przejechaniu dystansu 100 km), w zależności od diety odpowiada emisji 3-7 kgCO₂e, ze średnią wartością 5 kgCO₂e.

Podobnie jak w punkcie dotyczącym zużycia energii z dodatkowej konsumpcji pokarmu przez rowerzystę, pojawia się pytanie: Czy w ogóle powinniśmy liczyć jako dodatkowe emisje CO₂ związane z wysiłkiem rowerzysty.      

Odpowiem podobnie jak w przypadku analogicznej kwestii odnośnie zużycia energii: osobiście, jeśli jest to jazda do godziny dziennie (dystans do ok. 20 km), to nie postrzegam tego jako wydatku energetycznego (i emisji) związanego z transportem. Pozostałe rozważania z punktu dotyczącego dodatkowego zużycia energii przez rowerzystę również pozostają w mocy. W związku z tym za najwłaściwsze oszacowanie przyjmiemy 1/3 emisji maksymalnych (1,6 kgCO₂e/100 km), co jest też zgodne z oszacowaniami Czapkiewicz 2021.

Na wykresie ta wartość została zaznaczona ciemnożółtą elipsą, cały zaś przedział 0-5 kgCO₂e/100 km został oznaczony półprzezroczystym jasnożółtym paskiem.

Rower elektryczny: przy średnim zużyciu energii elektrycznej 0,75 kWh/100 km i emisyjności polskiego miksu energetycznego w 2023 r. na poziomie 0,662 kgCO₂/kWh (z energią elektryczną w ok. 2/3 pochodzącą z elektrowni węglowych) emisje związane z wyprodukowaniem energii elektrycznej wynoszą ok. 0,5 kgCO₂. Do tego (patrz komentarz w dot. zużycia energii podczas jazdy rowerem elektrycznym), dochodzą emisje związane z wyprodukowaniem jedzenia rowerzysty (1/3 z 2000 kcal, czyli 1,7 kgCO₂e). Łącznie maksymalne emisje to 0,5+1,7 = 2,2 kgCO₂e, a przy przyjęciu emisyjności związanej z szacowaną konsumpcją dodatkowego pokarmu (zgodnie z opisem w punkcie dot. zwykłego roweru) 0,5+0,53 = 1,03 kgCO₂e/100 km.

Podobnie jak w przypadku zwykłego roweru na wykresie wartość ta została zaznaczona ciemnożółtą elipsą, cały zaś przedział 0-2,2 kgCO₂e/100 km został oznaczony półprzezroczystym jasnożółtym paskiem.

Samochód elektryczny (klasa średnia): przy średnim zużyciu energii elektrycznej 18 kWh i emisyjności polskiego miksu energetycznego w 2023 r. na poziomie 0,662 kg/kWh (z energią elektryczną w ok. 2/3 pochodzącą z elektrowni węglowych) emisje związane z wyprodukowaniem energii elektrycznej wynoszą 12 kgCO₂. W przypadku mniejszego samochodu elektrycznego byłoby to 12 kWh * 0,662 kg/kWh = 8 kgCO₂.

Samochód spalinowy z silnikiem diesla (klasa średnia): spalanie 1 l paliwa (diesel) wiąże się z emisją 2,65 kgCO₂. Przy średnim zużyciu paliwa 7 litrów/100 km oznacza to emisję 18,5 kgCO₂/100 km.

Dodatkowo do porównania dodajmy 12-metrowy autobus, w wersji spalinowej i elektrycznej:

Autobus elektryczny (w 1/4 pełen): zużycie energii na 100 kilometrów to ok. 150 kWh, co przy 20 pasażerach (odpowiada to rzeczywistemu średniemu napełnieniu autobusów w miastach, biorąc pod uwagę wszystkie kursy, w tym nocne i podmiejskie) daje zużycie energii 7,5 kWh/100 pkm. Dla polskiego miksu energetycznego oznacza to emisję 5 kgCO₂/100 pkm.

Autobus spalinowy (w 1/4 pełen): typowe zużycie paliwa w wysokości 40 l/100 km przy 20 pasażerach daje zużycie paliwa 2 l/100 pkm, co oznacza emisję 5,3 kgCO₂/100 pkm.

Komentarz 1. A co by było, gdyby prąd pochodził z samych elektrowni węglowych (emisja na poziomie 1 kgCO₂/1 kWh)?

Jazda rowerem elektrycznym wiązałaby się z emisją 0,75 kgCO₂ ze spalenia węgla (oraz dodatkowe 1,7 kg z produkcji żywności). Jazda średnim samochodem elektrycznym zaś 18 kgCO₂, a mniejszym 11 kgCO₂/100 km. 

Widać, że nawet przy ładowaniu prądem pochodzącym z elektrowni węglowych, rower elektryczny jest bardzo niskoemisyjnym środkiem transportu.

Z drugiej strony, przy ładowaniu zeroemisyjnym prądem, emisje CO₂ związane z jazdą rowerem elektrycznym (a także samochodem elektrycznym) mogą przestać być problemem dla klimatu.

Komentarz 2. Emisje 5 kgCO₂/100 km, związane z produkcją żywności „zasilającej” rowerzystę na dystansie 100 km, są średnią – mogą być one jednak znacząco mniejsze, lub większe.

To prawda – na jednym biegunie będzie osoba żywiąca się własnoręcznie zebranymi dziko rosnącymi roślinami lub z własnego ogródka uprawianego bez użycia pestycydów, nawozów sztucznych itd.; na drugim biegunie będzie ktoś, kto objada się wołowiną lub w jeszcze bardziej skrajnym przypadku, np. świeżym sushi, które przyleciało samolotem z Japonii.

Komentarz 3. A co z innymi zanieczyszczeniami powietrza, takimi jak pyły czy rakotwórcze tlenki azotu (NO_x)?

W tym przypadku rowery są absolutnie bezkonkurencyjne. Samochody elektryczne, nawet zasilane prądem z elektrowni węglowych (wyposażonych w dobre filtry), też są nie najgorsze – problemem pozostaje tylko pył ze startych opon. Samochody spalinowe pod tym względem są najgorsze (szczególnie będące naszą narodową specjalnością diesle z wyciętym filtrem).

Komentarz 4. Jeśli samochodem jedzie więcej osób, emisje CO₂ na osobę znacząco maleją.

To prawda – kółka na paskach emisji przez samochody pokazują zużycie je w sytuacji, gdy samochodem jadą 4 osoby.

3. Co się zmieni, gdy doliczymy emisje związane z produkcją pojazdu?

Rower zwykły: Emisje związane z wyprodukowaniem standardowego roweru to ok. 100 kgCO₂. Przyjmując, że rower służy przez 15 lat, a rowerzysta przejeżdża 10 km dziennie jeżdżąc 250 dni w roku, daje to dystans 15*250*10=37500 km i emisje 0,27 kgCO₂/100 km.

Rower elektryczny: Emisje związane z produkcją baterii zależnie od technologii i miejsca produkcji wynoszą obecnie 45-108 kgCO₂e/kWh, przy czym do 2030 roku możliwe jest zmniejszenie emisyjności do poziomu ok. 12-24 kgCO₂/kg (MacKinsey 2023). Przyjmując emisyjność na poziomie 70 kg kgCO₂e/kWh, emisje związane z wyprodukowaniem baterii o pojemności 0,5 kWh wyniosą 35 kgCO₂e. Do tego dochodzi silnik i reszta układu napędowego, w sumie kolejne 15 kgCO₂e. Łącznie do 100 kgCO₂e zwykłego roweru dochodzi 50 kgCO₂, łącznie 150 kgCO₂e. Daje to emisje związane z produkcją równe 0,4 kgCO₂/100 km.

Samochód elektryczny (klasa średnia): wyprodukowanie takiego samochodu to emisje ok. 8 tCO₂e. Przy dystansie przejeżdżanym w czasie życia 200 000 km oznacza to emisje związane z produkcją pojazdu 4 kgCO₂/100 km.

Samochód spalinowy z silnikiem diesla (klasa średnia): wyprodukowanie takiego samochodu to emisje ok. 6 tCO₂e. Przy dystansie przejeżdżanym w czasie życia 200 000 km oznacza to emisje związane z produkcją pojazdu 3 kgCO₂/100 km.

Komentarz 1. Emisje związane z produkcją (wydobycie i przetwarzanie surowców oraz działanie fabryk) są związane głównie ze spalaniem paliw kopalnych przez maszyny wydobywcze, transport i fabryki. W świecie, w którym wszystkie te sektory będą elektryfikowane w oparciu o bezemisyjne źródła energii spadać będzie też ślad węglowy produktów.

W przypadku pełnej dekarbonizacji energii elektrycznej i ciepła w przemyśle oraz wychwytu (CCS, CCUS) rezydualnych emisji z procesów przemysłowych możliwe jest wręcz wyzerowanie tych emisji.

Komentarz 2. Jeśli rower elektryczny używany jest sporadycznie jako rower rekreacyjny, emisje związane z produkcją roweru w przeliczeniu na kilometr mogą być nawet większe niż z jazdy samochodem.

Można dyskutować, na ile w przypadku takiego wykorzystywania roweru są to emisje związane ze środkiem transportu, ale tym niemniej przeliczmy, przy jakim dystansie przejechanym w czasie życia roweru elektrycznego emisje z przejechania kilometra wzrosną do poziomu naszego referencyjnego samochodu spalinowego (21,55 kgCO₂/100 km) – dla opisanych w tekście założeń jest tak w przypadku dystansu ok. 700 km. Jeśli więc korzystamy z roweru przez 10 lat, wsiadając na niego 10 razy w roku w celu przejechania 7 km (co odpowiada ok. pół godziny prawie bezwysiłkowej jazdy), to faktycznie emisyjność związana z przejechaniem kilometra będzie wyższa niż dla jazdy autem spalinowym.

4. Inne wątki: a co z recyklingiem baterii?

Często spotykamy się z twierdzeniem, że recyklingowi poddaje się raptem 5% baterii litowo-jonowych, reszta trafia zaś na wysypiska.

To nieprawda. Informacja ta pojawiła się w raporcie napisanym w 2011 roku przez organizację ekologiczną 'Friends of the Earth’. Wynik ten uzyskano dzieląc ówczesną wielkość zbiórki baterii przez wielkość produkcji. Ponieważ produkcja baterii z roku na rok bardzo szybko rosła, na rynek wchodziło dużo więcej baterii niż z niego znikało; ponadto wtedy nie było jeszcze strumienia starych wycofywanych z użycia baterii aut elektrycznych.

A jak wygląda obecna sytuacja? Na początek warto zauważyć, że baterie pojazdów elektrycznych są wypełnione cennymi materiałami (odpady akumulatorowe osiągają obecnie ceny od 1000 do 5000 USD za tonę). W odróżnieniu od baterii smartfonów i innej drobnicy elektronicznej – są one duże i ciężkie, a przez to łatwe do zebrania, ich wyrzucanie na wysypisko jest więc po prostu nieopłacalne. O ile w 2019 r. ekspert od recyklingu Hans Eric Melin oszacował poziom zbiórki do recyklingu baterii wycofanych z eksploatacji na 59%, to obecnie szacuje go już na 90% (z prognozami dojścia do 99%).

Oprócz WSKAŹNIKA ZBIÓRKI, ważny jest też WSKAŹNIK ODZYSKU, czyli odsetek odzyskanych materiałów (w szczególności tych krytycznych). Jak wynika z raportów zarówno firm działających w tej branży od dawna jak i startupów, takich jak Redwood Materials, wskaźniki odzysku sięga nawet 95%.
Co to oznacza? Przyjmijmy, że żywotność baterii wynosi 15 lat, a łączne wskaźniki zbierania i odzysku wynoszą 90%. Tak długo, jak gęstość energii baterii w kWh/kg poprawia się o 10% co 15 lat (a warto zauważyć, że w ciągu ostatniej dekady uległa ona podwojeniu) – minerały użyte do wyprodukowania pierwszej generacji baterii będą po recyklingu cały czas pozwalać na wyprodukowanie baterii o takiej samej pojemności.

