Jak i dlaczego włączyć obywateli w naukę i politykę klimatyczną? O czym będą opowiadać naukowcy podczas wrześniowej debaty w parlamencie? Jak wygrać książkę w naszym konkursie? To wszystko znajdziesz lipcowym numerze „Newslettera o klimacie”!

W temat wprowadzi Cię felieton dr Jagody Mytych.

Przychodzą naukowcy do polityków porozmawiać o problemach obywateli

We wrześniu do polskiego Sejmu przyjdą naukowcy. Będą rozmawiać z politykami, przedstawicielami biznesu i organizacji społecznych o bezpieczeństwie klimatycznym Polski. To dobra wiadomość. Czy taka reprezentacja będzie wystarczająca? Jak reprezentowani będą obywatele, skoro to właśnie ich życia dotyczą zagadnienia dyskutowane podczas takich spotkań? Czy to rzeczywiście problem? Przecież od podejmowania decyzji politycznych są politycy, a od wiedzy eksperckiej – eksperci.
Ta „nieobecność” jest punktem wyjścia dla opublikowanego niedawno w Nature artykułu „Six ways to put the public at the heart of science and policy” (Tyler et al., 2026), który spotkał się z dość dużym zainteresowaniem, choć głównie w kręgach osób zajmujących się na co dzień relacją między nauką i technologią a społeczeństwem.

Nic dziwnego. Wystarczy zrobić szybki przegląd istotnych z punktu widzenia społeczeństwa problemów: sztuczna inteligencja, pandemia, transformacja energetyczna, bezpieczeństwo żywności czy zmiana klimatu mają wspólny mianownik. Są jednocześnie problemami naukowymi, technologicznymi i społecznymi.

Transformacja energetyczna, choć często przedstawia się ją jako wyzwanie środowiskowe czy technologiczne, w praktyce sprowadza się do bardzo ludzkich pytań: czy będzie nas stać na ogrzanie domu (lub, jak to bardziej poetycko zobrazowało jedno z wiralowych graffiti: czy nam nie zabraknie „prądu naszego powszedniego”).

Z kolei zmiana klimatu jest wręcz modelowym przykładem zagadnienia, w którym decyzje polityczne powinny opierać się na najlepszej dostępnej wiedzy naukowej, a jednocześnie proponowane rozwiązania powinny być konsultowane zarówno z lokalnymi społecznościami, jak i – w miarę możliwości – na poziomie międzynarodowym. Naukowcy potrafią wskazać, jakie działania najskuteczniej ograniczają emisje i pomagają przystosować się do zmiany klimatu. Nie odpowiedzą jednak za społeczeństwo na pytanie, które koszty jesteśmy gotowi ponieść, jak je rozłożyć i jak pogodzić skuteczność polityki klimatycznej z poczuciem sprawiedliwości.

Model decydenci – eksperci, czyli dlaczego nie ufamy “elitom”?

We wszystkich tych przypadkach decydentami na szczeblu centralnym są politycy, a naukowcy mogą występować w roli konsultantów i doradców. Mamy więc dobrze znany model komunikacji. Naukowcy rozmawiają z politykami (o ile ci ich słuchają). Politycy rozmawiają z obywatelami (składają długoterminowe obietnice, które mają przełożyć się na krótkoterminowy sukces wyborczy). Obywatele jednak rzadko rozmawiają z naukowcami wtedy, gdy analizowane są problemy lub powstają rozwiązania. Komunikacja w kwestiach krytycznych odbywa się przede wszystkim na linii decydenci – eksperci. W niektórych państwach i systemach politycznych rola doradcza (science advice) jest formalnie sprecyzowana, w innych ma charakter doraźny. Zwykle cieszymy się jednak, jeśli w ogóle jest obecna, a głos naukowców jest brany pod uwagę. O czym przekonamy się już wkrótce, gdy naukowcy zajmujący się zmianą klimatu pojawią się na Wiejskiej.
Odpowiedzi państwa na wyzwania o charakterze naukowo-technologiczno-społecznym formułowane są więc zwykle przez decydentów politycznych wspieranych ekspertyzą naukową. Problem polega na tym, że obywatele rzadko są włączani w te procesy, mimo że decyzje będą bezpośrednio wpływać na ich życie. Choć niektóre kraje wypracowały bądź testują mechanizmy włączania obywateli w procesy decyzyjne, jest to raczej wyjątek niż reguła.

Jeśli przyjmiemy zasugerowaną przeze mnie powyżej, trochę cyniczną interpretację, że polityków interesują głosy wyborcze, a nie głosy obywateli zaniepokojonych swoją przyszłością i wdrażanymi rozwiązaniami, da się zrozumieć, dlaczego nie widzą w obywatelach partnerów do dialogu. Ale co z nauką? W akademii odtwarzany jest ten sam sposób komunikacji, a określenie „wieża z kości słoniowej” (ivory tower) nadal niestety dobrze oddaje separację nauki od społeczeństwa.

Co ciekawe, nauka intensywnie bada, w jaki sposób można włączyć obywateli w społecznie i politycznie istotne badania. Jednak typowe przeglądy literatury, które mają dostarczyć dowodów i drogowskazów dla decydentów, nie są tworzone przy współudziale nie-naukowców. Nikt ich też nie pyta, co myślą o proponowanych rekomendacjach. Ten brak włączenia społeczeństwa wpisuje się w szerszą dyskusję o zaufaniu do rządowych i naukowych instytucji, które bywają określane – zwłaszcza przez populistów – mianem niewartych zaufania „elit”. Stąd zawarte we wspomnianym na początku artykule propozycje włączania obywateli w badania i kształtowanie polityki w danym obszarze, ponieważ „ludzie są bardziej skłonni wspierać i realizować rekomendacje naukowe, przy tworzeniu których brali udział” (Tyler et al., 2026).

Demokratyzacja procesu prowadzenia badań i podejmowania decyzji politycznych oznaczałaby jednak konieczność zmiany sposobu, w jaki naukowcy, obywatele i decydenci nawiązują ze sobą interakcje. We wspomnianym artykule autorzy zaprezentowali 6 kroków, które rządy i akademia mogłyby podjąć, aby obywatele faktycznie znaleźli się „w sercu nauki i polityki”. Te sześć zmian to nie kroki rewolucyjne czy przełomowe, raczej przypomnienie, że wiedza naukowa należy do ogółu społeczeństwa lub – jak to kiedyś zdefiniowała ONZ – jest jednym z praw człowieka.

I w tym duchu obywatele mieliby uczestniczyć w procesach podejmowania decyzji nie dopiero wtedy, gdy gotowa ustawa trafia do konsultacji, ale znacznie wcześniej – już przy wyznaczaniu kierunków badań i definiowaniu problemów, którymi nauka powinna się zająć. Głos społeczny miałby być obecny również w ciałach doradczych wspierających rządy obok ekspertów. Autorzy przekonują też, że wiedza nie kończy się na uniwersytecie – doświadczenie lokalnych i rdzennych społeczności, pacjentów, rolników czy mieszkańców terenów zagrożonych powodziami może uzupełniać wiedzę naukową, zamiast z nią konkurować.

Co się zmienia, gdy obywatele mają realny wpływ?

Żeby zobrazować to, jak inne kierunki mogą przyjąć rekomendacje uwzględniające zdanie obywateli, można przyjrzeć się inicjatywie Unii Europejskiej z lat 2015–2018, w ramach której mieszkańcy 30 państw współtworzyli priorytety programu badawczego Horyzont 2020 – największego wówczas programu Unii Europejskiej finansującego badania naukowe i innowacje. 16 raportów eksperckich koncentrowało się głównie na postępie technologicznym, podczas gdy obywatele znacznie częściej wskazywali na zdrowie, dobrostan, edukację, silne społeczności i rozwój lokalnych gospodarek (Rosa, A., Gudowsky, N. & Warnke, 2018). Nie oznacza to, że eksperci się mylili. Pokazuje raczej, że odpowiadali na inne pytania i z innej perspektywy niż obywatele.

Jednym z najbardziej znanych narzędzi służących włączaniu obywateli do podejmowania decyzji są konferencje konsensusu. To spotkania, podczas których losowo wybrani obywatele zapoznają się z wiedzą ekspertów, dyskutują nad wybranym problemem i wspólnie opracowują rekomendacje dla decydentów. Od połowy lat 80. duńska Rada ds. Technologii (obecnie Democracy X) zorganizowała kilkanaście takich konferencji poświęconych m.in. inżynierii genetycznej i ochronie środowiska morskiego. Wnioski z tych spotkań pomagały wyznaczać kierunki duńskiej polityki oraz prac legislacyjnych.

Z kolei w 2014 roku NASA zorganizowała obywatelskie konsultacje (NASA ECAST – Expert and Citizen Assessment of Science and Technology), podczas których uczestnicy zapoznawali się z różnymi propozycjami przyszłych misji kosmicznych i dyskutowali o ich potencjalnych korzyściach dla społeczeństwa. Jednym z najwyżej ocenionych priorytetów okazały się działania związane z obroną planetarną – czyli wykrywaniem i możliwością zmiany trajektorii asteroid, które w przyszłości mogą zagrozić Ziemi. NASA uwzględniła ten sygnał społeczny podczas rozwijania programu testującego technologie odchylania asteroid. W kolejnych latach doprowadziło to m.in. do realizacji misji DART (Double Asteroid Redirection Test), która w 2022 roku po raz pierwszy w historii skutecznie zmieniła orbitę asteroidy, udowadniając, że taka forma obrony Ziemi jest technicznie możliwa (Daly, R.T., Ernst, C.M., Barnouin, O.S. et al., 2023).

Jeszcze ciekawszy przykład pochodzi z Wielkiej Brytanii. Tym razem brytyjscy obywatele nie dyskutowali o tym, czy konkretna technologia jest dobra czy zła. Zastanawiali się, według jakich kryteriów powinna być regulowana. Zanim uchwalono przepisy dotyczące wykorzystania technologii edycji genomu w rolnictwie, do rozmowy zaproszono nie tylko genetyków i prawników, ale również losowo wybranych obywateli. Przez kilka miesięcy poznawali argumenty naukowców, hodowców, organizacji zajmujących się dobrostanem zwierząt i etyków. Nie pytano ich jedynie, czy są „za” czy „przeciw” nowej technologii. Dyskusja dotyczyła tego, jakie wartości powinny stać za jej wykorzystaniem. Uczestnicy uznali, że edycja genomu może być akceptowalna, jeśli będzie przede wszystkim ograniczać cierpienie zwierząt i poprawiać bezpieczeństwo żywności, a nie jedynie zwiększać wydajność produkcji. Ich rekomendacje zostały wykorzystane podczas prac nad ustawą regulującą wykorzystanie tej technologii w Anglii (nuffieldbioethics.org, 2022).

Od otwartości do współodpowiedzialności

Jedna z rekomendacji autorów artykułu opublikowanego w „Nature”, dotyczących budowania dialogu między nauką, polityką i społeczeństwem, może wydawać się szczególnie zaskakująca. Badacze przekonują, że naukowcy i decydenci powinni częściej otwarcie mówić nie tylko o tym, co wiedzą, ale również o tym, czego jeszcze nie wiedzą – o niepewności, ograniczeniach dostępnych danych oraz wartościach, które stoją za proponowanymi rozwiązaniami. Paradoksalnie, właśnie taka transparentność może wzmacniać, a nie osłabiać zaufanie społeczne.

Czy jest ono dziś rzeczywiście zagrożone? W ostatnich latach w niektórych krajach i grupach społecznych zaufanie do naukowców osłabło, a kwestie takie jak szczepienia czy zmiana klimatu stały się silnie spolaryzowane politycznie. Nie oznacza to jednak powszechnego kryzysu zaufania. Wręcz przeciwnie – jedno z największych międzynarodowych badań, obejmujące blisko 72 tysiące osób z 68 państw, wykazało, że średni poziom zaufania do naukowców pozostaje umiarkowanie wysoki. Co więcej, większość respondentów chciałaby, aby naukowcy aktywnie uczestniczyli w debacie publicznej i wspierali proces podejmowania decyzji (Cologna i in., 2025). W większości badanych państw naukowcy nadal należą też do grup zawodowych cieszących się większym zaufaniem niż politycy…

Wracając tym samym do debaty klimatycznej. 7 września naukowcy przyjdą do Sejmu, aby rozmawiać z politykami o zmianie klimatu, a w jej kontekście także o bezpieczeństwie Polski i jej obywateli. Oby była to jednak dopiero pierwsza część tej rozmowy. Jeśli skutki kryzysu klimatycznego ponosimy wszyscy, to również wszyscy powinniśmy mieć możliwość współdecydowania o sposobach reagowania.

W literaturze naukowej taki model współtworzenia polityk publicznych określa się mianem co-production lub participatory governance. Nie powinien być on luksusem zarezerwowanym dla najbogatszych demokracji, lecz kierunkiem rozwoju współczesnych państw, które chcą podejmować decyzje nie tylko skuteczne, ale również społecznie legitymizowane. Bo możliwość współdecydowania oznacza także gotowość do współodpowiedzialności za podjęte decyzje. Czy nas na to stać? W dobie kryzysu klimatycznego nie stać nas na to, by nawet nie spróbować.