Dodam jeszcze, że w komentarzach największa troska o poziom recyklingu baterii widoczna była u osób emocjonalnie związanych z samochodami spalinowymi. Aż chce się zapytać:

„A jaki jest poziom recyklingu paliwa spalanego w aucie spalinowym? 

…czy może traktujemy atmosferę jak zwykły (najlepiej pewnie jeszcze darmowy?) ściek dla rury wydechowej?”

Podsumowanie

Rower elektryczny to nadzwyczaj efektywny energetycznie i niskoemisyjny środek transportu, nawet jeśli zasilany jest prądem z elektrowni węglowej (choć zdecydowanie lepiej, gdy zasilany jest prądem z OZE!).

Z punktu widzenia emisji, na których skupia się mem, bardzo istotne jest, jaki środek transportu zastępujemy, wsiadając na rower elektryczny: jeśli zamiast tego pojechalibyśmy zwykłym rowerem – w pierwszym przybliżeniu można powiedzieć, że jest to wszystko jedno; jeśli jednak wsiedlibyśmy do swojego samochodu (czy to spalinowego czy elektrycznego), korzyść jest kolosalna. To absolutnie kluczowe – rower elektryczny może z powodzeniem zastąpić samochód tam, gdzie codzienna jazda do pracy zwykłym rowerem jest zbyt wymagająca ze względu na zbyt duży dystans lub pagórkowaty teren (można się spocić!). W przypadku przesiadki z autobusu korzyści dla emisji są znacznie mniejsze, ale dla zdrowia warto .

Marcin Popkiewicz, konsultacja merytoryczna: dr Michał Czepkiewicz

The post Rower elektryczny a inne pojazdy – zużycie energii i emisje dwutlenku węgla appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

„Jakie ocieplenie klimatu?? To naturalne, i do tego wkrótce się skończy!”

21 i 22 kwietnia 2024 media zaczęły masowo publikować artykuły z nagłówkami takimi jak

• „Koniec ocieplenia klimatu. Niedługo zacznie się ochładzać” (Wirtualna Polska)
• „W skali globalnej wpływ człowieka na klimat jest niewielki” (TVP Bydgoszcz)
• „Polscy naukowcy: Globalne ocieplenie minie. Klimat się wychłodzi” (Gazeta Prawna)

Z artykułów można było zaś dowiedzieć się, że:

Niestety, mając na uwadze wartość merytoryczną materiału (co dalej wyjaśnimy), bardziej zasadne byłoby przekazanie go mediom nie w Dzień Ziemi, lecz raczej z okazji Dnia Płaskiej Ziemi…

„Według naukowców z Państwowego Instytutu Geologicznego…”

W nauce, gdy przedstawia się rewolucyjne tezy, obalające powszechnie obowiązujący konsensus naukowy, konieczne jest przedstawienie mocnych dowodów. Co więcej, robi się to nie w mediach popularnych, lecz w recenzowanej literaturze naukowej, takiej jak Nature czy Science. Do mediów powinna trafiać już wiedza, która została tam zweryfikowana merytorycznie.

W artykule przesłanym z PIG do PAP przez wszystkie przypadki odmienia się „wnioski ekspertów i naukowców PIG”. Pięknie, ale… kto imiennie, w jakich recenzowanych pracach naukowych, na podstawie jakich źródeł i raportów?

Gdy bezpośrednio po opublikowaniu tych rewelacji w mediach zadaliśmy sobie to pytanie, okazało się, że nigdzie nie jest to podane – w artykułach nie było żadnych nazwisk ani źródeł, zaś na stronie PIG nie było żadnego odnoszącego się do treści artykułów raportu, ani choćby nawet notatki (jak już jakiś instytut publikuje tak „przełomowe” rewelacje, to standardem jest ich szerokie nagłośnienie, w szczególności na własnej stronie internetowej). Spędziliśmy wiele godzin szukając źródeł – i nic, tylko ta anonimowa depesza, która przyszła do PAPu z PIG. Zwróciliśmy się więc z prośbą o wyjaśnienie do PIG, do nadzorującego ich Ministerstwa Klimatu i Środowiska, i gdzie się tylko dało. Zresztą nie tylko my – temat zaczęli drążyć też liczni dziennikarze i eksperci oraz organizacje zajmujące się zmianą klimatu.

22 kwietnia, w odpowiedzi na liczne zapytania, PIG wystosował oświadczenie, w którym informował, że materiał przekazany PAP został opracowany przez prof. Leszka Marksa, geologa zajmującego się czwartorzędem. 

Okazało się więc, że cytowani „polscy naukowcy” i „eksperci PIG” autorytatywnie stwierdzający „jak jest” to w rzeczywistości „głos w dyskusji” reprezentujący stanowisko jednego emerytowanego geologa. Co więcej – geologa, który już wcześniej wielokrotnie prezentował poglądy na temat zmiany klimatu bez poparcia ich udokumentowanymi wynikami badań. 

Na łamach Nauki o klimacie wielokrotnie komentowaliśmy wypowiedzi prof. Leszka Marksa, m.in. w artykułach Profesor Leszek Marks i skrócony holocen oraz „Półkula północna się nie ociepla” czyli Roztrwoniony Kapitał Marksa.

W pierwszym artykule skomentowaliśmy m.in., jak to prof. Marks przedstawia zmiany klimatu w holocenie (ostatnie 11 700 lat)… pokazując wykresy temperatury kończące się ok. 100 lat temu [no i kto by się spodziewał, że nie widać na nich gwałtownego ocieplenia z ostatnich dziesięcioleci?].

W drugim odnieśliśmy się m.in. do twierdzenia prof. Marksa, że „obserwujemy lekkie obniżenie temperatur w okolicy równika, a od mniej więcej 2000 roku półkula północna się nie ociepla…”. Poniżej wykres zmian średniej rocznej temperatury powierzchni Ziemi oraz dla półkuli północnej w okolicy równika (24S-24N) – bez dalszego komentarza.

Swoją aktywnością profesor Marks już kilkukrotnie zapracował sobie na nominację w konkursie na Klimatyczną Bzdurę Roku, choć, jak dotąd, bez miejsca na podium.

Wartość merytoryczna rzekomego stanowiska PIG

Oczywiście to, że ktoś kiedyś wygłaszał tezy niezgodne z rzeczywistością, nie oznacza, że nadal to robi. Warto sprawdzić, jak to, co wyszło teraz spod pióra prof. Leszka Marksa ma się do wiedzy naukowej. Zacznijmy od

Niestety, stwierdzenie to jest sprzeczne z aktualną wiedzą. Rzućmy okiem na ilustrację z aktualnego raportu IPCC. Pokazuje ona (panel B), że wpływ czynników naturalnych na obecne ocieplenie klimatu jest praktycznie zerowy.

Jeśli prof. Marks ma odmienną opinię, powinien ją przedstawić w recenzowanym czasopiśmie naukowym, a nie w mediach (bez żadnych źródeł na poparcie swojej tezy!). Co więcej, na podstawie szeregu niezależnych pomiarów wiemy nie tylko, że Ziemia się nagrzewa, ale też wiemy dlaczego (patrz Ziemia się nagrzewa. I wiemy dlaczego) – w rezultacie gwałtownego wzrostu koncentracji gazów cieplarnianych w atmosferze.

Czas na kolejne twierdzenie z artykułu:

Wzrost temperatury wyraźnie przekroczył już 1°C i dobija do 1,5°C!

Stwierdzenie, że „wzrost temperatury na Ziemi w tym czasie nie przekroczył 1 st. C” byłoby uzasadnione ponad dwie dekady temu, obecnie ten wzrost jest znacznie wyższy (Ilustracja 4). A czy temperatura podczas obecnego ocieplenia, o blisko 1,5°C wyższa niż w epoce przedprzemysłowej, „jest wciąż niższa niż w maksimach poprzednich ociepleń takich jak średniowiecze i okres rzymski”? Żeby stwierdzić, że to nie prawda, wystarczy spojrzeć na panel na ilustracji 3.

Ok… na ilustracji 3 nie widać wspomnianej w artykule epoki brązu (3300-1200 p.n.e.). Spójrzmy więc, jak kształtowała się temperatura w tamtym czasie, od razu biorąc też pod lupę twierdzenie prof. Marksa:

Szerszą analizę klimatu w okresie holocenu przedstawiliśmy w artykule „Zagwozdka temperatur holocenu” (tam też stosowne wykresy). Badania paleoklimatyczne pokazują, że faktycznie 8-5 tysięcy lat temu miało miejsce maksimum termiczne związane ze zmianami orbity Ziemi – jednak ówczesna średnia temperatura globalna była wyższa od tej z lat 1850-1900 (okres referencyjny „czasów przedprzemysłowych”) maksymalnie 0,5°C, podczas gdy dzisiejsza przekracza ją o blisko 1,5°C ! 

Skąd więc u prof. Marksa wzięły się temperatury „o 3-3,5°C wyższe niż obecnie”? Otóż w okresie 8-5 tys. lat temu półkula północna latem otrzymywała szczególnie dużo energii ze Słońca, przez co lata na wysokich szerokościach geograficznych były szczególnie ciepłe. Dawne rekonstrukcje klimatu, bazujące na niewielkiej ilości proxy (badań dawnych pyłków roślin, owadów, koralowców, stalagmitów, słoi drzew, rdzeni lodowych itd., na podstawie których można wyznaczać dawne średnie temperatury powietrza i inne zmienne klimatyczne), do tego często związanych z sezonem wegetacji (lato) i zbieranych na półkuli północnej, mogły sugerować wyższe temperatury w tamtym czasie. Jednak to, jakie były temperatury w jakimś regionie i porze roku, niewiele mówi o średniej temperaturze powierzchni globu. Niezwykle ważne jest dokładanie staranności w porównywaniu danych. Mogą one bowiem dotyczyć np. temperatur regionalnych, temperatur sezonowych (np. tylko lata), czy temperatur określonego ośrodka (np. powierzchniowych wód oceanicznych). Nie każda rekonstrukcja paleotemperatur dotyczy globalnej średniej temperatury powietrza. (Bardziej szczegółowo metody badania dawnego klimatu wyjaśniamy w serii Paleoklimatologia: o co w tym w ogóle chodzi?).

Na koniec zajmijmy się stwierdzeniem:

Z wielu obliczeń przeprowadzonych dla rozmaitych scenariuszy przyszłych emisji i innych wymuszeń klimatycznych, wynika, że jest to możliwe jedynie wtedy, gdy znacząco ograniczymy emisje gazów cieplarnianych (w przypadku CO₂ do zera), a do tego będziemy aktywnie i na dużą skalę wyciągać CO₂ z atmosfery lub wdrożymy inne technologie geoinżynieryjne znacząco obniżające koncentracje gazów cieplarnianych.

Reszta artykułu PIG, który za pośrednictwem PAP trafił do mediów, ma zbliżoną wartość merytoryczną. Można by się więc spodziewać, że Państwowy Instytut Geologiczny zdecydowanie odetnie się od tej akcji – ale nie… Zamiast tego stanął w obronie twierdzeń prof. Marksa, podkreślając w dalszej części umieszczonego na ilustracji 1. „Stanowiska PIG-PIB w sprawie zmiany klimatu wyrażonego w depeszy PAP”, że

na kształtowanie się klimatu mają wpływ zarówno naturalne procesy zachodzące na Ziemi (procesy geologiczne) ze swoją naturalną zmiennością, jak też i działalność gospodarcza człowieka, w tym antropogeniczna emisja gazów cieplarnianych. Państwowy Instytut Geologiczny-PIB nie kwestionuje ustaleń naukowych dotyczących wpływu działalności człowieka na klimat Ziemi, podkreśla natomiast, iż na zmiany klimatu wpływa nie tylko działalność człowieka, ale także – być może w decydującym stopniu – złożony zespół naturalnych procesów zachodzących na Ziemi.

PIG – najpierw za, a potem przeciw

Koniec końców sprawa zatoczyła zbyt szerokie kręgi i spowodowała krytykę, na stronie Państwowego Instytutu Geologicznego szybko pojawiło się więc kolejne stanowisko (pierwsze zaś znikło bez śladu), w którym wyjaśniono, że

„Materiał przygotowany przez jednego z pracowników, specjalisty w zakresie badań nad czwartorzędem – prof. dr. hab. Leszka Marksa – nie jest oficjalnym stanowiskiem Państwowego Instytutu Geologicznego-PIB. (…)

Zdanie „Wpływ zwiększonej emisji gazów cieplarnianych, przede wszystkim wskutek spalania paliw kopalnych przez człowieka jest znacznie przeszacowany, ponieważ nie uwzględnia się roli równolegle postępującego ocieplenia spowodowanego przez czynniki naturalne” jest zdaniem niepotwierdzonym naukowo. Nie powinno w takiej formie zostać przekazane do PAP, stoi w sprzeczności z dotychczasowymi ustaleniami nauki w tej sprawie.

PIB w pełni zgadza się ustaleniami naukowymi dotyczącymi wpływu działalności człowieka na klimat Ziemi. Destrukcyjny wpływ emisji związanych ze spalaniem paliw kopalnych jest oczywisty. (…) Publikacja materiału w tej formie nie powinna mieć miejsca, zawiódł system weryfikacji treści w Instytucie, za co serdecznie przepraszamy. Zdanie „Ocieplenie klimatu osiągnie maksimum prawdopodobnie pod koniec tego stulecia, po nim rozpocznie się kolejne ochłodzenie” jest jedynie spekulacją naukową autora tekstu.”

Jak to możliwe, że jawna dezinformacja klimatyczna wyszła do mediów z logo Państwowego Instytutu Geologicznego? Skąd obrona stanowiska prof. Marksa? Pewną wskazówkę może stanowić fakt, że nie jest to pierwszy przypadek, w którym część środowiska polskich geologów, tradycyjnie związanego z sektorem wydobywczym promuje podobne tezy. Na przykład,dyrektor Państwowego Instytutu Geologicznego (mianowanym na początku 2024 r.) prof. Krzysztof Szamałek za swoje negacjonistyczne wypowiedzi w 2022 r. został nominowany do plebiscytu na Klimatyczną Bzdurę Roku.

Prof. Marks w tegorocznym konkursie na Klimatyczną Bzdurę Roku ma naprawdę niezłe szanse na miejsce na podium, ale być może nagroda powinna być zbiorowa i trafić także do szerszego grona geologów w PIG. Niestety, takie wypowiedzi, które nie są poparte rzetelnymi badaniami naukowymi, powodują również podkopywanie zaufania do naukowców w ogóle, a geologów w szczególności. Tymczasem badania geologiczne są niezbędne w ocenie obecnej zmiany klimatu, testowaniu modeli numerycznych klimatu na dłuższych seriach czasowych i zdobywaniu wiedzy o możliwych interakcjach i sprzężeniach zwrotnych w systemie klimatycznym, które mogą nastąpić w warunkach cieplejszego klimatu (tak, były w historii Ziemi okresy kiedy było jeszcze cieplej, ale były wtedy też na przykład inne układy kontynentów i wyższe stężenia gazów cieplarnianych). Tutaj jak najbardziej prawdziwe jest stwierdzenie: “przeszłość jest kluczem do przyszłości” (The Past is the Key to the Future). Szkoda, że państwowa służba geologiczna ma problemy by znaleźć miejsce dla tych niezwykle ważnych badań w swoich programach badawczych i popularyzacji wiedzy.

Debata naukowa: w czasopismach naukowych czy w mediach?

Co prawda, PIG na swojej stronie przeprosił za to, że jego „działania mogły wprowadzać opinię publiczną w błąd w kwestii wpływu emisji gazów cieplarnianych przez ludzi na klimat” oraz obiecał, że „podejmie działania, aby dotrzeć z wyjaśnieniem do wszystkich mediów, które umieściły informację PAP zawierającą nieprecyzyjne informacje, które przekazaliśmy do opinii publicznej, ale mleko się już rozlało – pierwotna depesza PIG, autorstwa prof. Marksa, rozeszła się lotem błyskawicy w internecie, w dziesiątkach artykułów w mediach o dużym zasięgu, negacjonistycznych filmikach na Youtube i mediach społecznościowych. 

I nie ma co liczyć, że sprostowania osiągną takie zasięgi, jak negacjonistyczny tekst prof. Marksa – wiele jego kopii „wisi” w mediach i przez lata będą linkowane bez kontekstu, wprowadzając w błąd osoby bez adekwatnego przygotowania naukowego. Mamy nadzieję, że dzięki pracy redakcji Nauki o klimacie oraz gremiów takich jak Komitet Problemowy ds. Kryzysu Klimatycznego przy Polskiej Akademii Nauk uda się uodpornić jak największą część naszego społeczeństwa na podobną dezinformację. Pozostaje mieć również nadzieję, że pokłosiem takich kompromitacji, jak ta w wykonaniu PIG-PIB, będzie staranniejsza weryfikacja informacji przekazywanych przez naukowców opinii publicznej. Popularyzacja nauki jest niezwykle ważna. Jednak równie ważne jest by instytucje badawcze popularyzowały tylko wnioski wynikające z dobrze udokumentowanych badań opublikowanych w czasopismach naukowych, gdzie były one wpierw poddane krytycznej dyskusji i ocenie ekspertów.

Marcin Popkiewicz, konsultacja merytoryczna: prof. Witold Szczuciński

The post Państwowy Instytut Geologiczny i pełen dezinformacji komunikat prasowy appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Rok 2023 jeszcze się nie zakończył, więc dotyczące go dane nie są ostateczne. Wstępne szacunki sugerują jednak, że globalne emisje CO₂ z paliw kopalnych okażą się o ok. 1% wyższe niż rok temu, ustanawiając nowy rekord.

Po spadku zużycia paliw kopalnych w 2020 r., związanym z ograniczeniem aktywności gospodarczej podczas pandemii COVID-19, ich zużycie rośnie – zarówno w przypadku węgla, jak i ropy oraz gazu.

Emisje CO₂ w podziale na kraje

W przypadku głównych emitentów CO₂ emisje w 2023 r. wróciły do trendów sprzed koronakryzysu: dla Stanów Zjednoczonych i Unii Europejskiej jest to spadek emisji, a dla Indii i Chin ich wzrost.

Emisje w Chinach w 2023 r. prawdopodobnie będą o 4% większe niż w 2022 r., sięgając 11,9 mld ton CO₂. W rezultacie udział Chin w globalnych emisjach zbliży się do 32%.

Emisje w USA w 2023 r. prawdopodobnie będą o 3%  mniejsze niż w 2022 r., wynosząc 4,9 mld ton CO₂. W rezultacie udział USA w globalnych emisjach wyniesie 13%.

Emisje w Indiach w 2023 r. prawdopodobnie będą się o ok. 8% większe niż 2022 r., rosnąc do poziomu 3,1 mld ton CO₂. W rezultacie udział Indii w globalnych emisjach przekroczy 8%.

Emisje w 27 krajach UE w 2023 r. prawdopodobnie będą się o 7,4% mniejsze niż w 2020 r., wynosząc 2,8 mld ton CO₂. W rezultacie udział krajów UE w globalnych emisjach wyniesie ok. 7%.

Dla pozostałych krajów świata łącznie, będzie miał miejsce niewielki spadek emisji rzędu 0,4%.

Warto spojrzeć także na emisje w przeliczeniu na osobę. W tej kategorii, mimo trwającego od ponad 20 lat trendu spadkowego, wciąż przodują Stany Zjednoczone. Chiny dogoniły i wyprzedziły Europę. Mieszkańcy Indii wciąż zaś emitują średnio niecałą połowę średniej światowej.

Wizualnie związek między emisjami per capita w danym kraju i jego sumarycznymi emisjami dobrze pokazuje grafika, w której na osi poziomej znajduje się liczba ludności kraju a na osi pionowej jego emisje per capita – w rezultacie pole prostokąta odpowiada emisjom całkowitym. Porównując na przykład zbliżone do siebie emisje całkowite krajów UE i Indii widać, że o ile pola prostokątów emisji CO₂ są zbliżone, to wynika to z tego, że choć liczba Hindusów jest trzykrotnie większa od liczby mieszkańców krajów UE, to emisje tych ostatnich per capita są trzykrotnie wyższe.

Emisje w krajach Unii Europejskiej

W podsumowaniu Global Carbon Project znajdziemy też informacje o emisjach poszczególnych paliw kopalnych oraz produkcji cementu dla największych emitentów. W przypadku Unii Europejskiej zaobserwować można wyraźny trend odchodzenia od paliw kopalnych, szczególnie zaś spalania węgla – wszystkie kraje bloku za wyjątkiem Polski planują całkowite zaprzestanie jego spalania do lat 2030. W ostatnich dwóch latach nastąpił też spadek zużycia gazu ziemnego, związany ze wzrostem jego cen.

Emisje CO₂ – nie tylko paliwa kopalne.

Do emisji ze spalania paliw kopalnych i produkcji cementu dochodzą też emisje związane ze zmianami w użytkowaniu terenu – tempo wylesiania na świecie spada stopniowo spada i obecnie emisje CO₂ z tego źródła odpowiadają za ok. 10% całości antropogenicznych emisji tego gazu.

Gdzie trafia emitowany przez nas dwutlenek węgla? 

Raport Global Carbon Project pokazuje również źródła emisji CO₂ w dłuższym horyzoncie czasowym. Zmiany użytkowania terenu były głównym źródłem emisji dwutlenku węgla do połowy XX wieku. Stopniowo jednak malały, podczas gdy emisje ze spalania paliw kopalnych rosły.

Ponieważ emisje CO₂ kumulują się w środowisku, z punktu widzenia zmiany klimatu grają rolę emisje sumaryczne. W raporcie możemy zobaczyć jak w kolejnych latach kształtował się sumaryczny względny udział różnych źródeł emisji. Pomimo tego, że obecnie zmiany użytkowania terenu odpowiadają za jedynie 10% całości emisji CO₂, to ponieważ wcześniej udział ten był znacznie większy, to do dziś aż 1/3 całości nadwyżkowego węgla w obiegu pochodzi z tego źródła.

W raporcie znajdziemy również informację o tym, w jak stopniu dwutlenek węgla emitowany przez ludzkość odkłada się w poszczególnych „rezerwuarach” funkcjonujących w ziemskim systemie klimatycznym. Oceany i ekosystemy lądowe (lasy, łąki, torfowiska…) pochłonęły łącznie trochę ponad połowę wyemitowanego przez nas dwutlenku węgla, w zbliżonych proporcjach. W atmosferze pozostało 47%.

Średnie stężenie dwutlenku węgla w atmosferze, w epoce przedprzemysłowej wynoszące 277 ppm, w 2023 roku wzrosło do 419 ppm, czyli o 51%.