W tym numerze przeczytacie także rozmowę z prof. Szymonem Malinowskim, o tym czy Polska jest gotowa na kryzys klimatyczny. Wkrótce naukowcy wybiorą się do Sejmu z planem działania, a już teraz możecie poznać jego założenia. O tym, jak debatują o zmianie klimatu naukowcy, politycy i obywatele Wielkiej Brytanii, dowiecie się z tekstu o inicjatywie The People’s Emergency Briefing.

W czerwcowym numerze Newslettera o klimacie:

Jak i dlaczego włączyć obywateli w naukę i politykę klimatyczną?
Nauka o klimacie w Sejmie – komentarz prof. Szymona Malinowskiego
Miasta przyszłości? Amsterdam i Pontevedra walczą o dobry klimat
”People’s Emergency Briefing”: debata klimatyczna, która trafiła do kin
Konkurs książkowy: „Ostatnia minuta. Pieszo przez Antropocen”

Zapisz się na Newsletter o klimacie i uzyskaj dostęp do wydań archiwalnych

Klimat się zmienia – zapisz się i omiń algorytmy!

Raz w miesiącu otrzymasz przegląd najnowszych publikacji Nauki o klimacie, ekskluzywny komentarz eksperta i pogłębiony kontekst, polecenia wartościowych treści oraz wgląd w życie redakcji.

Dbamy o Twoją prywatność. Przetwarzamy dane wyłącznie w celu wysyłki newslettera i tylko za Twoją zgodą. W każdej chwili możesz ją wycofać.

Wyrażam zgodę

na otrzymywanie drogą elektroniczną newslettera o klimacie wysyłanego przez Fundację Edukacji Klimatycznej, wydawcę portalu naukaoklimacie.pl

Wyrażam zgodę

na przetwarzanie moich danych osobowych przez Fundację Edukacji Klimatycznej w celu przesyłania newslettera

Zapisując się na newsletter akceptujesz politykę prywatności Fundacji Edukacji Klimatycznej.

Zapisuję się

Loading…

Gratulacje!

Twój e-mail został zapisany!

The post Obywatele, naukowcy i polityka klimatyczna – Newsletter o klimacie, lipiec 2026 appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Szymon Bujalski: Co mówią prognozy o tym, jak czynnik środowiskowo-klimatyczny będzie wpływać na migrację w przyszłości?

Dr Karolina Sobczak-Szelc: Na początku warto wyjaśnić, że w statystykach przemieszczeń na skutek katastrof naturalnych wliczają się m.in. huragany, tsunami, susze i trzęsienia ziemi, ale trudniej uchwycić np. przemieszczenia związane z długotrwałymi procesami, takimi jak podnoszenie się poziomu mórz i oceanów. 

Mimo to z danych dostępnych na stronie internaldisplacement.org wynika, że już teraz liczba takich przesiedleń jest co roku wyraźnie większa niż liczba przesiedleń na skutek konfliktów. Prognozy mówią zaś wyraźnie, że w związku ze zmianami klimatu ekstremalnych zjawisk naturalnych będzie coraz więcej. Przybywać będzie więc i migracji. Rodzi się jednak pytanie, w jakim stopniu będą to migracje stałe.

Migracje środowiskowe a konflikty – co mówią statystyki?

I można to próbować jakoś oszacować?

Jak wspominałam, to zależy od wielu czynników. Między innymi od tego, jak szybka będzie reakcja władz i organizacji pozarządowych, żeby zapewnić dostęp do podstawowych usług w miejscu dotkniętym katastrofą. Mówiąc wprost: czy będzie zapewniony prąd i czysta woda, czy dzieci będą miały gdzie chodzić do szkoły, a starsze osoby – często wymagające stałej opieki medycznej – będą miały zapewniony do niej dostęp. Te i inne czynniki często są ze sobą powiązane i decydują o tym, czy ktoś może i chce powrócić.

Prof. Tim Lenton przewodził badaniu, z którego wynika, że jeżeli globalne ocieplenie będzie postępowało w obecnym tempie, to w 2070 r. miliard ludzi będzie żyło w warunkach jak na Saharze. Nie chcę sugerować, że wszystkie te osoby będą migrować, ale…

A był pan kiedyś w Dubaju?

Raz.

To zapewne pan wie, że Dubaj w dużej mierze poradził sobie z funkcjonowaniem w takich warunkach.

Ale Dubaj jest bardzo bogaty.

A no właśnie – więc teraz pozostaje pytanie, jakie możliwości dostosowania się do takich warunków będą mieli inni. Ludzie od dawna żyją na pustyni i w oazach. Kulturowo i technologicznie byli w stanie wypracować taki system funkcjonowania, który się sprawdzał. Od dawna istnieją np. migracje sezonowe – różne społeczności spędzały lato w górach, a zimą schodziły na niziny, gdzie znajdowały się pastwiska.

To znaczy, że wielkiej migracji z powodu zmiany klimatu nie będzie?

Tego nie twierdzę. Chcę jedynie powiedzieć, że nie za bardzo wierzę w pojawiające się kategoryczne prognozy na ten temat.

Dlaczego?

Bo przy ich tworzeniu pod uwagę bierze się zazwyczaj niewielką część czynników. Często jest to tylko powierzchnia, na której przewiduje się daną temperaturę oraz liczba osób, które tam obecnie mieszka. Oczywiście na tej podstawie można wyciągnąć jakieś szacunki i może to stanowić informację dla decydentów, ale to wciąż bardzo ograniczone dane.

Adaptacja do zmian klimatu. Przykład Tunezji i Bliskiego Wschodu

Przyjrzyjmy się na przykład kwestii podnoszenia się poziomu mórz i oceanów. Istotne jest nie tylko to, jaki obszar zostanie przykryty wodą morską, ale i to, że morska woda coraz częściej wdziera się w głąb lądu. 

Wybrzeże Tunezji znajduje się kilka metrów nad poziomem morza, więc nie wydaje mi się, by znikło pod wodą. Ale przez to, że wody morskie infiltrują coraz większą powierzchnię lądu, zaczynają umierać drzewa oliwne. A przecież mówimy o drzewach, które dobrze radzą sobie w suchym klimacie i trudnych warunkach wodnych. 

Czy ludność, która jest zależna od upraw drzew oliwnych, będzie więc w stanie zmienić uprawy na inne i przetrwa w tym miejscu? Czy będzie miała dostęp do wystarczającej ilości wody słodkiej? A może pojawi się technologia, która wystarczająco ułatwi życie rolnikom? Dziś tego nie wiemy. Takie niuanse są często kluczowe, ale często umykają ogólnym badaniom na temat migracji.

Podobnie jak nie wiemy, ile zmiana klimatu przyniesie konfliktów…

I myślę, że to właśnie one mogą być jednym z największych wyzwań. Wiele zagrożeń można w jakiś sposób wyeliminować lub ograniczyć, ale konflikty działają kontrproduktywnie. Dotarcie z pomocą w obszary objęte konfliktami, na których dochodzi do katastrofy naturalnej takiej jak powódź czy susza, jest znacznie trudniejsze. Jednocześnie skutki tych katastrof są przez to dużo większe, a pomoc tym bardziej konieczna.

Zapewne z wieloma zagrożeniami klimatycznymi ludzie są w stanie sobie poradzić. Najpierw trzeba jednak zdać sobie sprawę, że te zagrożenia są i będą się wzmacniać. Tymczasem mam wrażenie, że przynajmniej na Zachodzie idziemy coraz bardziej w stronę wyparcia lub napuszczania na innych.

I to jest bardzo ważny problem. Jesteśmy zbyt mało otwarci na zmianę poglądów, a za bardzo zamykamy się w swoich bańkach i czerpiemy informacje tylko z ograniczonych źródeł. Oczywiście możemy zwalać wszelką winę na polityków, którzy źle rządzą, ale prawda jest taka, że oni dochodzą do władzy, bo odpowiadają na potrzeby społeczeństwa.

Ale i je świadomie kreują na swoje potrzeby.

To też prawda. Jeśli ktoś chce jednak dojść do władzy, to musi się wpasować w dominujący nurt. Jeżeli nastroje w społeczeństwie są takie, że bagatelizujemy albo negujemy kwestię klimatu, to one nie są priorytetem dla polityków. To coś, czym decydenci mogą się zajmować, ale na marginesie. 

Duża część pracy musi być więc wykonana nie tylko wśród osób u władzy, ale i wśród społeczeństwa jako całości. Po prostu potrzebujemy świadomego społeczeństwa. Myślę zresztą, że właśnie dlatego rozmawiamy.

Ja wiem, że czas nam ucieka i powinniśmy dążyć do tego, żeby pewne rzeczy zasadniczo zmienić. Problem w tym, że rewolucje zazwyczaj są krwawe. Jeżeli chcemy więc przetrwać, to powinniśmy dążyć raczej do ewolucji, a nie rewolucji. Tyle że ewolucji możliwie szybkiej.

Pułapka strachu w debacie publicznej. Jak mądrze zarządzać migracją?

Co tak w ogóle pani sobie myśli, gdy patrzy na aktualną debatę o migracjach?

Z pewnością ta debata jest bardzo podzielona. Z jednej strony mamy tych, którzy straszą nas migracjami i napływem ludzi, z którymi nie będziemy mogli się zintegrować. Wiąże się to z kreowanymi i podkręcanymi lękami. Z drugiej strony mamy zaś osoby bardzo otwarte, chcące przyjmować migrantów i mających świadomość, że tak naprawdę ich potrzebujemy.

Jeżeli chcemy polepszyć tę debatę, to przede wszystkim powinno się przestać straszyć. Gdy człowiek jest postawiony w sytuacji budzącej lęk, przestaje myśleć racjonalnie – i jest to zachowanie behawioralnie zrozumiałe. Migracja jest natomiast procesem, którym trzeba po prostu mądrze zarządzać, mając przy tym świadomość, że ten proces nie zniknie. Migracja jest niemalże wpisana w DNA każdego człowieka, a próby jej ograniczania powodują nie to, że jest jej mniej, lecz to, że staje się bardziej ryzykowna i bardziej nieuregulowana.

I tego właśnie uczy nas historia?

Dokładnie. Możemy spojrzeć chociażby na migrację wahadłową, która odbywała się pomiędzy Marokiem a Francją, Belgią a Francją czy też Afryką Subsaharyjską a Libią.

Wahadłową?

Naturalnym procesem jest to, że ludzie wyjeżdżają, kiedy mają taką potrzebę, a później wracają w rodzinne strony, żeby spędzić resztę życia. Są więc takim obrazowym wahadłem, odchylającym się raz w jedną, a raz w drugą stronę. Kiedy pojawiały się przesłanki, że migracja zagranicę będzie blokowana, stanowiło to sygnał, żeby w kraju migracji już zostać i spróbować sprowadzić do niego rodzinę. Wszelkie tego typu działania tak naprawdę kreują problemy.

Zmiana narracji z pozytywnej na straszenie powoduje jednak, że ludzie przestają dostrzegać korzyści z migracji. A moim zdaniem to coś, czego w obecnym dyskursie brakuje. W kontrze do straszenia staramy się mówić o tym, że migranci to też ludzie, że mają prawa, a bardzo mało mówi się o pozytywach. Chcę przy tym wierzyć, że w ludziach przeważa natura pozytywna, dobra. Że wszyscy są ze sobą w stanie współpracować i że jest to coś, co nas wzbogaca.

Rynek pracy i finanse. Dlaczego potrzebujemy migrantów?

Więc jakie pozytywy migracji pani wymieni?

Najbardziej powszechnym argumentem jest oczywiście argument ekonomiczny. Potrzebujemy rąk do pracy, a część zawodów nie cieszy się dużym zainteresowaniem wśród Polaków.

Kolejna kwestia to składki i podatki. Legalnie zatrudnieni migranci dokładają się do naszych ubezpieczeń społecznych, chociaż często wpłacają więcej niż pobierają, zwłaszcza jeśli są młodzi i aktywni zawodowo.

Są też aspekty kulturowe. Migrantów kojarzymy chociażby z odmienną kuchnią czy usługami. To niby banalne, ale mająca jednak wpływ na codzienne doświadczenia i jakość życia. Lubimy smakować kuchni tureckiej, marokańskiej, indyjskiej, chińskiej. Popularne są też różnego rodzaju masaże.

A czy w tych lękach, o których mówimy, jest ziarno prawdy? Może one biorą się nie tylko z podsycania strachu, ale i rzeczywistości?

Integracja to proces dwustronny. Nie jest tak, że gdy przyjeżdża ktoś z innego kręgu kulturowego, to poczujemy się, jakbyśmy żyli obok siebie od lat. Osoby przyjeżdżające powinny więc mieć świadomość, że nasze normy mogą być inne i że warto je szanować. Z drugiej strony jako społeczeństwo przyjmujące też musimy mieć świadomość, że przyjeżdżające do nas osoby mogą się różnić. I że warto być na tę inność otwartymi.