Budżet węglowy

Naukowcy zajmujący się klimatem używają pojęcia „budżet węglowy”. To ilość CO₂ którą można „dorzucić” do atmosfery i wciąż mieć nadzieję, że będziemy mieć rozsądnie dużą szansę (np. 50 proc.) uniknięcia wzrostu średniej temperatury Ziemi powyżej pewnego progu (np. 1,5°C w porównaniu z okresem przed rewolucją przemysłową). Więcej o budżecie węglowym w artykule: Ograniczamy ocieplenie – jak szybko trzeba działać?

Dotychczas od 1850 r. wyemitowaliśmy 2590 GtCO₂. Szacuje się, że z 50% prawdopodobieństwem do progu ocieplenia 1,5°C pozostają emisje 275 GtCO₂, a do progu ocieplenia 2°C 1150 GtCO₂.

Ponieważ w ciągu roku emitujemy ostatnio ponad 40 GtCO₂, pozostały budżet węglowy szybko się kurczy. Kolejna grafika z raportu pokazuje, jak szybko powinny spadać emisje CO₂, aby malejąc liniowo zmaleć na czas do zera netto (co oznacza pochłanianie przez ludzkość takiej ilości CO₂ jaką emitujemy do atmosfery).

Podsumowując: choć gwałtowny wzrost emisji z kilkunastu pierwszych lat XXI wieku wyhamował, a inwestycje w czyste źródła energii na świecie przyspieszają i w najbliższych latach prawdopodobnie osiągną swój szczyt, to jest to zdecydowanie niewystarczające do zrealizowania celów Porozumienia Paryskiego i uzgodnione na ostatnim szczycie COP28 w Dubaju „odchodzenie od paliw kopalnych w sektorze energetycznym” powinno ulec wyraźnemu przyspieszeniu.

Więcej materiałów i ilustracji można znaleźć na stronie Global Carbon Budget.

The post Global Carbon Budget 2023 – aktualny przegląd światowych emisji CO2 appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Ropy w Polsce prawie nie mamy, własne złoża gazu ziemnego zapewniają nam zaledwie ok. 20% zapotrzebowania, wydobycie węgla energetycznego też jest w epoce schyłkowej i nawet zgodnie z przychylnymi węglowi planami rządowymi ma zostać wygaszone do lat 2040. Niezależnie od tego, czy zależy nam na ochronie klimatu, na bezpieczeństwie energetycznym kraju, czy na bilansie handlowym (przypomnę, w zeszłym roku wydaliśmy na zakup paliw kopalnych za granicą blisko 200 mld złotych), czy na innowacyjności polskiej gospodarki i przyszłościowych miejscach pracy, musimy zaplanować transformację energetyczną.

W jaką stronę miałaby iść transformacja energetyczna?

Najprościej zacząć od pytania: skoro nie paliwa kopalne, to co? Lista źródeł o dużym potencjale, którymi w Polsce dysponujemy jest zaskakująco krótka: turbiny wiatrowe, panele fotowoltaiczne, elektrownie jądrowe oraz trochę biomasy (jeśli myślimy o biomasie w pełni zrównoważonej to niedużo, energetyczny odpowiednik kilku mld m³ biometanu z różnych odpadów (głównie z produkcji rolnej), a jeśli dopuszczamy uprawy energetyczne w umiarkowanej skali, to mówimy o odpowiedniku kilkunastu mld m³ biometanu w porównaniu do obecnego zużycia 20 mld m³ metanu z gazu ziemnego rocznie). Potencjał innych źródeł energii w Polsce jest bardzo mały.

Tu w dyskusjach pojawia się mnóstwo wątków: 

• czy w polskich warunkach pogodowo-klimatycznych da się oprzeć na źródłach pogodozależnych, takich jak wiatr i słońce, czy potrzebne są elektrownie jądrowe oraz ile i w jakich proporcjach;
• co z sektorami, które nie są zelektryfikowane, jak transport drogowy, ogrzewanie domów i przemysł;
• co z sektorami, których w ogóle nie da się w pełni zelektryfikować (jak lotnictwo, żegluga dalekomorska, huty, zakłady azotowe, rafinerie czy ciężki sprzęt wojskowy);
• czy i jaka jest tu rola gazu (i co w ogóle oznacza „gaz” w kontekście transformacji energetycznej);
• jaka jest rola wodoru, baterii, magazynów ciepła itd. i ile tego trzeba (oraz czy to realne ilości);
• …i wiele innych

Najlepiej jest krok po kroku zrozumieć co, jak i dlaczego.

Przyszłość jest elektryczna

Zmiana formy energii wiąże się ze stratami. Dlatego energię najefektywniej jest wykorzystywać w takiej formie, w jakiej mamy ją „na dzień dobry”. Wszystkie źródła energii o dużym potencjale (turbiny wiatrowe, PV, elektrownie jądrowe) dostarczają energii elektrycznej. To duża zmiana w stosunku do paliw kopalnych, które są chemicznym nośnikiem energii – spalając je wydzielamy ciepło, z którym coś robimy: ogrzewamy domy lub procesy przemysłowe, zasilamy cykl termodynamiczny silnika spalinowego lub w elektrowni (np. węglowej lub gazowej) podgrzewamy wodę i robimy parę, która kręci turbiną i dalej generatorem (przy czym sprawność elektrowni węglowej to 30-45%, a gazowej 40-60%).

Po drugie, elektryczność jest bardzo efektywna. O ile typowa sprawność silnika samochodowego to 30-40% (pomijamy tu zużycie energii na wcześniejszych etapach, np. w rafinerii), to silnika elektrycznego już 95% (przy uwzględnieniu innych strat energii w aucie elektrycznym, od ładowania baterii po działanie inwertera ok. 80%) – tak więc już sama zamiana pojazdu spalinowego na elektryczny blisko 3-krotnie zmniejsza zużycie energii (oczywiście jeśli jest to prąd wyprodukowany w elektrowni węglowej pracującej ze sprawnością 30%, to nie ma tu korzyści – jeśli jednak źródło energii dostarcza bezpośrednio prądu – jak wszystkie dostępne w Polsce źródła energii przyszłości o dużym potencjale – korzyści są bezdyskusyjne). W ogrzewaniu sprawność systemu grzewczego bazującego na kotle węglowym to ok. 50%, na gazie ok. 90%, a w przypadku ogrzewania pompą ciepła z 1 kWh energii elektrycznej dostarczamy do domu 3-4 kWh ciepła. 

Po trzecie, po zelektryfikowaniu ogrzewania, transportu i procesów przemysłowych, można je zintegrować w ramach jednego systemu. To duża zmiana w stosunku do stanu obecnego, gdzie mamy rozłączne ścieżki: prąd z elektrowni do odbiorców sobie, paliwo z rafinerii na stacje benzynowe i do baków sobie, a węgiel czy gaz do odbiorców sobie.

A co z sektorami, których nie da się zelektryfikować, takimi jak lotnictwo długodystansowe, żegluga dalekomorska czy ciężki sprzęt wojskowy taki jak czołgi? Oraz takimi, gdzie wykorzystujemy paliwa kopalne (w szczególności gaz ziemny) jako wsad procesowy, np. w procesach rafineryjnych czy przy produkcji nawozów? Tam będziemy potrzebować wodoru – zarówno jako gazu energetycznego jak i wsadu do procesów przemysłowych, łącznie z produkcją amoniaku czy metanolu lub e-paliw. Wodór ten musi być pozyskiwany nie tak jak dzisiaj z paliw kopalnych przy dużych emisjach CO₂, lecz z wody w procesie elektrolizy zasilanej bezemisyjnymi źródłami energii. W ten sposób to, czego się nie zelektryfikuje bezpośrednio, będzie zelektryfikowane pośrednio poprzez wodór z elektrolizy.

„Taki mamy klimat”, czyli wiatr i PV w Polsce tylko razem, i w określonych proporcjach.

W polskich warunkach klimatycznych instalacje fotowoltaiczne dają dużo energii latem, mało zaś zimą. Wiatr ma odwrotnie – mocniej wieje zimą, a słabiej latem. Próba oparcia się tylko na fotowoltaice dałaby olbrzymie niedobory energii zimą, a na wietrze – latem. Za to gdy w polskich warunkach pogodowych połączyć farmę wiatrową produkującą w ciągu roku 2,5-krotnie więcej energii niż farma PV, to miesiąc w miesiąc będzie zbliżona produkcja energii.

Rzecz jasna wciąż trzeba mieć na uwadze, że fotowoltaika o północy 30 czerwca wciąż będzie dawać ZERO prądu, a nawet podczas wietrznej zimy przez wiele dni z rzędu wiatr może wiać bardzo słabo. Czy można sobie z tym poradzić, biorąc pod uwagę, że energię elektryczną, w odróżnieniu od paliw kopalnych, bardzo trudno jest magazynować?

Eksperyment myślowy – zasilanie Polski z pomocą OZE

W obecnym systemie elektrownie wprowadzają do sieci elektroenergetycznej tyle prądu, by zaspokoić bieżące zapotrzebowanie. Polskie zapotrzebowanie na energię elektryczną zmienia się tak, jak na ilustracji 4, pokazującej sytuację w pierwszym tygodniu 2021 roku.

Polskie średnie zapotrzebowanie na energię elektryczną (obciążenie systemu) w 2021 roku wynosiło ok. 20 GW (gigawatów), sumując się do rocznego zużycia energii ok. 175 TWh. Z tego ponad 20 TWh zużywają same górnictwo i elektrownie węglowe, a kolejne 15 TWh tracone było na przesyle.

Zróbmy teraz eksperyment myślowy: jak spisałyby się farmy wiatrowe i fotowoltaiczne w zasilaniu Polski, gdybyśmy rozbudowali je do mocy 50 GW farm wiatrowych na lądzie, 10 GW na morzu oraz 50 GW PV (to w przybliżeniu moc źródeł turbin wiatrowych i fotowoltaiki w Niemczech w 2021 r.). Zauważmy przy okazji, że w takim scenariuszu wyłączylibyśmy kopalnie i elektrownie węglowe wraz z ich zużyciem energii, zmniejszylibyśmy też straty na przesyle – tą drogą redukując zużycie energii ze 175 TWh do ok. 150 TWh. Wykorzystamy w tym celu dostępny na stronie Narodowego Centrum Badań i Rozwoju Symulator Polskiego Systemu Elektroenergetycznego. Rozważana sytuacja odpowiada predefiniowanemu tam Scenariuszowi 1.

Spójrzmy (w oparciu o rzeczywiste warunki pogodowe w Polsce i wynikającą z nich pracę wiatraków i fotowoltaiki) wygląda sytuacja odpowiednio w styczniu i lipcu.

Widać, że mamy dwa zupełnie różne tryby pracy systemu energetycznego. W zimie fotowoltaika pracuje bardzo słabo, wiatr zaś (w miarę jak przez Polskę przechodzą układy pogodowe) przez kilka dni wieje mocno, a potem (też nawet przez kilka dni) słabo. W lecie zaś wiatr wieje znacznie słabiej, zaś fotowoltaika codziennie w godzinach dziennych daje nadprodukcję energii, w nocy zaś nie pracuje. W sumie można się było tego wszystkiego spodziewać.

Spójrzmy na roczny bilans energetyczny.

Potrzebujemy 150 TWh energii elektrycznej, podczas gdy OZE dają nam w sumie 236 TWh, czyli o ponad 2/3 więcej niż potrzeba.

Ale są tu dwa problemy: po pierwsze 108 TWh się marnuje. Jeśli jest to tania energia, można na to machnąć ręką. Ale drugi problem jest poważniejszy: czasem mamy poważne niedobory energii – ma to miejsce zarówno letnimi nocami jak i zimą, np. 8 stycznia widzimy, że Polska potrzebuje 20 GW, a wiatr i fotowoltaika dostarczają zaledwie ok. 5 GW, czyli brakuje aż 15 GW!

Ponieważ nie można odłączyć ludziom i firmom prądu, w ramach eksperymentu myślowego zróbmy najprostszą rzecz: uzupełnijmy te brakujące w danej godzinie 15 GW z dyspozycyjnie włączanych elektrowni gazowych. Przez tę godzinę działania elektrownie gazowe dostarczą 15 GWh energii elektrycznej. Gdyby w ten sposób uzupełnić wszystkie niedobory w ciągu roku (ciemnoszare pola na ilustracji 5), potrzeba by w tym celu spalić 4 mld m³ gazu. Dla porównania – to poziom własnego polskiego wydobycia gazu ziemnego, przy całkowitym zużyciu ok. 20 mld m³ rocznie. Gdyby paliwem dla elektrowni gazowych był gaz ziemny, z jego spalaniem związane byłyby emisje 8 mln ton CO₂ (dla porównania obecnie produkcja energii elektrycznej w Polsce odpowiada za emisję ok. 130 mln ton CO₂). Całkiem nieźle, a zrobiliśmy to w sposób ekstremalnie prosty – bez magazynowania energii, zarządzania popytem i sieci inteligentnych czy innych zaawansowanych rozwiązań.

Magazynowanie energii

Wykonajmy kolejny krok: skoro sporo energii się marnuje, to zmagazynujmy ją – czy to w elektrowniach szczytowo pompowych czy w bateriach. Jedno i drugie jest dość kosztowne, ograniczmy więc skalę do magazynowania na nocne godziny w lecie. Jeśli chcemy zmagazynować 15 GW na 10 godzin, to potrzebujemy magazynów na 150 GWh. Na razie nie wnikając, czy to dużo czy mało, zobaczmy, co by to dało. Spójrzmy na sytuację w styczniu i lipcu – tam, gdzie są pola jasnoniebieskie, tam czerpiemy energię z baterii.

Widać, że latem prawie nie trzeba uruchamiać elektrowni gazowych, lecz są one niezbędne zimą podczas kilkudniowych okresów słabej wietrzności. W takim scenariuszu zapotrzebowanie na energię z elektrowni gazowych spada do zaledwie 8 TWh, do czego wystarcza zaledwie 1,6 mld m³ CH₄ rocznie, co odpowiada raptem kilku procentom obecnego polskiego zużycia. Co najważniejsze – jest to już na tyle niewiele, że w zupełności może do tego wystarczyć biometan z samych odpadów (z punktu widzenia elektrowni gazowych, sieci przesyłowych i magazynów gazu jest to chemicznie CH₄ takie samo jak w gazie ziemnym).

Elektryfikacja gospodarki – duży wzrost zapotrzebowania na energię elektryczną…

Niby pięknie, ale co będzie, jak zelektryfikujemy transport drogowy, ogrzewanie budynków i procesy przemysłowe?

Zobaczmy… Gdyby zelektryfikować transport taki jaki jest (każde auto osobowe i ciężarówkę spalinową 1:1 zamieniamy na elektryczne) oraz ogrzewanie budynków (we wszystkich budynkach przechodzimy na elektryczne ogrzewanie farelkami i matami podłogowymi) zużycie energii radykalnie by wzrosło: sam transport pochłonie ok. 100 TWh rocznie, a ogrzewanie budynków 210 TWh, a do tego dojdzie jeszcze ok. 70 TWh w przemyśle.

Zapraszam do sprawdzenia tego, co się dzieje, w symulatorze – tu zobaczymy tylko bilans.

W rozpatrywanym scenariuszu konieczne byłoby uruchamianie źródeł dyspozycyjnych zapewniających 224 TWh, co w przypadku wykorzystania do tego celu elektrowni gazowych oznaczałoby konieczność spalenia ponad 45 mld m³ metanu. Nie ma możliwości, żeby do tego celu wystarczył biometan z odpadów… To się po prostu nie spina: widać, że niemieckie OZE z 2021 roku kompletnie nie radzą sobie z zasilaniem gospodarki mającej zapotrzebowanie na energię na poziomie 500 TWh rocznie. Przy okazji: 500 TWh rocznie to mniej więcej poziom zapotrzebowania na energię elektryczną gospodarki niemieckiej – niemieckie OZE są dalece niewystarczające do zaspokojenia zapotrzebowania o tej skali – dlatego Niemcy muszą „dopalać” gazem, węglem czy wcześniej atomem.

Więcej źródeł energii

Co można zrobić w obliczu wzrostu zapotrzebowania na energię elektryczną? Rzecz jasna, można wybudować więcej źródeł turbin wiatrowych i fotowoltaiki, możemy też sięgnąć po elektrownie jądrowe. Gdybyśmy w Polsce zbudowali tyle fotowoltaiki i farm wiatrowych na km² ile Niemcy planują do 2030 roku, mielibyśmy 175 GW w PV (to 4,6 kWp, zajmujące ok. 30 m² na Polaka) i 90 GW w farmach wiatrowych  na lądzie. Do tego dodajmy 30 GW w farmach wiatrowych na morzu oraz 10 GW w elektrowniach jądrowych (przy czym w ramach rządowego programu jądrowego planowane jest wybudowanie 6-9 GW). Co w sumie z tego wychodzi?

W rozpatrywanym scenariuszu konieczne byłoby uruchamianie źródeł dyspozycyjnych zapewniających 65 TWh, co w przypadku wykorzystania do tego celu elektrowni gazowych oznaczałoby konieczność spalenia ok. 13 mld m³ metanu. Nie jest najgorzej, ale… skala wymaganych źródeł energii jest naprawdę duża. Co można z tym zrobić?

Usługi energetyczne, a nie gigawaty

Poprawić efektywność energetyczną oczywiście.

Nasze domy to wampiry energetyczne zżerające absurdalne ilości energii – nikomu nie zależy na tym, żeby mieć ileś gigadżuli ciepła, każdemu zaś na komforcie termicznym. W domu efektywnym energetycznie mamy taki komfort, zużywając duuużo mniej energii. Spójrzmy, co można w Polsce zrobić w tym zakresie, cytując rządowy dokument z 2022 r. „Długoterminowej Strategii Renowacji Budynków”. Na poniższej ilustracji widzimy (bynajmniej nie maksymalnie ambitny) rekomendowany scenariusz, zgodnie z którym na kolejnych etapach renowacji (lata 2021, 2027, 2035, 2045 i 2050) powinny zmieniać się odsetki budynków mieszkalnych i użyteczności publicznej o najmniejszym (kolor zielony) i większym (kolory od żółtego do czerwonego) rocznym zapotrzebowaniu na energię.

Stosując rozwiązania takie, jak izolacja termiczna („ocieplanie”), wentylacja mechaniczna z odzyskiem ciepła (rekuperacja), ogrzewanie pompami ciepła i in., możemy zmniejszyć zużycie energii w budynkach do ¼ obecnego. 

W transporcie też można zmniejszyć zużycie energii, zarówno przez zmiany systemowe takie jak czynienie miast bardziej dostępnymi i przyjaznymi dla rowerzystów i pieszych oraz mniej zależnych od samochodów, eliminacja wykluczenia transportowego na prowincji czy przeniesienie TIRów na tory, jak i przez zwykłe zmniejszenie samochodów (duży samochód elektryczny, taki jak Tesla 3, zużywa ok. 20 kWh/100 km; mniejszy ok. 10 kWh/100 km). Więcej na ten temat przeczytasz w tekstach Jak zmienić transport z myślą o klimacie? oraz Popularność SUV-ów (także elektrycznych) to zła wiadomość dla klimatu. 

Warto jednak pamiętać, że istotne jest też zużycie innych surowców, a elektromobilność nie jest czymś zerojedynkowym: przyjrzyjmy się temu na przykładzie transportu indywidualnego w Polsce. Po polskich drogach jeździ ok. 22 mln aut osobowych. Gdybyśmy w ramach dalszej motoryzacji społeczeństwa chcieli mieć w Polsce 25 mln samochodów, z dużymi bateriami o średniej pojemności 100 kWh, potrzebowalibyśmy na to w sumie baterii o pojemności 25 mln · 100 kWh = 2500 GWh. Gdyby cały świat chciał pójść w tym kierunku, pozyskanie surowców do produkcji baterii stałoby się bardzo problematyczne środowiskowo.

Jeśli w wyniku zmian systemowych (poprawa warunków dla pieszych i rowerzystów w miastach, eliminacja wykluczenia transportowego na prowincji itd.) zredukowalibyśmy liczbę aut o połowę – do 11 mln, i byłyby to mniejsze pojazdy, o bateriach 50 kWh (ze względu na mniejsze zużycie energii ich zasięg wcale nie byłby znaczą o mniejszy i wynosiłby ok. 500 km), to potrzebowalibyśmy w sumie baterii o pojemności 11 mln · 50 kWh = 550 GWh.

Gdybyśmy zaś każdemu Polakowi, który ze względu na wiek i stan zdrowia jest w stanie jeździć rowerem (powiedzmy 30 mln osób) dali rower elektryczny z baterią 0,5 kWh (pozwalającą na przejechanie 50-100 km), to na taką elektromobilność potrzebowalibyśmy 30 mln · 0,5 kWh = 15 GWh baterii. W tym przypadku zapewnienie surowców do produkcji baterii nie byłoby żadnym problemem.

Rzecz jasna, nie każdemu wystarczy rower elektryczny czy mały samochód – ekipa serwisowa czy handlowiec odwiedzający 20 klientów dziennie ze 100 kg towaru, będzie potrzebować większego samochodu, ale im bardziej pójdziemy w stronę efektywności, tym mniej surowców i energii zużyjemy. 

Wstawmy do symulatora zmniejszenie zapotrzebowania na ciepło do 40% (oraz dostarczenie go w 80% z pomp ciepła), w transporcie do 50%, a w innych sektorach do 2/3 i (zostawiając źródła energii bez zmian) zobaczmy, jak wpłynie to na bilans energetyczny.

Mamy teraz tak dużą nadprodukcję energii elektrycznej, że dyspozycyjne elektrownie gazowe dostarczają zaledwie 3 TWh rocznie, spalając przy tym 0,6 mld m³ metanu.

Wodór w gospodarce

Nadwyżka energii może nam się przydać, wciąż bowiem mamy „zamiecione pod dywan” sektory, których nie da się bezpośrednio zelektryfikować i gdzie potrzebny jest wodór jako wsad do procesów przemysłowych (np. produkcji amoniaku do nawozów azotowych czy w procesach rafineryjnych). Obecnie Polska zużywa 1,3 mln ton wodoru, uzyskiwanego głównie z gazu ziemnego w wysokoemisyjnym procesie reformingu parowego. Gdybyśmy chcieli taką ilość wodoru dostarczyć z elektrolizerów, potrzeba by na to (przy sprawności elektrolizerów 75%) blisko 60 TWh energii elektrycznej. Rzecz jasna, przy obecnym polskim prądzie pochodzącym głównie z elektrowni węglowych nie ma to żadnego sensu.

Gdybyśmy chcieli zapewnić dodatkowo wodór do celów lotnictwa dalekodystansowego, żeglugi dalekomorskiej, wojska i hutnictwa (zależnie od sektora czy to bezpośrednio jako wodór, czy też jako zrobione z niego e-paliwa), potrzeba by na to, w zależności od efektywności energetycznej i różnych założeń (ze szczegółami oszacowań odsyłam do książki „Zrozumieć transformację energetyczną”) 120-200 TWh energii elektrycznej, co odpowiada mniej więcej całości jej obecnej polskiej produkcji. Oczywiście, alternatywnie można przyjąć, że nawozy, stal czy e-paliwa nie będą robione w Polsce, lecz sprowadzimy je z regionów dysponujących tanią energią słoneczną – tu jednak załóżmy, że będziemy chcieli utrzymać produkcję w Polsce.