Ryzyko polega na tym, że gdy zacznie się podbijać inność z niechęcią i agresją, to tworzy się prostą drogę do konfliktu. Natomiast jeżeli patrzy się na inność z otwartością i ciekawością, prowadzi to do współpracy. Wszystko zależy więc od tego, jak ten proces zostanie przeprowadzony.

Gdzie trafiają uchodźcy klimatyczni?

Na koniec jeszcze raz dopytam: czy mając to wszystko na uwadze, możemy spróbować oszacować, jak duża będzie skala migracji środowiskowych do Europy spoza naszego kontynentu?

Migracje środowiskowe zachodzą przede wszystkim wewnątrz danego kraju. One rzadko mają charakter międzynarodowy. Cała narracja o tym, że „zaleje nas fala migrantów środowiskowych”, jest więc dużym uproszczeniem.

Do tego, żeby migrować, potrzeba mieć i aspiracje, i możliwości. Aspiracje może mieć każdy, ale możliwości – już nie. Na możliwości przekładają się kwestie finansowe, społeczne, polityczne, geograficzne itp. Zdecydowana większość osób takich możliwości nie ma. Pokazują to wielkie obozy dla uchodźców, które funkcjonują w Ugandzie, Tanzanii, Sudanie, czy Sudanie Południowy, pokazują to gigantyczne slumsy powstające na obrzeżach miast afrykańskich. Migracje nie mają więc dużych szans przybrać skali masowej i międzynarodowej.

A osoby, które do nas docierają, to bardzo często jednostki najsilniejsze i najbardziej przedsiębiorcze, które są w stanie to zrobić. I to jest w dużej mierze nasza wina, że nie potrafimy tego potencjału wykorzystać.

Podsumowując – ludzie radzą sobie jak mogą, dopóki nie mogą?

A jeżeli pomoc nie przychodzi w odpowiednim momencie, to potem odwrócenie skutków wymaga znacznie większych nakładów.

Dr Karolina Sobczak-Szelc – badaczka specjalizująca się w problematyce migracji. Pracuje w Ośrodku Badań nad Migracjami na Uniwersytecie Warszawskim.

The post Miliard ludzi może żyć w warunkach jak na Saharze. Dlaczego mimo to „fali migrantów” nie będzie? [WYWIAD] appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Szymon Bujalski: Z pani badań i doświadczeń wynika, że proces migracji został gdzieś dobrze przeprowadzony?

Dr Karolina Sobczak-Szelc: To nie jest pytanie wyłącznie o „gdzie”. Jeżeli spojrzymy na Polskę sprzed dekady, to zobaczymy, że byliśmy społeczeństwem dużo bardziej otwartym na osoby przyjeżdżające i dużo bardziej ciekawym. Kiedy narracja w dyskursie publicznym, w tym politycznym, zaczęła się zmieniać, nastawienie społeczne również uległo zmianie.

Chodzi więc zarówno o miejsce, jak i o czas. I dotyczy to nie tylko krajów przyjmujących, ale i aspiracji oraz możliwości przyjazdu.

Dokąd uciekają migranci? Inny kontynent to ostateczność

To znaczy?

Jeżeli jakaś osoba decyduje się wyjechać ze swojego miejsca pochodzenia, to na początku podróży rzadko kiedy myśli o tym, żeby wyjechać gdzieś bardzo daleko. W pierwszej kolejności często myśli o pobliskiej wiosce, miasteczku czy mieście. 

Taka osoba po przyjeździe próbuje zaspokoić swoje potrzeby, z którymi wyjeżdżała. Jeżeli je spełni, zostanie w nowym miejscu. Jeżeli nie, to po jakimś czasie zaczyna myśleć, co dalej. „Gdzie jestem w stanie znaleźć pracę?” „Gdzie mogę utrzymać lub wesprzeć rodzinę, która została w domu?” „Co mogę zrobić, żeby to osiągnąć?” 

Przy rozważaniu wyjazdu zagranicę pojawiają się kolejne trudne pytania – jak chociażby o to, czy taka osoba w ogóle może dostać paszport. Jej możliwości wyjazdu zależą zaś m.in. od finansów, wieku i przynależności do grupy społecznej.

Jeżeli możliwości legalnej migracji nie ma, dopiero wtedy może się zdarzyć (choć nie zawsze), że taka osoba zdecyduje się na ścieżkę nielegalną. Będzie płynąć łodzią przez morze, jechać nielegalnymi trasami przez Saharę itp.

Czyli migracja z jednego kontynentu na drugi to opcja ostatniego, a nie pierwszego wyboru?

Według danych Internal Displacement Monitoring Centre (IDMC) zdecydowana większość przemieszczeń ma charakter wewnętrzny, a migracje międzykontynentalne stanowią niewielki odsetek. Katastrofy związane z klimatem generują też co roku więcej przemieszczeń niż konflikty. Z drugiej strony konflikty generują długotrwałe przesiedlenia, a w sytuacji katastrof osoby nimi dotknięte zazwyczaj stosunkowo szybko wracają, aby zacząć układać życie na nowo.

Jak duży wpływ na migracje ma zmiana klimatu i wywoływane przez nią coraz częściej klęski żywiołowe?

Migracje tym wywołane są przede wszystkim wewnętrzne. Bardzo często osoby, które mają taką możliwość, wracają do wcześniejszego miejsca zamieszkania.

Jednocześnie warto podkreślić coś, co często w takich historiach umyka: zdecydowana większość osób z różnych powodów w ogóle nie migruje. Pozostają w miejscu katastrofy, bo nie mają możliwości finansowych, zdrowotnych czy fizycznych, aby wyjechać. Niejednokrotnie mają też zobowiązania wobec osób, którymi się opiekują. 

Nie jest więc tak, że gdy coś się dzieje, to nagle wszyscy wyjeżdżają. Po prostu część wyjeżdża, a większość zostaje. Ci pierwsi zazwyczaj w pierwszej kolejności wyjeżdżają do najbliższego bezpiecznego miejsca.

Jak duża jest skala przesiedleń?

W 2024 r. z powodu różnego rodzaju zmian środowiskowych odnotowano prawie 46 milionów przesiedleń (co nie znaczy, że osób przesiedlonych). W 2023 r. liczba przesiedleń związanych z konfliktami wynosiła 20,5 miliona, a związanych z katastrofami – 26,8 miliona.

Osobną sprawą jest to, ile osób na koniec roku wciąż przebywa w miejscu przesiedlenia. I tak w przypadku konfliktów zbrojnych mówimy o 68 milionach osób, a w przypadku katastrof – o 7,6 miliona (do statystyki tej zaliczają się też osoby przesiedlone we wcześniejszych latach, które nie powróciły do dawnego miejsca zamieszkania).

Wniosek jest więc prosty: jak jest wojna, to raczej się nie wraca, a jak nadejdzie katastrofa, to się wraca.

Powiedziałabym inaczej: jak jest katastrofa, to wraca się zazwyczaj szybciej, bo częściej jest taka możliwość. Jest to po prostu bezpieczniejsze niż w przypadku wojny.

Chęć powrotu jest tym bardziej zrozumiała, że w miejscu, do którego zostało się przesiedlonym, często trudno o odpowiednie warunki. W krajach Globalnego Południa ucieczka po trzęsieniu ziemi, tsunami czy huraganie polega najczęściej na ucieczce do miejsc schronienia: rządowych budynków, szkół itp. Ponieważ uciekają tam wszyscy, zagęszczenie osób jest bardzo duże. Dostęp do środków higieny czy edukacji jest utrudniony. Pojawiają się też nadużycia na tle seksualnym. Choć ludzie znajdują schronienie, nie oznacza to więc, że mają zapewnione godne warunki.

Poza tym za sobą zostawili cały swój dobytek, w tym zwierzęta, których do schronów wziąć nie można. Jeżeli jakaś rodzina została przesiedlona w ramach ewakuacji przed potencjalnym wybuchem wulkanu, to ktoś z członków gospodarstwa codziennie wraca do domu, żeby nakarmić zwierzęta, doprowadzić wodę na pole. Ma się nadzieję, że nawet jak wulkan wybuchnie, to lawa popłynie w inną stronę, więc o zwierzęta trzeba zadbać.

Pomoc po katastrofach naturalnych a nierówności społeczne

Warto mieć przy tym na uwadze, że nie każdy ma równą szansę, by wrócić do miejsca zamieszkania – i nie chodzi mi wcale o to, w jakim stanie znajduje się budynek, w którym dana osoba mieszkała.

A o co?

Gdy w 2017 r. w Nepalu doszło do silnego trzęsienia ziemi, wiele budynków uległo zniszczeniu. Z relacji w mediach można było odnieść wrażenie, że ludzie szybko otrzymali pomoc, w tym tę zagraniczną. Ale nie do końca tak było. Docierająca pomoc – czy to finansowa, czy jakakolwiek inna, czy to lokalna, czy od organizacji międzynarodowych – kierowana była często w pierwszej kolejności do osób, które najlepiej rokowały, jeżeli chodzi o odbudowę lokalnej gospodarki. Jeżeli ktoś wcześniej prowadził jakiś sklep lub miał mikroprzedsiębiorstwo, to otrzymywał pomoc jako pierwszy. Samotna kobieta z dwójką dzieci często takiej pomocy nie otrzymywała, choć była w dużo gorszej sytuacji. To w praktyce przekłada się na jeszcze trudniejsze warunki do życia.

Podobne przypadki mają miejsce również w krajach Globalnej Północy. Przykładem może być to, co stało się w Stanach Zjednoczonych po huraganie Katrina, który 20 lat temu uderzył w Nowy Orlean. Różnice społeczne były tam wyraźnie zauważalne jeszcze przed huraganem. Część osób miała ubezpieczone domy, inni nie. Ludność afroamerykańska rzadziej je posiadała. Mieszkała za to w miejscach tworzonych w ramach pomocy społecznej lub przy wykorzystaniu tanich rozwiązań. Władze były krytykowane za niewystarczającą reakcję, w efekcie społeczność nierówno powracała do Nowego Orleanu. Ludność afroamerykańska w dużej części nie powróciła, bo nie miała na to środków, a do tego utraciła zaufanie do władzy. Wrócili ci, którzy byli zamożniejsi i mogli się łatwiej, szybciej odbudować. A w miejsce uboższych napłynęła ludność latynoamerykańska, która pracowała przy odbudowie Nowego Orleanu.

Migracja jako element adaptacji do zmian klimatu

Badała pani migrację m.in. w Tunezji, Maroku, Tanzanii, Peru, Wenezueli, Bangladeszu. Czy z tych różnych miejsc i perspektyw można wyciągnąć pewne uniwersalne prawdy? Coś się wszędzie powtarza, sprawdza, jest problemem?

Jedyną ogólną prawdą jest to, że migracje są kształtowane przez złożoność czynników. Dotyczy to zarówno elementów wpływających na trudną sytuację w danym miejscu, jak i chęć oraz realną możliwość migracji. By to zobrazować, posłużę się trzema przykładami.

Pierwszy to historia oazy Mhamid w południowym Maroku, która ponosi konsekwencje zmian środowiskowych związanych m.in. z inwestycjami infrastrukturalnymi (np. energetycznymi). W ciągu 20 lat ludność zmniejszyła się o połowę, z 10 do 5 tys. osób. Stało się tak, bo budowa tamy zmieniła przepływ wody i obniżyła poziom wód gruntowych. Na to wszystko nałożyły się kryzysy: Arabska Wiosna, covid, kryzys ekonomiczny. To wszystko wpłynęło też na turystykę, która wyraźnie podupadła. A że dodatkowo w miejscu tym nie było wielu alternatywnych możliwości rozwoju, to ludzie zaczęli migrować.

Z kolei Tunezja mocno korzysta z wód subartezyjskich. Oznacza to, że aby się do nich dostać, potrzebne są pompy, które czasami mogą sięgać głębokości 250 czy 300 m. Wymaga to więc inwestowania przez władze w dodatkowe odwierty, które zapewnią możliwość nawadniania pól. Ale z drugiej strony są też gospodarstwa, które mają dodatkowe źródła dochodów, m.in. właśnie z migracji członków rodziny. W związku z tym mają możliwość inwestowania samodzielnego lub we współpracy z sąsiadami – czy to właśnie w nowy odwiert, czy w pompę, czy w budowę tuneli na uprawy.

Trzecim przykładem może być bardzo intensywna migracja między Tunezją a Francją. W tamtejszej części Afryki również są problemy z dostępem do wody, ale ze względu na to, że wiele osób wyjechało i zostało we Francji, to w pewnym zakresie zostały one złagodzone. Co więcej, część opuszczonych terenów uprawnych jest teraz dzielona i przeznaczana pod budowę domów, w których mają zamieszkać wracający w te regiony emeryci. Rolnictwo zastępuje więc budownictwo, co znacząco zmienia zapotrzebowanie na wodę.