Aby mogło się to spinać ekonomicznie, potrzebny jest tani prąd. Elektroliza byłaby więc prowadzona w okresach nadprodukcji energii. Żeby w ogóle był sens myśleć w Polsce o produkcji wodoru, muszą być dostępne duże i tanie moce OZE. Co więcej, zanim zaczniemy myśleć o produkcji wodoru na potrzeby transportu czy innych sektorów, gdzie dostępne są alternatywne (lepsze!) opcje (w szczególności elektryfikacja), konieczne jest zaspokojenie zapotrzebowania w kategoriach A i B.

Na razie nie będziemy robić osobnej symulacji z uwzględnieniem wodoru, ale wprowadzimy najpierw jeszcze jeden element układanki systemu energetycznego.

Magazynowanie ciepła

O ile do magazynowania energii elektrycznej czy bezemisyjnego wytwarzania wodoru wymagana jest budowa kosztownych instalacji, to magazynowanie ciepła jest dużo tańsze i prostsze. Może ono przyjmować różne formy: od prostych bojlerów na ciepłą wodę, przez duże sezonowe magazyny ciepła, po magazynowanie energii w cieple przejścia fazowego. Istotną zaletą magazynów ciepła jest możliwość grzania ich za pomocą prądu: czy to w najprostszej wersji grzałkami, czy w bardziej zaawansowanej – pompami ciepła. W ten sposób można wykorzystać dowolną ilość prądu, zupełnie eliminując problem nadprodukcji przez instalacje OZE.

Zwykle dużo łatwiej jest zrozumieć coś na przykładzie. Dziś działanie ciepłowni jest „sterowane” zapotrzebowaniem na ciepło – grzejemy domy, gdy jest zimno. W przyszłym systemie energetycznym, bazującym na prądzie z tanich źródeł pogodozależnych podejście będzie inne.

Sercem ciepłowni przyszłości jest magazyn ciepła. Jaka powinna być skala magazynów? Ciepła do ogrzewania potrzebujemy zimą. Jakie źródło energii dobrze pasuje do takiego profilu zapotrzebowania? Wiatr oczywiście, który mocno wieje właśnie w miesiącach zimowych. Oczywiście wiatr ma tak, że kilka dni wieje, a później kilka dni może nie wiać. Gdy wieje, za pomocą pomp ciepła i grzałek ładujemy ciepłem magazyn. Gdy nie wieje – korzystamy z ciepła z magazynu. Tak więc magazyny ciepła na kilka dni będą zupełnie wystarczające. Taki magazyn ciepła, pozwalający magazynować ciepło na kilka dni stabilizuje sieć elektroenergetyczną, zapewniając stabilne ciepło odbiorcom. 

Pierwszy system ciepłowniczy tego typu w Polsce powstaje w Lidzbarku Warmińskim w ramach konkursu NCBR na Ciepłownię Przyszłości. Ta przebudowa istniejącego typowego polskiego systemu ciepłowniczego zasilanego ze starej elektrowni węglowej od uzyskania pozwoleń do uruchomienia zajmuje raptem kilkanaście miesięcy.

Dodajmy teraz kolejny element: dyspozycyjne źródło energii (będzie ono potrzebne, gdy wiatr i słońce nie wytwarzają wystarczającej ilości energii). Powiedzmy, że będzie to kogeneracja gazowa (czy to w oparciu o CH₄ czy też o H₂ wytwarzany na miejscu z nadwyżek prądu), uruchamiana wtedy, gdy potrzebne będą dodatkowe dostawy energii elektrycznej. Ciepło odpadowe będzie zaś kierowane do odbiorców i magazynu.

Czas na finał

Wstawmy to wszystko, łącznie z produkcją wodoru (i związków wodoropochodnych takich jak amoniak czy e-paliwa) oraz magazynami ciepła do symulatora. Przy okazji, za jednym zamachem, zmniejszymy moce źródeł energii (wiatr na morzu do 25 GW, wiatr na lądzie do 70 GW, PV do 125 GW, EJ do zera) oraz skalę magazynów energii elektrycznej, dodamy też wpływ sygnału cenowego taryf dynamicznych (gdy energii jest dużo, jest ona tania, droższa zaś gdy jest jej mniej). Finalne parametry symulacji widzimy na Ilustracji 16.

Do dyspozycyjnego uzupełnienia niedoborów energii z OZE trzeba wygenerować 5 TWh energii elektrycznej, zużywając przy tym 1 mld m³ metanu (czerwona ramka na ilustracji 15). To tak niewielka ilość gazu, że w zupełności wystarczy do tego mała część biometanu z odpadów.

Dzięki dyspozycyjnej pracy elektrolizerów i magazynom ciepła udało się jednocześnie zmniejszyć straty energii (jak widać w bilansie są na poziomie 51 TWh z dostarczonych 430 TWh, czyli zaledwie 12%). 

Pojemność magazynów energii elektrycznej wynosi 150 GWh, z czego 30 GWh będzie przypadać na istniejące i planowane elektrownie szczytowo-pompowe) – dzieląc pozostałe 120 GWh po połowie na dedykowane baterie stacjonarne i wykorzystywane w sieci inteligentnej baterie samochodowe, widać, że do celów sieciowych wystarczy ok. 60 GWh. Nie bez powodu wcześniej zatrzymaliśmy się na dłużej przy temacie baterii samochodowych (których pojemność dla samych samochodów osobowych oszacowaliśmy na 550 GWh) – te 60 GWh to nie raptem niecała wkrótce kwartalna produkcja baterii w jednej fabryce pod Wrocławiem.  Co więcej, właściwie to baterii tych w większości nie trzeba będzie nawet specjalnie produkować, bo do celów stabilizacji sieci mogą zostać wykorzystane starsze baterie samochodowe, których pojemność spadnie o 20-30% (co zmniejszy zasięg pojazdów, lecz nie stanowi problemu w zastosowaniach stacjonarnych).

A czy można połączyć OZE z atomem? Można. Co ważne, niezależnie od tego, czy system będzie oparty na OZE czy elektrowniach jądrowych, większość działań jest taka sama: elektryfikacja wszystkiego co się da, łącznie z pompami ciepła w domach i elektromobilnością, ambitny program poprawy efektywności energetycznej oraz wodór z elektrolizy tam, gdzie inaczej się nie da (produkcja nawozów itd.). W szczególności, gdybyśmy chcieli zaspokoić całość potrzeb energetycznych i  mieć tyle wodoru z elektrolizy co w pokazanym scenariuszu 100% OZE (blisko 130 TWh energii elektrycznej do tego celu), musielibyśmy zbudować w Polsce ok. 50 GW mocy elektrowni jądrowych, co z grubsza odpowiada skalą całej obecnej chińskiej energetyce atomowej. Można też „wymieszać” OZE z atomem w różnych proporcjach. Takie scenariusze również znajdziecie już gotowe w Symulatorze systemu energetycznego.

Podsumowanie

Nie da się w krótkim artykule pokazać wszystkich możliwych scenariuszy, które mogą Cię interesować i odpowiedzieć  na każde Twoje pytanie. Korci Cię, żeby dalej poeksperymentować ze źródłami energii – dołożyć (albo zabrać) trochę wiatraków, reaktorów, magazynów lub czegoś innego? A może nie cierpisz fotowoltaiki i chcesz zobaczyć, jak spisze się system bez niej, za to z rozbudowanym atomem i wiatrem? Albo atom z PV? A może chcesz zmodyfikować skalę działań na rzecz poprawy efektywności, bo uważasz zaproponowane przeze mnie za zbyt mało ambitne (lub wręcz przeciwnie – za zbyt daleko idące)? 

Wszystko to możesz sprawdzić z pomocą Symulatora Bezemisyjnego Systemu Energetycznego dostępnego na stronie Narodowego Centrum Badań i Rozwoju.

Marcin Popkiewicz, Przewodniczący Komitetu Monitorującego projektów z zakresu Europejskiego Zielonego Ładu w Narodowym Centrum Badań i Rozwoju. Konsultacja merytoryczna: Kacper Szulecki, profesor polityki klimatycznej w Norweskim Instytucie Spraw Zagranicznych i na Uniwersytecie w Oslo

The post Jak zbudować system energetyczny bez paliw kopalnych? Sprawdź w symulatorze! appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Globalne ocieplenie sprawia, że wiele ekstremalnych zjawisk pogodowych staje się bardziej gwałtownych, częstszych, lub jedno i drugie. Katastrofalne susze, fale upałów czy niszczycielskie powodzie, o ile nie mają miejsca na naszym podwórku, występują na świecie już tak często, że media nawet o nich nie wspominają. Jednak w lipcu stało się coś wyjątkowego: zostaliśmy zbombardowani całą serią doniesień o rekordach klimatycznych.

Na pierwsze strony prasy trafiły nie tylko rekordowe fale upałów w Europie, ale też zadziwiająco wysokie temperatury w Ameryce, Chinach, na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej; ulewne deszcze w Indiach i Korei Południowej oraz na wschodnim wybrzeżu USA; niszczycielskie wichury przetaczające się przez Bałkany; pożary szalejące na greckich wyspach; niezwykle wysokie temperatury powierzchni oceanów czy też rekordowo mały lipcowy zasięg lodu morskiego. Rzecz w tym, że wszystkie te wydarzenia, we wszystkich swoich odrębnych lokalizacjach, nagle dzieją się mniej więcej jednocześnie.

Dlaczego tak jest? I dlaczego właśnie teraz? I dlaczego przede wszystkim na półkuli północnej?

Jak bardzo rekordowy był lipiec 2023?

Zacznijmy od tego, że tegoroczny lipiec, ze średnią temperaturą o ok. 1,5℃ niż w lipcach czasów przedprzemysłowych (1850-1900)  zapisał się jako najcieplejszy w historii pomiarów (C3S, 2023).

Za tym prostym stwierdzeniem, że „lipiec zapisał się jako najcieplejszy w historii pomiarów” kryje się dużo więcej, niż by się na pierwszy rzut oka zdawało.

Najcieplejszy miesiąc w historii pomiarów

Po pierwsze lipiec w ogóle globalnie (nie tylko na półkuli północnej) jest miesiącem roku z najwyższymi temperaturami, tak więc obecny lipiec był w ogóle najcieplejszym miesiącem w historii pomiarów.

Najcieplejszy miesiąc od 120 tys. lat

Ściśle rzecz biorąc, mówiąc o „historii pomiarów temperatury globalnej” mamy na myśli czasy od drugiej połowy XIX wieku. Dla tego okresu dysponujemy danymi pozwalającymi na określenie średnich temperatur poszczególnych miesięcy. Gdy posługujemy się danymi paleoklimatologicznymi, żeby spojrzeć w dalszą przeszłość, „rozdzielczość czasowa” informacji spada (możemy określić średnie temperatury całych lat, dekad, stuleci…, patrz Paleoklimatologia: o co w tym w ogóle chodzi?). Ponieważ jednak ostatnie dekady są najcieplejsze w całym trwającym od ponad 10 tys. lat holocenie, a wcześniej przez 110 tys. lat trwała epoka lodowa, możemy powiedzieć, że tegoroczny lipiec był prawdopodobnie najcieplejszym miesiącem na Ziemi od ponad 120 000 lat.

Lokalne rekordy temperatury

Temperatury prawie wszędzie były znacząco powyżej średniej, ale szczególnie duże anomalie temperatury odnotowano w Ameryce Północnej i u wybrzeży Antarktydy. Nowe rekordy temperatury odnotowano między innymi we Włochach (48°C), Hiszpanii (45,4°C), Algierii (48,7°C), Tunezji (49°C) i Chinach (52,2°C). Szczególnie długie i uciążliwe fale upałów dotknęły Amerykę Północną, południową Europę i Chiny (WMO, 2023). 