W Tunezji badałam ogólnie trzy oazy i przyznam, że w każdej z nich kontekst migracyjny był zupełnie inny. Różnice robiło połączenie tego zjawiska ze stanem środowiska, sytuacją społeczno-ekonomiczną itp. Z pewnością migracja jest jednak elementem adaptacji do zmian klimatu i ograniczeń środowiska przyrodniczego. Przeprowadzane przeze mnie badania pokazują, że gospodarstwa domowe, których członek migrował, miały większą zdolność do podejmowania bardziej ryzykownych inwestycji, które mogły przynieść większy dochód. Miały też możliwość inwestowania w dodatkowe źródła nawadniania – na przykład w wykopanie głębszych studni, w systemy nawadniania kropelkowego lub w panele słoneczne, dzięki którym pompy mogą wydobywać wodę z większej głębokości.

Dlaczego pojęcie „migracje klimatyczne” bywa mylące?

Czy z pani badań i obserwacji wynika, że osoby migrujące zdają sobie sprawę, że muszą migrować przez zmianę klimatu? Czy też postrzegają to w zupełnie innych kategoriach?

Skoro pan mnie o to pyta, to muszę przyznać jasno: nie lubię mówić, że ludzie migrują, bo zmienia się klimat. Uważam, że to narracja, która oddala nas od szukania rozwiązań i skutecznego zarządzania tym procesem. Jest mi dużo bliższe stwierdzenie, że ludzie migrują, ponieważ warunki środowiska przyrodniczego w tym czy innym miejscu nie pozwalają na względnie godne życie.

Dlaczego to tak ważne rozróżnienie?

Bo to właśnie szerzej rozumiana zmiana warunków środowiska przyrodniczego, a nie wyłącznie klimatu, powoduje pogorszenie się jakości życia ludzi bądź po prostu zagrożenie dla ich życia. Klimat jest elementem środowiska przyrodniczego, więc go tutaj nie dyskwalifikuję, ale zmiany w środowisku przyrodniczym mogą być skutkiem zmiany klimatu lub też wynikać z innych form działalności człowieka bądź być przez nie nasilane. 

Jeżeli nazwiemy te zmiany konkretnie – brak wody, zasolenie gleby, choroba roślin, przeciągająca się susza – jesteśmy w stanie dużo łatwiej znaleźć lokalne rozwiązania. Kiedy mówimy, że jest to zmiana klimatu, to jest ujęcie zbyt ogólne, żebyśmy mogli znaleźć rozwiązania i skutecznie zarządzić tym procesem.

Czuję się przekonany. Czy ludzie zdają więc sobie sprawę, że zmiana klimatu jest czynnikiem wpływającym na pogorszenie warunków przyrodniczych, w których żyją?

W trakcie badań rozmawiałam z ludźmi żyjącymi w Dolinie Dades w Maroku. Część z nich mówiła mi: ponieważ pogorszył się klimat, to nasze pola zalewa w czasie powodzi, które stały się silniejsze. A dlaczego tak mówili? Bo przyjechali do nich działacze międzynarodowych bądź lokalnych organizacji i tak im powiedzieli. A jaka jest prawda?

Domyślam się, że inna…

Prawda jest taka, że to sytuacja dużo bardziej złożona. Ludność w tamtym regionie funkcjonowała od dawna i m.in. uprawiała pola. W latach 50. i 60 XX w. odnotowano jednak gwałtowny wzrost liczby ludności. Doprowadziło to do większej presji na środowisko przyrodnicze, które nagle musiało zacząć dostarczać o wiele więcej zasobów: i na potrzeby żywności, i na potrzeby generowania dochodów z rolnictwa. Jeżeli mamy ograniczoną powierzchnię upraw, a ludności jest więcej, to automatycznie staramy się tę powierzchnię pól zwiększyć. Co więc zrobiono? Uregulowano rzekę, która naturalnie meandrowała. Jej wyprostowanie przyspieszyło przepływ wody podczas powodzi – siła wody stała się większa, wezbranie groźniejsze, a woda łatwiej wylewa się z koryta.

Ale na tym nie koniec. Kulturowo chleb w tym regionie wypiekany jest w piecach, które nie są zasilane gazem czy prądem, lecz opałem zbieranym w okolicznych górach. Zazwyczaj opał ten zbierają kobiety, które wychodzą o 4 czy 5 rano, by wycinać i zbierać suche krzewy. Mimo że są suche, to jednak ich korzenie pomagają utrzymać wodę w glebie, a same krzewy utrzymują materiał na stokach.

Kiedy rzeczywiście dochodzi do zmian w nasileniu opadów i skraca się sezon z pokrywą śnieżną, przez brak tych krzewów materiał ze stoków osuwa się szybciej. Z kolei przez to, że rzeka jest uregulowana, nie ma miejsca, aby ilość wody, która kiedyś się w niej mieściła, mogła rozlewać się w bardziej naturalny sposób. I nawet tama, która została wybudowana, żeby tę wodę utrzymywać, stosunkowo szybko wypełniła się grubszym materiałem naniesionym z gór. On po prostu stoczył się i wypełnił zbiornik, który w efekcie przestał spełniać swoją rolę.

Oczywiście można więc mówić, że to przez gorsze warunki klimatyczne i część mieszkańców pewnie wciąż będzie powtarzać, że to przez klimat. Jak jednak widać proces, który tam zachodzi, jest dużo bardziej złożony.

Dr Karolina Sobczak-Szelc – badaczka specjalizująca się w problematyce migracji. Pracuje w Ośrodku Badań nad Migracjami na Uniwersytecie Warszawskim.

The post Inny kontynent to ostateczność. Większość rzeczy, które słyszymy o migracjach środowiskowych, to nieprawda [WYWIAD] appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

3 czerwca 2026

Komunikat 01/2026
Komitetu Problemowego ds. Kryzysu Klimatycznego
przy Prezydium PAN
w sprawie nienadążania z adaptacją do przyspieszającej antropogenicznej zmiany klimatu

Nadzwyczajna fala upałów, której doświadczyliśmy w ostatnich dniach w wielu krajach Europy, w tym w Polsce, przyniosła rekordowe temperatury maksymalne i dobowe oraz rekordowo ciepłe noce. Spowodowała przeciążenie wszelkiego rodzaju służb ratowniczych, liczne awarie, utrudnienia komunikacyjne oraz dotkliwe straty osobiste i gospodarcze. Ta sytuacja była zjawiskiem losowym, ale nie była przypadkiem. O nasilaniu się, wzmacnianiu i występowaniu takich i podobnych zdarzeń oraz rosnących ryzykach z tym związanych od lat ostrzegały opinię publiczną i decydentów zarówno Międzyrządowy Zespół ds. Zmiany Klimatu (IPCC – Intergovernmental Panel on Climate Change), jak i wiele innych jednostek i zespołów naukowych w Polsce i na świecie.

Wyniki pomiarów i obserwacji dostępne w doniesieniach i raportach naukowych z ostatnich lat dokumentują gwałtowne przyspieszenie tempa przegrzewania się Ziemi. Najnowsze analizy pokazują, że w latach 1985–2015 globalna temperatura rosła średnio o 0,2°C na dekadę. W ostatnim dziesięcioleciu, między 2016 a 2025 rokiem, wskaźnik ten niemal się podwoił, osiągając wartość 0,36°C na dekadę.

Narastająca nierównowaga energetyczna naszej planety prowadzi do dalszego przyspieszania tempa ocieplania atmosfery. W efekcie granicę ocieplenia o 1,5°C względem epoki przedprzemysłowej, uznawaną raptem dekadę temu za próg, którego nie powinniśmy przekroczyć do końca XXI wieku, przekraczamy już teraz – szybciej niż jeszcze niedawno uważano za prawdopodobne [1] [2] [3]. Granicę ocieplenia o 2°C względem epoki przedprzemysłowej,uznawaną za alarmową, możemy osiągnąć nawet w ciągu najbliższych kilkunastu lat.

Wstępne analizy przeprowadzone przez World Weather Attribution pokazują, że fala upałów, która przeszła przez Europę i Polskę pod koniec czerwca 2026 roku, w dawniejszym, chłodniejszym klimacie, byłaby skrajnie nieprawdopodobna. Niestety, w świetle wskazanych wyżej faktów, kolejne zdarzenia ekstremalne związane z postępującą destabilizacją klimatu (które możliwe są jeszcze w tym roku, a niewątpliwie czekają nas coraz częściej w kolejnych latach) będą stawać się silniejsze, a w konsekwencji – powodować znacznie poważniejsze skutki.

Rozwiązania stosowane obecnie w gospodarce wodnej, leśnej, rolnictwie, planowaniu, zagospodarowaniu przestrzennym oraz innych działach gospodarki muszą przestać opierać się na wiedzy zdobytej w ubiegłym stuleciu, ponieważ nie przystaje ona do realiów błyskawicznie zmieniającego się świata, pochłania środki finansowe, opóźnia przystosowanie i przynosi coraz więcej szkód zamiast faktycznie służyć adaptacji do skutków globalnego ocieplenia.

Społeczne, gospodarcze i środowiskowe konsekwencje ostatniej fali upałów ilustrują konieczność radykalnego przyspieszenia skutecznych działań mitygacyjnych i adaptacyjnych.

W tej sytuacji apelujemy o:

• mobilizację wszystkich sił politycznych i społecznych na rzecz stworzenia ram dla realnej i konsekwentnej polityki państwa wspierającej wysiłki międzynarodowe prowadzące do jak najszybszej redukcji emisji gazów cieplarnianych i adekwatny udział naszego kraju w tych wysiłkach;

• radykalne przyspieszenie skutecznych działań adaptacyjnych w celu budowania odporności wobec już występujących i przyszłych zagrożeń klimatycznych na wszystkich szczeblach zarządzania państwem;

• nadanie obecnie przygotowywanej w Ministerstwie Klimatu i Środowiska nowej Krajowej Strategii Adaptacji do Zmiany Klimatu rangi jednego z wiodących priorytetów polityki państwa.

Nasz apel kierujemy do rządu, samorządów wszystkich szczebli, instytucji państwowych takich jak PGW Wody Polskie i PGL Lasy Państwowe), instytucji nauki, wszystkich podmiotów działających publicznie, a także odpowiedzialnych przedsiębiorstw i obywateli. Podjęcie takich działań, często niewiążących się z dużymi kosztami, sugerowaliśmy wielokrotnie w komunikatach Komitetu.

Mając świadomość, że dezinformacja klimatyczna uniemożliwia prowadzenie skutecznych polityk klimatycznych i działań adaptacyjnych, zwracamy się do mediów, władz i podmiotów wypowiadających się publicznie o skuteczne jej przeciwdziałanie. Pierwszą, prostą praktyką w tym zakresie byłoby używanie właściwego języka: mówiąc o zachodzącej zmianie klimatu oraz związanych z nią zdarzeniach i ich skutkach, zamiast powszechnie stosowanego, wymijającego i nieostrego terminu „zmiany klimatyczne” używajmy precyzyjnych, dobrze ugruntowanych naukowo określeń, takich jak „antropogeniczna zmiana klimatu”, „antropogeniczne globalne ocieplenie” lub wręcz „kryzys klimatyczny”. Nazywają one wprost przyczynę zjawiska i oddają powagę sytuacji, w której znaleźliśmy się jako społeczeństwo.

Komunikat wyraża opinię Komitetu i nie powinien być utożsamiany ze stanowiskiem Polskiej Akademii Nauk (par. ust. 3 Uchwały nr 1/2023 Prezydium PAN w sprawie utworzenia komitetów problemowych i rad przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk na kadencję 2023–2026).

The post Nie nadążamy z adaptacją do zmiany klimatu – komunikat komitetu PAN appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Czerwcowe rekordy temperatury w Polsce, wyciąganie dwutlenku węgla z atmosfery, nagroda Kompas ESG i klimatyczna nadzieja – sprawdź, co przygotowaliśmy dla Ciebie w czerwcowym numerze „Newslettera o klimacie”! W temat wprowadzi Cię felieton dr Jagody Mytych.

Nadzieja klimatyczna to nie hurra optymizm, ale powolna wspinaczka

Nie jesteśmy już na ścieżce prowadzącej do najbardziej katastrofalnych prognoz z początku XXI wieku. Nie dlatego, że zmiana klimatu została „odwołana”, ale dlatego, że od pierwszych raportów IPCC minęło już kilka dekad. Część tego, co kiedyś należało do przyszłości, stała się historią. Wiemy już, jak rozwijały się światowa gospodarka, emisje gazów cieplarnianych czy technologie energetyczne. Nie podążyliśmy ani najbardziej pesymistycznym scenariuszem, ani najbardziej optymistycznym. Dziś możemy więc z większą precyzją mówić o tym, dokąd zmierzamy.