Rekordowo ciepłe oceany

Także anomalia temperatury powierzchni oceanów utrzymuje się już od maja na niezwykle wysokim poziomie. Przez cały lipiec średnia globalna temperatura powierzchni morza była o 0,51°C wyższa od średniej z lat 1991-2020 (C3S, 2023).

W szczególności warto zauważyć, że rekordy biją temperatury na północno-wschodnim Atlantyku (w lipcu wynosiły one 1,05°C powyżej średniej z lat 1990-2020, C3S, 2023), a to ma istotne znaczenia dla warunków pogodowych w Europie.

Zasięg lodu morskiego w lipcu 2023 

Rekordowo mały jak na tę porę roku jest też globalny zasięg pływającego lodu morskiego, co związane jest w przede wszystkim z rekordowo małym jak na tę porę roku zasięgiem lodu pływającego wokół Antarktydy. W Arktyce zasięg lodu również był w lipcu poniżej średniej z lat 1991-2020 (o ok. 3%), ale daleko mu było do rekordu z lipca 2020, kiedy anomalia sięgała 14% (C3S, 2023).

Dlaczego teraz?

Ciśnie się oczywiście pytanie: dlaczego jest aż tak rekordowo? I dlaczego właśnie teraz?

Odpowiedź, którą zwykle dostajemy, brzmi, że jest to skutek rosnącego stężenia gazów cieplarnianych oraz naturalnych oscylacji klimatu, w szczególności rozpoczynającego się zjawiska El-Niño, które okresowo podnosi temperaturę powierzchni planety.

To dobra odpowiedź, ale warto podrążyć temat trochę głębiej.

Pompowanie bilansu energetycznego Ziemi

Fundamentalną kwestią dla akumulacji energii w ziemskim systemie klimatycznym jest bilans energetyczny planety: różnica między energią docierającą do Ziemi z zewnątrz (od Słońca), a energią uciekającą w kosmos. Gwałtownie zwiększając stężenie gazów cieplarnianych w atmosferze (do poziomu najwyższego od milionów lat) zmniejszyliśmy ucieczkę energii w kosmos, powodując powstanie nierównowagi radiacyjnej i w konsekwencji nagrzewanie się naszej planety (więcej na ten temat w tekście Ziemia się nagrzewa. I wiemy dlaczego).

Spójrzmy na zmiany bilansu energetycznego, czyli tempa akumulacji energii w ziemskim systemie klimatycznym.

Na początku stulecia Ziemia akumulowała ok. 0,5 W/m², w drugiej dekadzie tempo nagrzewania się planety wzrosło do ok. 0,8 W/m², a w ostatnich latach osiągnęło już średni poziom 1,2 W/m². W maju średnia roczna zbliżyła się do 2 W/m².

Jak komuś wydaje się, że to niewiele, to niech przemnoży te 2 W/m² przez 510 000 000 000 000 m² powierzchni Ziemi. 

W wyniku zaburzenia bilansu radiacyjnego Ziemia pochłaniała w ostatnim roku 1020 000 000 000 000 J na sekundę. Dla większości ludzi to liczba zupełnie abstrakcyjna, przetłumaczmy ją więc na coś bardziej namacalnego: gdybyśmy nagrzewali Ziemię za pomocą detonacji bomb atomowych, takich jak ta zrzucona na Hiroszimę w 1945 roku (o mocy 15 kiloton ekwiwalentu trotylu, co odpowiada energii 63 000 000 000 000 J) oznacza to ponad 16 bomb na sekundę, albo 1,4 mln dziennie.

O wzroście bilansu energetycznego Ziemi pisaliśmy niedawno w artykule Jest dodatni ale wcale nas to nie cieszy – najnowsze pomiary bilansu energetycznego Ziemi, zauważając, że w okresie 2005-2019 nierównowaga energetyczna Ziemi rosła w tempie około ~0,5 W/m² na dekadę.

Warto bliżej przyjrzeć się głównym czynnikom stojącym za tym wzrostem.

Zacznijmy od sytuacji z 2011 roku, pokazanej w 5 raporcie IPCC.

Co zmieniło się od tego czasu?

Gazy cieplarniane – wzrost stężenia

Przede wszystkim zwiększyliśmy stężenie gazów cieplarnianych w atmosferze, w szczególności CO₂ i CH₄ (patrz m.in. Scripps Institution of Oceanography, NOAA Global Monitoring Laboratory). Związane z tym tempo wzrostu ich wymuszania radiacyjnego wynosi ok. 0,4 W/m² na dekadę.

Aerozole – coraz mniej zanieczyszczeń w atmosferze

Kolejną przyczyną coraz szybszej akumulacji ciepła przez Ziemię jest spadek emisji chłodzących klimat aerozoli.

Emitowane przy spalaniu paliw kopalnych aerozole (głównie siarczanowe, związane z emisjami tlenku siarki SO₂) trafiają do atmosfery, gdzie rozpraszają promieniowanie słoneczne, blokując jego docieranie do powierzchni Ziemi i w ten sposób obniżając jej temperaturę (albo mówiąc językiem bilansu radiacyjnego – stanowiąc ujemne wymuszanie radiacyjne). W ostatnich latach, wraz z wdrażaniem polityk antysmogowych, emisje te maleją, przez co spada efekt chłodzący aerozoli (maskujący ocieplające działanie gazów cieplarnianych), a sumaryczne wymuszanie radiacyjne rośnie.

Oprócz znaczącego spadku emisji SO₂ miał też miejsce lekki spadek emisji azotanów i węgla organicznego, również mających znaczący wpływ chłodzący (patrz ilustracja 9). Szczególnie głęboki spadek emisji aerozoli miał miejsce w Chinach, intensywnie wdrażających politykę antysmogową. Szacuje się, że same redukcje emisji zanieczyszczeń powietrza w tym kraju w okresie 2006-2017 spowodowały globalny wzrost wymuszania radiacyjnego o blisko 0,1 W/m² (Zheng i in. 2020).

Co więcej, w 2020 roku w życie weszły regulacje dotyczące zmniejszenia zawartości siarki w paliwie okrętowym. Przepisy zostały wprowadzone przez Międzynarodową Organizację Morską na podstawie szacunków, że ocali to życie około 40 000 osób rocznie.

Szacuje się, że w rezultacie wdrożenia regulacji emisja siarki z transportu morskiego spadła o ponad 80%. Dowody są widoczne w postaci ogólnoświatowego spadku „śladów statków”, długich, cienkich chmur powstających, gdy cząsteczki siarczanów w spalinach statku tworzą jądra, wokół których mogą tworzyć się kropelki wody. Mniej, słabiej widocznych śladów statków i innych chmur oznacza, że mniej światła słonecznego odbija się w kosmos, a zamiast tego jest pochłaniane przez znajdujące się poniżej oceany, których powierzchnia w związku z tym dodatkowo się nagrzewa. 

Wpływ zmniejszenia emisji aerozoli siarczanowych w żegludze na wzrost wymuszania radiacyjnego jest szacowany na ok. 0,1 W/m². Ilustracja 10 pokazuje rejony, w których przed wprowadzeniem regulacji chłodzący wpływ aerozoli był szczególnie silny, a obecnie uległ znacznemu osłabieniu – w szczególności ma to miejsce na północnym Atlantyku, którego temperatura ostatnio zaczęła szybko rosnąć.

Łącznie spadek emisji aerozoli w ostatnich kilkunastu latach związany z wdrażaniem polityk antysmogowych na świecie spowodował wzrost wymuszania radiacyjnego o ok. 0,2-0,3 W/m². Ponieważ spadek emisji SO₂ ma miejsce przede wszystkim na półkuli północnej, więc na niej wzrost temperatury jest szczególnie szybki. Ponadto, ponieważ aerozole siarczanowe blokują dostęp promieniowania słonecznego do powierzchni Ziemi, ich wpływ jest największy latem, kiedy nasłonecznienie jest największe.

Na ten temat pisaliśmy już w tekście Globalne ocieplenie będzie postępować szybciej, niż sądzimy.

Sprzężenie zwrotne zmian zachmurzenia

Do wspomnianych czynników wymuszających dochodzi sprzężenie zwrotne związane ze zmianami zachmurzenia zachodzącymi w ocieplającym się świecie. Badania pokazują, że stanowią one sprzężenie dodatnie, dodatkowo wzmacniają więc ocieplenie – a mówiąc językiem bilansu energetycznego, dodatkowo zwiększają nierównowagę radiacyjną (patrz m.in. Chmury, klimat i przyśpieszony wzrost temperatur, Przesunięte chmury, Lepsza zgodność modelu z obserwacjami – wyższa czułość klimatu).

Z drugiej strony rozgrzewająca się powierzchnia Ziemi emituje coraz więcej energii (proces ten dąży do długoterminowego zrównoważenia bilansu radiacyjnego planety), jednak jak widać na ilustracji 8, zjawisko to coraz bardziej nie nadąża za wcześniej wymienionymi procesami stymulującymi nagrzewanie się naszej planety.

Naturalne fluktuacje klimatu

Wzrost aktywności słonecznej

Oprócz czynników antropogenicznych wpływ na bilans radiacyjny mają też naturalne oscylacje klimatyczne. W ostatnich miesiącach oba najważniejsze czynniki: zmiany aktywności słonecznej oraz oscylacja El-Niño – La Niña), sprzyjają wzrostowi temperatury powierzchni Ziemi.

Aktywność słoneczna oscyluje w 11-letnim cyklu. Ostatni cykl charakteryzował się bardzo małą aktywnością, skutkującą mniejszą ilością energii docierającego do Ziemi. W ostatnich miesiącach aktywność słoneczna szybko rośnie.

Od minimum w 2020 r. do chwili obecnej natężenie promieniowania słonecznego wzrosło o ok. 1 W/m² , co odpowiada wzrostowi wymuszania radiacyjnego o ok. 0,18 W/m². 

Ponieważ jeszcze najprawdopodobniej nie osiągnęliśmy szczytu aktywności słonecznej, w przyszłym roku możemy oczekiwać dalszego jej wzrostu.

Para wodna w stratosferze z wybuchu wulkanu Hunga Tonga

W styczniu 2022 roku doszło do erupcji podwodnego wulkanu Hunga Tonga na Pacyfiku (nagranie). Była to największa erupcja na Ziemi od wulkanu Pinatubo na Filipinach w 1991 r. Zwykle wielkie erupcje wulkaniczne chłodzą klimat, w przypadku Hunga Tonga stało się jednak inaczej – erupcja Hunga Tonga wyrzuciła do stratosfery relatywnie niewielką ilości siarki, wpompowała tam jednak dużą ilość pary wodnej, silnego gazu cieplarnianego. O ile w niższych warstwach atmosfery para wodna szybko skrapla się, spadając jako deszcz lub śnieg, to w stratosferze utrzymuje się dużo dłużej. Szacuje się, że erupcja Hunga Tonga zwiększyła ilość pary wodnej w stratosferze o 13%, powodując dodatkowe ocieplenie planety (Sellitto i in., 2022) – choć wpływ ten obecnie już słabnie.

Przejście z fazy La Niña do El Niño

W ostatnich latach na Pacyfiku dominowało zjawisko La Niña, podczas którego wody środkowej części oceanu są chłodniejsze od średniej i przez to obniżają temperaturę planety. Obecnie zastąpiło je El Niño, podczas którego temperatura powierzchni jest wyższa (patrz Pięć pytań o ENSO El Niño- La Niña).

Ponieważ silne zjawisko El Niño (na jakie się obecnie zanosi) podnosi średnią temperaturę powierzchni Ziemi o ok. 0,2°C, z dużym prawdopodobieństwem możemy spodziewać się, że obecny rok będzie najcieplejszym w historii pomiarów. 

Co więcej, wpływ El Niño na wzrost temperatury globalnej jest opóźniony o kilka miesięcy względem wystąpienia tego zjawiska, więc bardzo prawdopodobne przeciągnięcie się go do początku przyszłego roku, w połączeniu z rosnącą aktywnością słoneczną oraz wzrostem stężeń gazów cieplarnianych i spadkiem emisji aerozoli oznacza, że możemy z wysokim prawdopodobieństwem spodziewać się, że rekord globalnej temperatury, który będzie ustanowiony w obecnym 2023 roku, zostanie pobity w 2024 r.

The post Lipiec 2023: czemu rekordy gorąca występują właśnie teraz? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Zacznijmy od tego, że w liczącym 343 strony podręczniku dla liceów i techników „Historia i teraźniejszość”, obejmującym okres po 1980 roku, kwestii zmiany klimatu Wojciech Roszkowski poświęca jeden akapit. To, że jedno z najważniejszych wyzwań współczesności (patrz np. IPCC, 2023, Porozumienie paryskie, 2015) kwituje się tak krótką wzmianką, samo w sobie jest zdumiewające. Być może wynika to z braku wiedzy autora podręcznika na ten temat. Hipotezę tę potwierdza treść akapitu (patrz zdjęcie), którą komentujemy pokrótce poniżej.

Nieodwracalność skutków antropogenicznego globalnego ocieplenia nie jest założeniem, lecz wynika z praw fizyki i mechanizmów obiegu węgla w przyrodzie. Gdy wprowadzimy do atmosfery dużą porcję dwutlenku węgla, jej usuwanie przez procesy naturalne (fotosyntezę, rozpuszczanie w oceanie, wietrzenie skał…) potrwa bardzo długo (patrz Impuls węglowy i jego usuwanie z atmosfery). A dopóki koncentracja dwutlenku węgla będzie podwyższona, dopóty podwyższona będzie też średnia temperatura powierzchni Ziemi (patrz Efekt cieplarniany – ABC).

W latach 1850-2019 ludzkość wyemitowała do atmosfery 2390 ± 240 mld ton CO₂, głównie poprzez spalanie paliw kopalnych i przekształcanie krajobrazu, np. wylesianie. Tylko około połowy tego gazu zostało pochłonięte przez rośliny i oceany – reszta pozostaje w atmosferze i nieuchronnie prowadzi globalnego ocieplenia (IPCC, 2021). Wzrost globalnej średniej temperatury powoduje wiele zmian na powierzchni planety – takich jak topnienie lodowców i lądolodów czy wymieranie kolejnych gatunków – z których część już teraz jest prawdopodobnie nieodwracalna (patrz np. O co chodzi z „Progiem wzrostu temperatury o 2^oC” czy Rozpad lądolodu Antarktydy Zachodniej nieunikniony).

Fałszywa równość

Stawianie znaku równości pomiędzy wspomnianymi stronami dyskusji jest skrajną manipulacją. Po pierwszej stronie stoją wszystkie renomowane instytucje naukowe na świecie, po drugiej pojedyncze osoby, o raczej mniejszych niż większych kompetencjach, często związane z lobby paliw kopalnych (patrz np. List „500 naukowców”, Eksperci PGE GiEK o klimacie) – patrz ilustracja 3. Co więcej, nie ma żadnej alternatywnej teorii wyjaśniającej obserwowane w ostatnich latach ocieplanie się klimatu, ani nawet jakiejkolwiek wiarygodnej hipotezy (patrz Ziemia się nagrzewa. I wiemy dlaczego.).

Więcej na temat podobnych zabiegów pomagających wzbudzać wątpliwości opinii publicznej co do aktualnego stanu wiedzy naukowej, usłyszysz w filmach z cyklu Zrozumieć kontrowersje wokół zmiany klimatu. Część 3: Szerzenie negacjonizmu.

To o ile wzrosła średnia temperatura?

To zdanie kompletnie dyskredytuje kompetencje autora podręcznika. Co to znaczy, że wzrost temperatury w XX wieku wyniósł 0,7%? W jakiej skali? Jeśli w skali Kelwina (przy braku wskazania innej skali w fizyce jest to domyślna skala temperaturowa) to przyrost o 0,7% odpowiada ok. 2K (czyli 2°C), tymczasem zaobserwowany do dziś wzrost temperatury wyniósł „dopiero” 1,14K (1,14°C) względem czasów przedprzemysłowych (średnia z lat 2013-2022, WMO, 2023).

Możliwe, że autor miał na myśli częściej używaną w życiu codziennym skalę Celsjusza. Nie ma to sensu fizycznego, bo… jaki jest procentowy wzrost temperatury przy ociepleniu np. od -0,2°C do 0,2°C? Gdyby jednak ktoś próbował odnieść wzrost temperatury w XX wieku do średniej temperatury powierzchni Ziemi w tej skali (wynoszącej wtedy ok. 14°C), wyszłoby mu kilka procent.

Chyba że autor pisząc o ociepleniu o 0,7% myli procenty ze stopniami i ma na myśli… ocieplenie o 0,7°C? Taka wartość byłaby mniej więcej poprawna i pasowała do odniesienia do „błędu pomiaru rzędu jednego stopnia Celsjusza” (które samo w sobie świadczy o niezrozumieniu przez prof. Roszkowskiego zagadnień związanych z prowadzeniem pomiarów i analizą ich wyników).

Pozostaje jednak pytanie: czemu sięgać po dane sprzed ponad dwóch dekad, gdy nowsze są łatwo dostępne (np. w dorocznych raportach o zmianie klimatu Światowej Organizacji Meteorologicznej)? Czy chodzi o to, żeby czytelnikom pozostała w pamięci liczba zaniżona w porównaniu z aktualną (przypomnijmy: dekada 2013-2022 była o 1,14°C cieplejsza od czasów przedprzemysłowych), czy to po prostu niekompetencja??

Wojciech Roszkowski jest profesorem nauk humanistycznych o specjalności historii gospodarczej, historii najnowszej i nauk politycznych, można więc zrozumieć, że nie jest ekspertem od klimatu, ale mylenie stopni z procentami to już lekka przesada. A to, że błąd taki nie został wychwycony w procesie recenzji, jak najgorzej świadczy też o jej jakości. Zastanawia wreszcie, jak to możliwe, że osoba mająca tak kiepskie pojęcie o temacie głosi swoje tezy, niezgodne z najlepszą wiedzą naukową, w tak autorytatywny sposób.

Co nam mówi historia?

Znane są z historii okresy większego ocieplenia, po których następowały okresy ochłodzenia

Bez wątpienia – od cykli epok lodowych z ostatnich 2-3 mln lat po jeszcze większe zmiany w odleglejszej historii geologicznej. Co z tego wynika? Być może prof. Roszkowski chce w ten sposób zasugerować, że obecnie nie dzieje się nic specjalnego. Jednak… duże zmiany klimatu w historii geologicznej Ziemi pozwalają nam zrozumieć wpływ różnych czynników na klimat, a także przewidzieć jak takie czy inne zaburzenie systemu klimatycznego wpłynie na warunki panujące na naszej planecie (patrz np. Zmiany klimatu okiem geologów).

To m.in. na podstawie dawnych zmian klimatu możemy powiedzieć, że nasze emisje gazów cieplarnianych prowadzą do gwałtownej w skali geologicznej zmiany klimatu, a jeśli szybko ich nie zaprzestaniemy, to możemy doprowadzić do tak dużej i szybkiej zmiany klimatu, jakiej nie znamy w całej historii geologicznej naszej planety (patrz Zmiany klimatu kiedyś i dziś – w 80 lat do klimatu z czasów dinozaurów?), z potencjalnie katastrofalnymi konsekwencjami (patrz Klimat dawnych epok: wielkie wymierania, Klimat przyszłości: wyprawa w nieznane).

To jakie mamy teraz stężenie CO₂?

W tym zdaniu powraca problem aktualności danych: takie stężenie CO₂ w atmosferze było w roku 2006. W międzyczasie wzrosło już do 415,7 ppm (WMO, 2023) – patrz wykres poniżej.

Ponownie można też odnieść wrażenie, że profesor Roszkowski stara się zbagatelizować konsekwencje naszych emisji gazów cieplarnianych i globalnego ocieplenia. Mit, że to będzie dobre dla roślin, to klasyka takiego podejścia. Owszem, wzrost stężenia CO₂ może być dla roślin korzystny – ale tylko lokalnie i krótkoterminowo. W dłuższej perspektywie wzrośnie powierzchnia obszarów suchych i pustynnych. Skurczą się obszary dostępne dla roślinności, i tak osłabianej przez szkodniki, niedobory wody i składników odżywczych.

Temat wyjaśniamy m.in. w artykułach Mit: Im więcej CO2, tym lepiej dla roślin, I znów nam wmawiają: cieszcie się z ocieplenia, Nawożenie roślin CO2 jest OK. Są jednak „ale”. Liczne „ale”).

Ograniczanie zmiany klimatu a rozwój

Wiązanie wzrostu gospodarczego z ochroną środowiska zasługuje oczywiście na uznanie, jest niezbędne, ALE [wyróżnienie red.] musi być to robione rozsądnie; ochrona ta nie powinna hamować rozwoju gospodarczego, a tym bardziej wprawiać ludzi w panikę i fanatyzm

W tym zdaniu kluczowe jest wyróżnione przez nas słowo „ALE” oraz stwierdzenie, że „ochrona środowiska nie powinna hamować wzrostu gospodarczego” (autor pisze „rozwoju”, ale z jego tekstów wynika, że traktuje je równoważnie do wzrostu). Oznaczałoby to, że w przypadku konfliktu ochrona środowiska ws. wzrost gospodarczy to pierwsze ma ustępować. To właśnie ten sposób myślenia krótkoterminowego, który wpędził nas w poważne problemy, w tym zmianę klimatu. Więcej na ten temat np. w Raporcie Dasgupty a od strony podstaw, także w podręczniku „Klimatyczne ABC” (rozdział 4 i rozdział 7).

Posumowanie badań naukowych przedstawione w Szóstym raporcie IPCC wskazuje, że ograniczenie zmiany klimatu i jej skutków jest potrzebne dla dalszego rozwoju ludzkości (rozumianego m.in. jako zmniejszanie nierówności i ubóstwa, zwiększania bezpieczeństwa, dostępu do wody, żywności, edukacji, opieki zdrowotnej itd.). Na szczęście wiele służących temu rozwiązań nie tylko zmniejsza ryzyka wynikające z globalnego ocieplenia, ale też dostarcza dodatkowych korzyści. Więcej na ten temat przeczytasz między innymi w naszym artykule Dobre życie przy niższym zużyciu energii czy w Streszczeniu Specjalnego Raportu IPCC dotyczącego globalnego ocieplenia klimatu o 1,5°C .

Klimatyczna bzdura roku 2020 2023?

Na koniec musimy zauważyć, że jeśli w tym roku organizować będziemy plebiscyt Klimatyczna bzdura roku, będziemy mieli niezłą zagwozdkę, ponieważ… profesor Roszkowski startował już w edycji z 2020 z dokładnie tym samym zdaniem na temat „przyrostu temperatury” (wtedy zamieścił je w książce „Bunt barbarzyńców. 105 pytań o przyszłość naszej cywilizacji”), ale musiał wtedy uznać wyższość Ekspertów PGE GiEK. Dotąd nie mieliśmy takiego przypadku. Jak myślicie czy powinniśmy dać mu jeszcze jedną szansę?

The post Klimatyczny kit. Roszkowski o globalnym ociepleniu appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.