Nie oznacza to jednak, że zagrożenie minęło ani że istnieje jeden moment, po którego przekroczeniu nasza sytuacja nagle zmieni się z „rozwiązywalnej” w „katastroficzną”. Owszem, istnieją punkty krytyczne – związane z topnieniem Grenlandii, słabnięciem AMOC, degradacją Amazonii i wieloma innymi procesami. Jednak nie ma jednej granicznej daty, która skazałaby nas na klimatyczny kolaps. Porozumienie paryskie i jego główny cel, utrzymanie wzrostu temperatury na poziomie 1,5°C, to polityczny drogowskaz – ani obietnica, ani wyrok. Każda dodatkowa dziesiąta część stopnia zwiększa ryzyko, każda zaoszczędzona je zmniejsza. Przyszłość nie jest zapisana z góry – wciąż kształtuje się pod wpływem naszych decyzji. To właśnie z takiego sposobu myślenia wyrasta pojęcie nadziei klimatycznej. Nie jest ona przekonaniem, że wszystko będzie dobrze, lecz decyzją, by działać w świecie, którego przyszłość pozostaje otwarta.

Slope not cliff

Ostatnio pojawiło się wiele komentarzy, że „odwołano zmianę klimatu”. W rzeczywistości stało się coś innego: wraz z upływem czasu zawęził się zakres najbardziej prawdopodobnych scenariuszy przyszłości. Część tego, co kiedyś było przedmiotem prognoz, już się wydarzyła – wiemy więc, że nie podążamy katastroficznym scenariuszem najwyższych emisji (RCP8.5, obecnie odpowiadającego mu SSP5-8.5), ale też nie ścieżką szybkiej dekarbonizacji. Problem więc wcale nie zniknął.

Jak pisała w swoim felietonie dla „American Scientist” Kate Marvel: „Zmiana klimatu nie jest klifem, z którego nagle spadniemy, ale zboczem, po którym zjedziemy”. Badaczka przyznała, że obecnie wygląda to tak, jakbyśmy rzucili się głową w dół i pędzili na złamanie karku po tym zboczu. Wciąż jednak możemy się zatrzymać i rozpocząć „długą, powolną, brutalną wspinaczkę z powrotem na szczyt”. Możemy się różnić w ocenie tego, jaki świat chcielibyśmy zobaczyć na tym szczycie i jak nim zarządzać. Dobrze byłoby jednak najpierw wspólnie podjąć decyzję, że zawracamy.

Co dalej? Na pewno nie czeka nas utopia. Globalna temperatura Ziemi już podniosła się o ponad 1,3 stopnia, co oznacza, że zginie większość raf koralowych. Nie mamy też dobrych prognoz dla topniejących w zawrotnym tempie lodowców. Ludzkość mocno odcisnęła się na spalonym, pozbawionym lodu, zalanym wodą czy kompletnie wysuszonym krajobrazie. Przyszłość nie musi jednak być dystopią. Będzie gorzej, będzie cieplej, o czym już się przekonujemy, ale nie musi być beznadziejnie. Marvel zaproponowała, żeby odrzucić zarówno wizję utopii, jak i dystopii i powalczyć o „topię” – zwyczajnie dobrą przyszłość, w której kontynuujemy nasze codzienne aktywności, żyjąc w miastach na palach, tęskniąc za tym, co straciliśmy, ale żywiąc nadzieję na lepsze czasy. „W przyszłości wciąż będzie światło, a jego źródłem nie musi być spalanie paliw kopalnych”. Każda dziesiąta część stopnia ma znaczenie.

2040: wyobraźnia przyszłości

Tyle że łatwiej wyobrazić sobie katastrofę niż stopniową, zakończoną sukcesem transformację. Nie ma twardych praw fizycznych, które przewidują przyszłość ludzi oraz naszych cywilizacji i społeczeństw. W swoich działaniach ludzie bywają i bezmyślni i wspaniałomyślni. Łamiemy prawa, stereotypy i granice (również te planetarne). Mimo że algorytmy próbują, trudno nas przewidzieć. I to my w najwyższym stopniu kształtujemy naszą przyszłość. Wiemy, że tak długo, jak ludzie będą emitować gazy cieplarniane przez spalanie paliw kopalnych i wylesianie, planeta będzie się podgrzewać. Fizyka mówi, że oznacza to wyższy poziom oceanów, silniejsze opady oraz gorsze i dłuższe susze. Nie mówi, jak mamy się z tym czuć ani co zdecydujemy się zrobić. W tym sensie przyszłość jest niepewna; wymaga wyobraźni.

Próbą pokazania, jak mogłoby wyglądać świat za kilkanaście lat, gdybyśmy wdrożyli rozwiązania, które mamy do dyspozycji, jest film „2040” w reżyserii Damona Gameau. Punktem wyjścia dla narracji nie jest nadciągająca katastrofa klimatyczna, ale córka reżysera, która w 2040 roku będzie już dorosła. Przez wzgląd na jej przyszłość, Gameau szuka istniejących już technologii i praktyk, które mogłyby uczynić świat lepszym do życia. Rozmawia z naukowcami, ekspertami i praktykami z całego świata. Przygląda się inicjatywom i rozwiązaniom takim jak energetyka słoneczna i wiatrowa, magazynowanie energii, regeneracyjne rolnictwo, odbudowa ekosystemów, lokalne systemy żywnościowe, elektryczny transport, gospodarka obiegu zamkniętego, czy wzmacnianie lokalnych społeczności.

Chyba wszyscy się zgodzimy, że jeśli chodzi o przewidywania dotyczące przyszłości, są one niemal całkowicie negatywne w tym momencie. Za każdym razem, gdy otwieramy wiadomości albo media społecznościowe, czekają nas opowieści typu gloom and doom na temat środowiska lub przyszłości. Jako ojciec uważam, że jest też przestrzeń na inną opowieść, taką, która koncentruje się na rozwiązaniach, dlatego zamierzam wyjść i ich poszukać, a potem zbudować z nich dla naszej córki wizję innej przyszłości. Świat, w którym wdrożyliśmy to, co najlepszego udało nam się dotychczas wypracować. To jedyna zasada: nie wymyślam nowych rzeczy; to wszystko już jest

– podkreśla Gameau.

„2040” pokazuje rzeczywistość, w której już nie zjeżdżamy po równi pochyłej, ponieważ zawróciliśmy i podjęliśmy wspinaczkę.

Nadzieja klimatyczna to gotowość do działania

W swojej nowej książce „Human Nature: Nine Ways to Feel About Our Changing Planet” Kate Marvel pisze, że najczęściej zadawane jej pytanie brzmi: „Czy jest jeszcze jakaś nadzieja?”. Rozumie ten lęk. Nie mamy już nadziei na powstrzymanie zmiany klimatu – dzieje się ona tu i teraz. Świat jest już cieplejszy o ponad 1,3°C w porównaniu z epoką przedprzemysłową i będzie doświadczał kolejnych fal upałów, susz i powodzi. Bajkowego zakończenia nie będzie.

Ale – i to jest najważniejsze – nauka mówi również bardzo jasno, co należy zrobić. Rozwijać odnawialne źródła energii, modernizować sieci przesyłowe, odchodzić od paliw kopalnych, elektryfikować transport, chronić ekosystemy. Jak zauważa Marvel, na tej liście znajduje się wiele czasowników: budować, zastępować, uczyć się, chronić. Nie ma na niej jednego: „mieć nadzieję”.

To ważne rozróżnienie. Nadzieja nie jest biernym oczekiwaniem, że wszystko dobrze się skończy. Psychologowie od lat pokazują, że różni się od optymizmu. Optymizm zakłada, że przyszłość sama w sobie i sama z siebie będzie dobra. Psychologia zna nawet zjawisko optimism bias – skłonność do przeceniania szans na pozytywny rozwój wydarzeń i niedoceniania ryzyka. Łatwo uwierzyć, że “jakoś to będzie”, a jeśli nie będzie, to problem dotknie raczej kogoś innego niż nas i gdzieś daleko od naszych drzwi. Nadzieja jest podejściem bardziej świadomym, przekonaniem, że lepsza przyszłość jest możliwa, ale wymaga naszego działania. Proaktywność klimatyczna rozumiana jest jako szansa na lepsze jutro, a nie poświęcenie. To nie jest przeciwieństwo realizmu. To jego uzupełnienie. Wysiłek „powolnej wspinaczki” ma sens, bo choć sukces nie jest gwarantowany, wciąż pozostaje możliwy.

Trochę niepostrzeżenie część tej historii sukcesu już się wydarzyła. Jeszcze kilka lat temu tempo rozwoju energetyki słonecznej, wiatrowej czy magazynów energii wydawało się nierealistyczne. Tymczasem technologie tanieją szybciej niż przewidywały prognozy, a transformacja przyspiesza. Nadal zbyt wolno wobec skali problemu, ale wystarczająco szybko, by pokazać, że warto było rozpocząć wspinaczkę.

Nadzieja klimatyczna nie polega na wierze, że wszystko dobrze się skończy. Polega na uznaniu, że wynik wciąż zależy od naszych decyzji. Jak powiedziała Christiana Figueres po przyjęciu Porozumienia paryskiego: „Nie jest za późno. Mamy niewielkie okno czasowe i zamyka się ono szybko, ale wciąż pozostaje otwarte. Przyszłość nie jest zapisana. To od nas zależy, jak ją napiszemy”.

W czerwcowym numerze Newslettera o klimacie:

40,5°C to dopiero początek upalnego polskiego lata?
Slop not cliff – klimatyczna wspinaczka od katastrofy do nadziei
Historyczne upały wracają do Londynu
Niepewny rynek technologii trwałego usuwania węgla – komentarz Marcina Popkiewicza
Nauka o klimacie laureatem Nagród Kompas ESG 2026
Mrożący krew thriller SF o wskrzeszaniu mamutów
Nowe inicjatywy Fundacji Edukacji Klimatycznej

Zapisz się na Newsletter o klimacie i uzyskaj dostęp do wydań archiwalnych

Klimat się zmienia – zapisz się i omiń algorytmy!

Raz w miesiącu otrzymasz przegląd najnowszych publikacji Nauki o klimacie, ekskluzywny komentarz eksperta i pogłębiony kontekst, polecenia wartościowych treści oraz wgląd w życie redakcji.

Dbamy o Twoją prywatność. Przetwarzamy dane wyłącznie w celu wysyłki newslettera i tylko za Twoją zgodą. W każdej chwili możesz ją wycofać.

Wyrażam zgodę

na otrzymywanie drogą elektroniczną newslettera o klimacie wysyłanego przez Fundację Edukacji Klimatycznej, wydawcę portalu naukaoklimacie.pl

Wyrażam zgodę

na przetwarzanie moich danych osobowych przez Fundację Edukacji Klimatycznej w celu przesyłania newslettera

Zapisując się na newsletter akceptujesz politykę prywatności Fundacji Edukacji Klimatycznej.

Zapisuję się

Loading…

Gratulacje!

Twój e-mail został zapisany!

The post Nadzieja klimatyczna – Newsletter o klimacie, czerwiec 2026 appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

W drugiej połowie czerwca 2026 roku znaczną część Europy dotknęła ekstremalna fala upałów, zaczynając od Półwyspu Iberyjskiego, przechodząc przez kraje Europy Zachodniej i docierając, w ostatnich dniach, do krajów Europy Środkowej. Wyjątkowo wysokie temperatury zarejestrowano w Portugalii, Hiszpanii, Francji, Belgii, Luksemburgu, Holandii, Wielkiej Brytanii, Niemczech, Szwajcarii, Austrii, Włoszech, Czechach, Słowacji, Węgrzech, Słowenii, Chorwacji, Bośni i Hercegowinie, Serbii, Czarnogórze, Albanii, Północnej Macedonii, Grecji, Bułgarii, Rumunii, no i oczywiście również w Polsce.

Temperatura maksymalna w naszym kraju zaczęła przekraczać próg 30 stopni Celsjusza już w środę 24 czerwca, kiedy osiągnęła 31,2°C w Słubicach i Zielonej Górze, oraz 30,3°C w Legnicy. W czwartek upały ogarnęły już obszar większości kraju, choć najwyższe temperatury zanotowano ponownie w zachodniej jego części: stacja meteorologiczna w Słubicach zmierzyła 33,6°C. Podobne warunki powtórzyły się w piątek, kiedy najwyższe temperatury, 33,2°C, pojawiły się w Słubicach i Opolu.

Rekordy gorąca i tropikalne noce w Polsce

Kulminacja upałów przypadła jednak na sobotę i niedzielę 27 i 28 czerwca. W sobotę w Słubicach zmierzono temperaturę 38,5°C, która została nowym rekordem temperatury czerwca w historii pomiarów instrumentalnych w Polsce. W wielu innych stacjach meteorologicznych pobito również lokalne czerwcowe rekordy temperatury maksymalnej. Wstępna analiza danych pomiarowych sugeruje, że w okolicach Gubina mógł zostać przekroczony poziom 40°C, jednak brakuje tam stacji pomiarowych sieci IMGW które mogłyby to oficjalnie zarejestrować i potwierdzić.

W nocy z 27 na 28 czerwca temperatura na obszarze większości kraju nie spadła poniżej 20 stopni, a upały w niedzielę 28 czerwca znowu zaczęły się od wczesnych godzin porannych. W wielu stacjach meteorologicznych rekordy ustanowione dzień wcześniej zostały ponownie pobite. Późnym popołudniem, kilka stacji meteorologicznych na zachodzie kraju – Słubice, Toruń, Kołuda i Krzyż osiągnęło granicę 40°C. W oficjalnej sieci pomiarowej IMGW-PIB Słubice osiągnęły 40,5°C (il. 2), i jest to nie tylko nowy rekord temperatury czerwca, ale też najwyższa wartość temperatury w Polsce w historii powojennych pomiarów instrumentalnych.

Kwestia porównań z wcześniejszymi pomiarami historycznymi jest bardziej skomplikowana. Często cytowana wartość z 40,2°C zmierzona w Prószkowie (wtedy Proskau) w 29 lipca 1921 roku, a także odkryty niedawno w dziennikach pomiarowych służby meteorologicznej III Rzeszy nieoficjalny rekord 40,5°C ze Ścinawy (wtedy Steinau an der Oder) z 20 sierpnia 1943 roku nie pochodzą z pomiarów rejestrowanych przez polskie służby meteorologiczne, i po wojnie już w tych lokalizacjach stacji meteorologicznych nie utrzymywano.

Porównanie z wartościami mierzonymi w tych dniach w 1921 i 1943 roku w innych pobliskich stacjach sugerują, że rekordy z Prószkowa i Ścinawy mogły być zawyżone z powodu niestandardowej konstrukcji stacji meteorologicznych i sposobu prowadzenia pomiarów. Jeśli jednak chcielibyśmy uwzględniać w naszych rozważaniach pomiary “nieoficjalne”, to znaczy prowadzone poza siecią polskiej państwowej służby meteorologicznej, to rekord z 28 czerwca 2026 roku byłby jeszcze wyższy, bo w niektórych stacjach meteorologicznych spoza sieci IMGW-PIB zmierzono co najmniej 40,7°C.  

Warto też w tym miejscu podkreślić, że koniec czerwca klimatologicznie nie jest w Polsce najcieplejszym okresem lata — ten przypada dopiero na początek sierpnia, kiedy temperatura maksymalna jest średnio wyższa o około 3°C. Temperatura przekraczająca w czerwcu 30 stopni Celsjusza, a tym bardziej 35°C – jak w wielu miejscach w kraju w sobotę i niedzielę – jest przy obecnym klimacie zdarzeniem niecodziennym. W latach sześćdziesiątych czy siedemdziesiątych, poprzedzających okres szybkiego antropogenicznego ocieplenia klimatu, było to zjawiskiem kilkakrotnie (2-4 razy) rzadszym. Upały osiągające i przekraczające w czerwcu granicę 40°C są w historii instrumentalnych pomiarów w Polsce zjawiskiem bezprecedensowym.

Upały w Polsce a globalne ocieplenie

Gdzie tu rola globalnego ocieplenia? Emisja dwutlenku węgla i innych gazów cieplarnianych w ostatnich dwustu latach wzmocniła naturalny efekt cieplarniany naszej planety. Skutkiem tego jest akumulacja energii przez system klimatyczny oraz subtelna zmiana strumieni promieniowania przepływających przez atmosferę, które powodują, że pogoda w większości miejsc na świecie – w tym w Europie i w Polsce – choć wciąż jest w dużej mierze losowa, sprzyja coraz wyższym temperaturom.

Średnia temperatura lata wzrosła w Polsce w ciągu ostatnich 60 lat o około 2,5 stopnia Celsjusza (il. 3). W dłuższych okresach czasu przekłada się to więc na obserwowany wzrost częstości występowania dni upalnych (na przykład zdefiniowanych, tak jak robi to IMGW, jako dni z temperaturą maksymalną przekraczającą 30 stopni Celsjusza) i nocy tropikalnych (podczas których temperatura nie spada poniżej 20 stopni Celsjusza).

W dużym przybliżeniu można uznać, że różnica 2-3 stopni pomiędzy końcem czerwca a sezonowym szczytem temperatur, skąd pochodziły dotychczasowe rekordy, wynosi mniej więcej tyle, ile wyniosło ocieplenie klimatu latem przez ostatnie pół wieku. Dzięki globalnemu ociepleniu tak ekstremalna fala upałów, jak w 1921 czy 1943 roku mogła zaistnieć na początku lata. Alternatywnie, można podejrzewać że gdyby takie idealne warunki meteorologiczne jak wtedy zaistniały pod koniec lipca czy w połowie sierpnia, rekordy temperatury mogłyby osiągnąć poziom 43°C i tyle też – ponownie, w dużym przybliżeniu – wynosi pułap temperatury maksymalnej, który można w praktyce zaobserwować w Polsce, przy obecnym klimacie.

Może to się oczywiście zmienić w przyszłości, a przyczyną jest postępujące globalne ocieplenie. Wartości temperatury maksymalnej 30°C, które w połowie XX wieku występowały rzadko, dzisiaj są uważane za coś zupełnie normalnego; przyzwyczajamy się też do okazjonalnych 35°C, a w ciągu najbliższej dekady czy dwóch tak samo zaczniemy traktować 40°C. Bez radykalnych działań na rzecz ograniczenia emisji gazów cieplarnianych zmiana klimatu będzie wciąż popychać polskie lato w kierunku cieplejszych ekstremów, i w konsekwencji, w drugiej połowie XXI wieku, możemy doświadczyć temperatur dzisiaj uważanych, w tej części Europy, za fizycznie niemożliwe.

The post Historyczne upały w czerwcu 2026 roku appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Owady są zwierzętami zmiennocieplnymi, co oznacza, że ich temperatura ciała zależy od temperatury otoczenia, a ich metabolizm zwalnia w niskich temperaturach (wtedy owady są ospałe, ale też potrzebują mniej jedzenia), a przyspiesza w wyższych. Przyspieszenie metabolizmu nie może jednak trwać w nieskończoność – w pewnym momencie (z reguły powyżej 42℃, choć dla niektórych przypadkach tuż powyżej 30℃) białka tworzące ich organizmy zaczynają degradować, a układ nerwowy i mięśnie przestają poprawnie działać. W efekcie owady zapadają w śpiączkę cieplną (przestają się poruszać), co po kilku – kilkunastu godzinach prowadzi do ich śmierci (o ile wcześniej nie staną się ofiarą stałocieplnego ptaka bądź ssaka). 

Pozostaje więc pytanie czy zmiana klimatu i związane z nią wyższe temperatury mogą sprawić że owady w tropikach wyginą? By odpowiedzieć na to pytanie, naukowcy przeanalizowali granice wydolności cieplnej ponad 2300 gatunków owadów, żyjących w Kenii (Afryka Wschodnia) i Peru (Amazonia) na różnych wysokościach (niziny, wyżyny, góry). Okazało się, że owady mieszkające na nizinach wykazywały wyższą tolerancję cieplną niż te żyjące w górach, podobnie jak te mieszkające w Kenii w porównaniu z tymi z Peru. Nie dziwi to specjalnie, gdyż w tych rejonach jest po prostu cieplej, więc owady które tam żyją muszą być w stanie znosić wyższe temperatury.

Zmiany w tolerancji cieplnej są bardzo, bardzo powolne 

Ciekawe jest jednak inna kwestia. Badacze przeanalizowali, jak tolerancja cieplna łączy się z pokrewieństwem między gatunkami. Okazało się, że jest to bardzo konserwowana ewolucyjnie cecha (tzn. zmiany w tolerowanej temperaturze są bardzo niewielkie i powolne) i że wykształciła się ona bardzo wcześnie, tak więc to zdolność do “wytrzymywania” wysokich temperatur decydowała o tym, jakie środowisko dane grupa owadów wybierze, a nie odwrotnie. 

Dla przykładu, muchówki, które cechują się raczej niską tolerancją na wysokie temperatury, wybierały wilgotne, mocno zacienione środowiska, podczas gdy prostoskrzydłe (np. świerszcze, szarańcze), wykazujące wyższą tolerancję cieplną, zamieszkują częściej otwarte, nasłonecznione tereny. Organizmom łatwiej jest zmienić granice swojego występowania niż granice swojej tolerancji cieplnej. Ale łatwiej nie znaczy “łatwo”, o czym pisaliśmy w artykule Dokąd migrują zwierzęta w ocieplającym się klimacie? 

Plastyczność wyższa w górach niż na nizinach

Zakres tolerowanych temperatur nie jest jednak jedyną kluczową cechą dla znoszenia upałów. Równie ważna jest umiejętność przystosowania się do nowych warunków. Dlatego nasze rośliny doniczkowe po pierwszym wysuszeniu więdną całkowicie, a za drugim razem już znacznie mniej. Owady po ekspozycji na intensywny czynnik (np. upał) również włączają mechanizmy ochronne (np. tworzenie specjalnych białek chroniących inne przed degradacją od wysokiej temperatury), które ułatwią przetrwanie następnej ekspozycji gorąca. Dzięki temu możliwe jest dostosowanie się do zmieniających się warunków.

Te możliwości adaptacji (plastyczność) bada się wkładając owady na 10 min do wysokiej temperatury (35-40℃), a następnie sprawdzając, jak będą wpływać na nie kolejne, tym razem powolne ekspozycje. Efekty porównywano do reakcji owadów, które nie przeżyły szoku cieplnego. W badaniu okazało się, że gatunki żyjące w górach cechowały się wysoką plastycznością na stres cieplny (po pierwszym stresie cieplnym, dłużej i lepiej znosiły upały), jednak te żyjące na nizinach po zastosowaniu szoku cieplnego często radziły sobie gorzej niż gdy go nie stosowano! 

Dlaczego tak było? Najprawdopodobniej, u owadów nizinnych już teraz mechanizmy radzenia sobie ze stresem cieplnym są notorycznie włączone i wyższa temperatura zamiast wspierać mechanizmy adaptacji, ogranicza ich umiejętności radzenia sobie ze stresem (tak jak w przypadku ludzi – gdy są nieustannie zestresowani, każdy, nawet nieduży dodatkowy stres, bardzo mocno na nich oddziałuje). Jest to dla nas ważna wskazówka, dotycząca ograniczeń w adaptacji tropikalnych owadów nizinnych.

Co ciekawe, w podobny sposób owady mogą adaptować się do chłodu. Gdy przetestowano na nich gwałtowny spadek zimna, owady górskie również tutaj zwiększały swoje przystosowanie, podczas gdy owady nizinne – nie. Najprawdopodobniej nie wykształciły odpowiednich mechanizmów, bo do tej pory fale zimna praktycznie się tam nie zdarzały. Okazuje się natomiast, że choć wraz z globalnym ociepleniem fal chłodu w Ameryce Południowej będzie mniej, to gdy się już pojawią, mogą sięgać regionów, do których do tej pory nie docierały (Cavalcanti i in., 2013). Jak widać, nizinne owady mogą mieć więc problem nie tylko z adaptacją do bardzo wysokich, ale również do niskich temperatur.

Co się zmieni wraz ze zmianą klimatu?

Po poznaniu mechanizmów reakcji na stres cieplny i ograniczeń w adaptacji, naukowcy obliczyli za pomocą modeli numerycznych (patrz Wirtualny klimat), jak wraz z postępującą zmianą klimatu zmieni się prawdopodobieństwo wystąpienia temperatur, w których owady (zarówno te bardziej wrażliwe jak i cała populacja) zaczną zapadać w śpiączkę cieplną. Przeanalizowali oni zarówno zmiany w temperaturze powietrza jak i powierzchni nasłonecznionych (które z reguły są znacznie cieplejsze niż samo powietrze).

Okazało się że już teraz w Afryce zdarzają się sytuacje w których temperatura powierzchni nasłonecznionych jest na tyle wysoka, że powoduje śmierć owadów nawet już po 1 minucie! Na szczęście, owady wybierają w gorące dni zacienione miejsca, co chroni je przed przegrzaniem. Póki temperatura powietrza nie jest krytyczna, nie jest więc tak źle. 

Okazuje się również, że temperatury w Afryce choć będą wzrastać, to nie aż tak bardzo, dzięki czemu jedynie w najgorszym scenariuszu emisji gazów cieplarnianych (SSP5-8.5, patrz SSP: czym są Wspólne Ścieżki Rozwoju Społeczno-Ekonomicznego?), temperatura powietrza będzie w 13% przypadków na tyle wysoka by powodować śmierć bardziej wrażliwych owadów (25% tych o niższej tolerancji cieplnej).

Gorzej w Amazonii niż w Afryce

Gorzej sytuacja ma się w Amazonii, gdzie przewiduje się, że temperatury będą rosły dużo bardziej, a jednocześnie owady mają większą wrażliwość na wysokie temperatury. Tutaj, na nizinach przewiduje się, że pod koniec wieku temperatury krytyczne dla życia owadów (tzn. takie, że po 8h połowa wystawionych na nie owadów umiera) będą występować przez 9% czasu (w scenariuszu niskich emisji, SSP1-2.1), przy emisjach średnich (SSP3-7.0) – przez 29% czasu, a przy wysokich (SSP5-8.5) przez 38% czasu. 

Te szacunki mogą być jednak niewystarczające. Jak zauważają sami autorzy, analizowano temperatury decydujące o życiu i śmierci owadów, podczas gdy już niższe wartości mogą wpływać na ich reprodukcję, odporność na choroby czy szybkość poruszania się i podatność na ataki drapieżników. 

Problematyczne również pozostają wylesianie i zamieranie drzew, które będzie postępować wraz z przekształcaniem się  tych obszarów w sawanny. Zjawiska te mogą dodatkowo wpływać na podwyższanie się temperatury na zalesionych wcześniej obszarach, czego nie brano pod uwagę w badaniu.

Duża część terenów stanie się dla wielu gatunków owadów zupełnie niezdatna do życia. Jak zauważają badacze, bez ich migracji w wyższe rejony nie będzie możliwe choćby częściowe zachowanie dotychczasowej różnorodności lasów równikowych. A przecież od przetrwania owadów zależy również życie wszystkich żywiących się nimi stworzeń i zapylanych przez nie roślin, a tym samym i nasze ludzkie funkcjonowanie. 

The post Wytrzymałość czy plastyczność? Co zadecyduje o przetrwaniu owadów w tropikach? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Zrozumieliśmy już dość dobrze, że rzeki w Polsce cierpią na skutek negatywnego wpływu człowieka.

Wiemy o tym nie tylko za sprawą Odry, która w 2022 r. doświadczyła – jak stwierdzają naukowcy – jednej z największych katastrof ekologicznych w Europie w najnowszej historii. Świadomość ta wzmacnia się również praktycznie co roku podczas suszy. Wiosną i latem w mediach (tych tradycyjnych i społecznościowych) dość często pojawiają się mapy Polski przedstawiające czerwonym kolorem niski stan wód w rzekach.

Ale rzeki nie są jedyną „wodną ofiarą” szkodliwej działalności ludzi. Trochę w tle, bez równie dużej świadomości społeczeństwa, pogarsza się też los jezior, których w Polsce mamy ponad 7 tys.

Nie oznacza to jednak, że los jezior nikogo nie przejmuje. O tym, że jest wręcz przeciwnie, można było się przekonać podczas I Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej „Bliżej Jezior”. Wydarzenie zorganizowano w siedzibie Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej w Warszawie. Zgromadziło kilkadziesiąt osób, w tym naukowców, ekspertów i decydentów.

Woda nie jest niewyczerpalna

„Jesteśmy świadkami wzrastającej antropopresji, przejawiającej się m.in. przekształcaniem jezior, regulacją rzek i osuszaniem mokradeł. Na to wszystko nakładają się zmiany klimatu” – przemawiał podczas inauguracji konferencji dr hab. Piotr Klimaszyk, prof. UAM w Poznaniu i prezes Polskiego Towarzystwa Limnologicznego, współorganizatora wydarzenia.

Prof. Klimaszyk tłumaczył, że to wszystko prowadzi do spadku retencji, czyli zdolności gromadzenia wody w przyrodzie. „Potrzebujemy nie tylko nowoczesnych technologii, ale przede wszystkim zrozumienia w społeczeństwie, że woda nie jest zasobem niewyczerpalnym. Że jeziora wymagają ochrony nie dlatego, że są estetycznym elementem krajobrazu, ale dlatego, że pełnią ważną funkcję społeczną i gospodarczą. Dlatego na wodę trzeba patrzeć systemowo” – przekonywał naukowiec.

Podobnie wypowiadał się też Mateusz Balcerowicz, prezes Wód Polskich. „Jeziora zajmują w polskim krajobrazie miejsce szczególne – nie tylko jako element środowiska przyrodniczego, ale także jako przestrzeń użytkowa, rekreacyjna, kulturowa i gospodarcza. Są jednocześnie dobrem wspólnym, zasobem strategicznym oraz obiektem coraz silniejszej presji antropogenicznej. Dyskusja o ich użytkowaniu jest w istocie rozmową o odpowiedzialności państwa, granicach korzystania z zasobów oraz równoważeniu interesu publicznego i prywatnego” – mówił Balcerowicz.

Jak uleczyć chore jezioro?

„Jeziora chorują najczęściej w wyniku antropopresji. Na takich chorych, zanieczyszczonych jeziorach obserwuje się wiele negatywnych efektów” – tłumaczyła podczas konferencji dr hab. inż. Jolanta Grochowska, prof. Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie.

Na szczęście, jak tłumaczyła badaczka, chorobę można wyleczyć. A najlepszym na to dowodem jest Jezioro Długie w Olsztynie.

„Wystarczyło wybudować jedną rurę, żeby ścieki trafiały do jeziora, zamiast na teren oczyszczalni ścieków. Ten proceder trwał przez 20 lat. W okresie zanieczyszczenia woda jeziora przypominała rozcieńczone ścieki. Gdy ich dopływ w końcu odcięto, przeprowadzone później badania wykazały, że wartości parametrów uległy obniżeniu, ale warunki wciąż są bardzo złe” – wspominała prof. Grochowska.

Przez lata zbiornik w Olsztynie był uznawany za wręcz jedno z najbardziej zanieczyszczonych jezior w Polsce. Kluczowym etapem była sztuczna destratyfikacja, czyli szczególny rodzaj napowietrzania, podczas którego doprowadza się do mieszania mas wodnych.

Od spektakularnej fuszerki po spektakularny sukces

Co ciekawe, rozpoczęty w 1987 r. pierwszy etap okazał się porażką. Nie była to jednak wina złych założeń czy błędu naukowców, lecz… fuszerka po stronie wykonawcy.

Żeby zaoszczędzić na materiale, firma zamontowała napowietrzające rury kilka metrów płycej niż powinna, przez co osiągnięcie celu było po prostu niemożliwe. „Wielu osobom wydaje się, że jak coś jest pod wodą, to nikt tego nie widzi i nikt tego nie sprawdzi” – komentowała prof. Grochowska.

Gdy w 1991 r. wznowiono napowietrzanie już w prawidłowy sposób, efekty okazały się bardzo pozytywne: spadła zawartość związków biogennych, poprawiły się przejrzystość wody i warunki tlenowe.

Samo napowietrzanie nie mogło jednak rozwiązać wszystkich problemów. Dlatego na początku XXI w. wdrożono kolejny etap rekultywacji, czyli metodę chemiczną. Polegała on na wprowadzeniu koagulanta glinowego, który wiązał nadmiar fosforu z dna i powodował powstanie „bariery” hamującej dalsze wzbogacanie wody w ten pierwiastek.

Efekt? Dziś woda w Jeziorze Długim jest jedną z najczystszych w regionie, a jej przezroczystość dochodzi czasami nawet do 7 m. Zagospodarowany brzeg jeziora stał się zaś jednym z najpopularniejszych miejsc odpoczynku w Olsztynie.

Prawo a społeczeństwo

Ale jeziorom można pomagać nie tylko poprzez ich rekultywację. Podobnie jak w przypadku człowieka, najlepiej sprawdza się zasada „lepiej zapobiegać, niż leczyć”. I właśnie o tym opowiadała dr inż. Beata Karolinczak z Politechniki Warszawskiej, która tłumaczyła jak ważne są administracyjno-prawne instrumenty ochrony jezior.

Jak mówiła naukowczyni, choć wszelkie działania na tym polu odbierane są przez niektórych jako ograniczanie wolności i rozwoju, to jednak jeziora potrzebują ochrony przed szkodliwą działalnością człowieka. A żeby tę ochronę egzekwować, potrzeba świadomego społeczeństwa, które na decydentach to wymusi.

Według dr Karolinczak potrzeba rekultywacji jezior już za jakiś czas stanie się codziennością. I, co sugerują obecne wyroki sądów, będzie to zadanie własne gminy. Tymczasem samorządy niechętnie biorą się za egzekwowanie prawa i ochronę jezior, bo według nich to rola Wód Polskich. Właśnie dlatego potrzeba świadomych i zaangażowanych ludzi, którzy egzekwowania prawa będą się domagać.

„Ważne jest budowanie społecznej ochrony jezior. Ale żeby wiedzieć, jak te jeziora chronić, trzeba mieć świadomość obowiązującego prawa. Dopiero wtedy będzie możliwe pospolite ruszenie na rzecz ochrony jezior. Zmiany w prawie [zwiększające ochronę jezior] wystąpią zaś, jeśli będą wynikały z presji społecznej” – przekonywała ekspertka.

Możliwości są przy tym już teraz. Na przykład jezioro można objąć formą ochrony przyrody w postaci parku krajobrazowego, co jest kompetencją sejmików wojewódzkich. To również sejmiki mogą ustalić zakazy na danym obszarze, takie jak zakaz lokalizowania nowych obiektów w pasie szerokości 100 m od linii brzegowej jeziora.

Czy z jeziorami w Polsce jest aż tak źle?

Ale czy z jakością wód w polskich jeziorach jest naprawdę tak źle? Według dr hab. Agnieszka Kolada: niekoniecznie.

Prof. Instytut Ochrony Środowiska – Państwowego Instytutu Badawczego w swym wystąpieniu zwróciła uwagę m.in. wspomniane na początku czerwone mapy rzek w Polsce. Jak tłumaczyła, podobne czerwone mapy można pokazać również w przypadku jezior. Na przykład z analiz Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska wynika, że ok. 99 proc. jezior jest w złym stanie. Diabeł tkwi jednak w szczegółach – a dokładniej w metodologii.

Choć znaczna część jezior w Polsce jest w dobrym stanie ekologicznym, to jednak ich ogólny stan uznawany jest za zły ze względu na parametry chemiczne. Co więcej, często wiele parametrów chemicznych też mieści się w odpowiednich normach. W połowie jezior zły stan chemiczny to efekt przekroczenie poziomu jednej bądź dwóch substancji. Najczęściej to difenyloetery bromowane, czyli syntetyczne środki stosowane przy produkcji wielu używanych przez nas rzeczy (np. plastik, elektronika, meble, ubrania), a poza nimi również benzo(a)piren i rtęć. Nie jest też tak, że jeziora są nimi przepełnione – często progi, które nakazują uznać stan za zły, są stosunkowo niskie, co budzi wątpliwości nawet wśród naukowców. 

Najlepszy dowód? Według przyjętych założeń woda, którą pijemy z kranów… nie spełniałaby kryteriów pozwalających uznać jej stan za dobry. 

Jeziora pod presją klimatyczną

Czy to oznacza, że obawy o stan jezior są przesadzone? Absolutnie nie. Jak już wspominaliśmy, presja człowieka wpływa na nie w negatywny sposób na wiele przeróżnych sposobów. Tym, o którym jak na razie napisaliśmy najmniej, jest zmiana klimatu. Jak wyjaśniał dr Michał Rybak z UAM, z tego powodu jeziora w pewien sposób tracą wręcz oddech. 

Z jednej strony dzieje się tak, bo wyższa temperatura wody oznacza mniejszą rozpuszczalność tlenu. Z drugiej strony wzmocnieniu ulega też stratyfikacja cieplna. Z powodu rosnącej różnicy temperatur między coraz cieplejszą powierzchnią a zimnymi głębiami obie warstwy mieszają się coraz mniej, co utrudnia odpowiednie rozprowadzanie tlenu w jeziorze. Jednocześnie dochodzi do sprzężenia zwrotnego – gdy na dnie jeziora jest mniej tlenu, rozkładające się na głębi substancje organiczne „pożerają” resztki tlenu. W rezultacie tych wszystkich i jeszcze kilku innych procesów jeziora od lat 80. XX w. straciły już 5,5% tlenu przy powierzchni wody i 18,6% przy dnie.

„Zimy są obecnie łagodniejsze, lód na jeziorach pojawia się średnio 12 dni później i rozmarza osiem dni wcześniej. Od 1986 r. temperatury jezior rosną średnio o 0,34 °C na dekadę. Rośnie też parowanie. To wszystko skutki zmiany klimatu – i jeziora na to odpowiadają” – opowiadał dr Rybak.

Tymczasem modele wskazują, że pod koniec XXI w. jeziora ocieplą się łącznie już o 4°C, zawartość tlenu spadnie o 1 mg O₂/l (obecnie to 0,10 mg O₂/l), a stratyfikacja (mieszanie wód) zmniejszy się o 23%.

„Gdy brakuje tlenu, zaczyna się uwalniać fosfor, który w warunkach tlenowych jest dobrze wiązany. Doprowadza to do zakwitów, które potem spadają na dno i zużywają kolejne porcje tlenu. A sinice świetnie sobie radzą w podgrzanym środowisku, gdy okrzemki [tworzą „zdrowy” zakwit fitoplanktonu – przyp. red.] tracą swoją konkurencyjność” – wyjaśniał naukowiec z poznańskiej uczelni.

Tracimy infrastrukturę życia

Osobnym problemem jest coś, co dr Rybak przedstawił jako „utrata infrastruktury życia”. Zmiana klimatu wpływa na ponad 80% fizjologicznych procesów w ekosystemach wodnych. Zmieniają się m.in. rozmiar ciała organizmów, zasięgi gatunków oraz terminy rozrodu i tarła. Normalne cykle ekologiczne są zachwiane, a żywe organizmy mają coraz trudniej, by się w tym odnaleźć. Ujmując to inaczej: zmiana klimatu wpływa negatywnie nie tylko na samą wodę, ale i na znajdujące się w niej życie.

Odczuwają to jeziora, odczuwamy i my: jako ludzie tracimy rekreacyjny dostęp do jezior, czystą wodę do picia czy wreszcie strukturę krajobrazu. „W tym wszystkim nie chodzi o to, jak ładne zdjęcie znad jeziora nam wyjdzie, ale o całą infrastrukturę życia, która w tym ekosystemie się toczy” – podkreślał dr Rybak.

Dlatego według niego zarządzanie jeziorami w czasach zmiany klimatu nie powinno być próbą poszukiwania „granicy”, po której ekosystem jeziora ulegnie załamaniu. Zamiast tego powinniśmy robić, co w naszej mocy, by dojścia do tej granicy uniknąć. „Zmiany klimatu nie ograniczmy lokalnie. Możemy natomiast zmniejszać podatność jezior na degradację” – podsumował naukowiec.

The post „Woda nie jest zasobem niewyczerpalnym”. Jak zadbać o przyszłość jezior w Polsce? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Dziura ozonowa, „Milcząca wiosna”, chmury i los cywilizacji – sprawdź, co przygotowaliśmy dla Ciebie w majowym numerze „Newslettera o klimacie”! W temat wprowadzi Cię felieton dr Jagody Mytych.

Inne wersje przyszłości są możliwe: Co łączy Protokół montrealski i klimatyczne s-f?

„Pamiętacie dziurę ozonową? Miała nas zabić – i jakoś nic się nie stało”. To jeden z ulubionych argumentów współczesnych sceptyków klimatyczno-ekologicznych. Tyle że historia niszczenia i regeneracji warstwy ozonowej wcale nie pokazuje, że naukowcy przesadzili. Jest dowodem na coś znacznie bardziej niewygodnego: że społeczność międzynarodowa potrafi działać skutecznie, ale tylko wtedy, gdy chce.

„To jest remake tego filmu, który już pięć razy widziałeś” – mówił o groźbie katastrofy klimatycznej Jacek Dukaj. Pisarz wyjaśniał prowadzącemu Kanał Zero, że od lat 50. naliczył już kilka wersji zagłady, która miała być spowodowana przez katastrofę ekologiczną. „Może nawet pamiętasz dziurę ozonową, pamiętasz dziurę ozonową?” „Oczywiście, że tak. Mieliśmy nie stosować dezodorantów” – wtórował Krzysztof Stanowski. Niewątpliwie historia dziury ozonowej trafiła do pamięci zbiorowej pewnych pokoleń, ale raczej w wymiarze anegdotycznym niż naukowym.

Koniec końców autor „Lodu” nie zaprzeczył samej zmianie klimatu, lecz uznał, że prognozy są przesadzone, ponieważ nie uwzględniają przyszłego postępu technologicznego. Dukaj przekonywał również, że „wolno nadchodzące katastrofy” są zwykle możliwe do uniknięcia, ponieważ dają społeczeństwom czas na opracowanie nowych rozwiązań: „Jeżeli masz wolno nadchodzącą katastrofę, coś się tam wydarzy za 100 lat, to to prawie zawsze jest do uniknięcia” – tłumaczył. To klasyczny refren techno-optymistycznych narracji. Czym one są? Więcej na ten temat przeczytacie w felietonie Piotra Florka “Jacek Dukaj i pułapki technooptymizmu” na łamach Nauki o klimacie.

Tymczasem historia antropogenicznej zmiany klimatu pokazuje coś dokładnie odwrotnego: ludzie bardzo często reagują za późno właśnie dlatego, że katastrofa nadchodzi powoli.

Dziura ozonowa wciąż się powiększa swój zasięg… w populistycznej debacie

Z jednym mogę się z Jackiem Dukajem zgodzić – już gdzieś to słyszeliśmy i to nie raz. Dziura ozonowa jako argument w polemikach klimatycznych zajmuje zaszczytne miejsce. Regularnie pojawia się twierdzenie, że miała nas zabić, a tymczasem zniknęła. Może nawet nigdy nie istniała, a skoro tak, to dlaczego mamy wierzyć, że globalne ocieplenie jest realnym zagrożeniem, a nie kolejną paniką alarmistów? Przypomnijmy więc, dlaczego zmiana klimatu to nie ten sam przypadek, co dziura ozonowa, oraz dlaczego choć przykład dziury ozonowej mógłby być motywującą historią dla działań klimatycznych, to na razie nią niestety nie jest.

W latach 80. XX wieku odkryto, że warstwa ozonowa chroniąca Ziemię przed szkodliwym promieniowaniem UV ulega gwałtownemu zubożeniu. Za powstawanie tzw. dziury ozonowej odpowiadały chlorofluorowęglowodory (CFC) – związki powszechnie stosowane m.in. w urządzeniach chłodniczych, aerozolach i systemach klimatyzacji. Odkrycie „dziury ozonowej” nad Antarktydą stało się jednym z pierwszych globalnych alarmów środowiskowych o takiej skali. W odpowiedzi niemal 200 państw podpisało w 1987 r. tzw. Protokół montrealski nakładający na przemysł obowiązek stopniowego wycofania substancji zubożających warstwę ozonową. Dzięki połączeniu wiedzy naukowej (Molina i Rowland 1974, Farman i in. 1985, Solomon i in. 1986, WMO 1988) i międzynarodowej współpracy proces degradacji udało się wyhamować. Nie oznacza to, że dziura ozonowa już zniknęła, raczej, że się “domyka”. Obecnie warstwa ozonowa znajduje się na drodze do regeneracji: w większości regionów świata może wrócić do stanu sprzed 1980 r. około połowy XXI wieku; jednak nad Antarktydą pełna odbudowa może nastąpić później, około 2060–2066 r. (World Meteorological Organization, 2023).

Chociaż zaprzestano stosowania halonów i chlorofluorowęglowodorów, substancje te pozostaną w atmosferze jeszcze przez wiele dziesięcioleci. Nawet gdyby nie dochodziło do żadnych nowych emisji, w atmosferze nadal znajdowałaby się wystarczająca ilość chloru i bromu, by niszczyć ozon na określonych wysokościach nad Antarktyką w okresie od sierpnia do grudnia. Oczekuje się, że powstawanie dziury ozonowej będzie nadal corocznym zjawiskiem wiosennym. Jej rozmiar i głębokość zależą w dużej mierze od warunków meteorologicznych charakterystycznych dla danego roku.

Dziś Protokół montrealski bywa przywoływany jako jeden z nielicznych przykładów sytuacji, w której naukowcy, politycy i przemysł zdołali względnie szybko osiągnąć porozumienie wobec globalnego zagrożenia środowiskowego. Istotną rolę odegrał fakt, że dla substancji niszczących ozon stosunkowo szybko udało się znaleźć technologiczne zamienniki, co ułatwiło przemysłowi dostosowanie się do nowych regulacji. Mario Molina, laureat Nagrody Nobla za badania nad wpływem CFC na warstwę ozonową, podkreślał później, że historia walki o warstwę ozonową pokazała, iż społeczeństwa są zdolne reagować na ostrzeżenia naukowców, jeśli zagrożenie zostanie odpowiednio zakomunikowane i przełożone na konkretne działania polityczne. Z kolei Sekretarz Generalny ONZ António Guterres nazwał Protokół montrealski dowodem na to, że świat potrafi skutecznie odpowiadać na globalne kryzysy środowiskowe. Światowa Organizacja Meteorologiczna wskazuje natomiast, że jest on przykładem tego, iż międzynarodowa współpraca oparta na wiedzy naukowej może realnie – choć nie natychmiast – naprawiać szkody wyrządzone środowisku.

Czyli inne niż katastroficzne wersje przyszłości są możliwe, ale wymagają zgody i kolektywnej mobilizacji, która – patrząc na dzisiejszy spolaryzowany i uzależniony od paliw kopalnych świat – wydaje się być możliwa tylko w fantastyce, a i tam optymizm jest umiarkowany.

S-f wrażliwe klimatycznie i koalicja przyszłości

Dużą popularnością cieszył się ostatnio w kinach „Projekt Hail Mary” – film o katastrofie klimatycznej, choć wywołanej nie przez nadmiar promieniowania słonecznego, lecz przez jego utratę (tyle w kwestii spoilerów). Agencja odpowiedzialna za ratowanie świata werbuje najlepszych naukowców i przygotowuje międzynarodową misję. Ale to za mało; konieczny będzie też heroizm jednostki. Dlaczego?

Jak wyjaśnia stojąca na czele projektu Eva Stratt, szanse porozumienia się na szczeblu międzynarodowym są nikłe: „Stracimy ćwierć populacji świata w ciągu następnych 30 lat. A to tylko przy założeniu, że wszystkie kraje świata będą współpracować w celu racjonalizowania żywności. Ale nie będą… więc podwajam szacunki”. Mówiąc prościej, Stratt wie, że rządy się nie dogadają, choćby stawką było uratowanie życia ich własnych obywateli.

Z kolei w „The Ministry for the Future”, Kima Stanleya Robinsona, centralnym pomysłem jest właśnie próba stworzenia globalnej instytucji zdolnej do działania ponad logiką krótkoterminowych interesów państw. Tytułowe ministerstwo zostaje powołane przez państwa sygnatariuszy Porozumienia paryskiego jako specjalna agenda ONZ mająca „reprezentować przyszłe pokolenia” i koordynować działania wobec kryzysu klimatycznego.

Robinson pokazuje jednak, że nawet po katastrofalnej fali upałów w Indiach, w której giną miliony ludzi, współpraca międzynarodowa pozostaje krucha i pełna napięć, zaś wiedza naukowa i dyplomacja okazują się niewystarczające. Obok negocjacji klimatycznych, reform finansowych i technologicznych pojawiają się radykalne działania oddolne, akty sabotażu, a nawet terroryzm klimatyczny. Państwa spierają się o odpowiedzialność, emisje i koszty transformacji, a Indie – rozczarowane bezczynnością świata – decydują się jednostronnie rozpocząć geoinżynieryjną operację schładzania planety poprzez rozpylanie aerozoli w stratosferze. Sama technologia jest jednak niewystarczająca wobec braku globalnej mobilizacji i solidarności.

Obie historie ujawniają głęboki lęk obecny we współczesnym klimatycznym science fiction: obok stanowiącej oś fabuły potencjalnej katastrofy, pojawia się także inne zagrożenie: polityczna i społeczna niezdolność do wspólnego działania.

Nie mamy jeszcze Ministerstwa Przyszłości przy ONZ, ale trochę obok tej wizji zaczynają pojawiać się realne inicjatywy polityczne przypominające scenariusz Robinsona. W kwietniu w kolumbijskim Santa Marta odbyła się pierwsza międzynarodowa konferencja poświęcona (tylko i wyłącznie) odchodzeniu od paliw kopalnych. Spotkanie zgromadziło przedstawicieli 57 państw określających się mianem „coalition of the willing” – koalicji chętnych. Kraje te reprezentują ponad połowę światowego PKB, około jedną trzecią globalnego zapotrzebowania na energię i około 20% podaży paliw kopalnych.

Inicjatywa inspirowana była ideą Fossil Fuel Treaty, rozwijaną m.in. przez kanadyjską aktywistkę klimatyczną Tzeporah Berman. Jej celem jest przekształcenie „odejścia od paliw kopalnych” z ogólnego hasła w konkretny, polityczny i międzynarodowo koordynowany projekt działania. Państwa uczestniczące zobowiązały się do przygotowania własnych planów ograniczania wykorzystania paliw kopalnych przed kolejnym szczytem, który odbędzie się w Tuvalu, małym państwie wyspiarskim, które już dzisiaj znika pod wznoszącym się poziomem oceanu. Drugim współorganizatorem będzie Irlandia.

Stagnacja Porozumienia paryskiego pokazuje, że potrzebne stają się nowe, ambitne instytucje, ponadnarodowe koalicje i wspólne misje organizowane w celu mitygacji zmiany klimatu i ochrony przyszłości kolejnych pokoleń. W tym sensie Protokół montrealski powinien służyć za przykład tego, że choć o wiele łatwiej jest ją zniszczyć w imię partykularnych interesów, da się wspólnie naprawić przyszłość.

W majowym numerze Newslettera o klimacie:

Co łączy Protokół montrealski i klimatyczne s-f?
Jak Rachel Carson poszła na wojnę z pestycydami
Chmury i cywilizacje – relacja prof. Malinowskiego
Wielka mobilizacja: jak fani K-popu walczą o lepszy klimat
Nowe inicjatywy Fundacji Edukacji Klimatycznej

Zapisz się na Newsletter o klimacie i uzyskaj dostęp do wydań archiwalnych

Klimat się zmienia – zapisz się i omiń algorytmy!

Raz w miesiącu otrzymasz przegląd najnowszych publikacji Nauki o klimacie, ekskluzywny komentarz eksperta i pogłębiony kontekst, polecenia wartościowych treści oraz wgląd w życie redakcji.

Dbamy o Twoją prywatność. Przetwarzamy dane wyłącznie w celu wysyłki newslettera i tylko za Twoją zgodą. W każdej chwili możesz ją wycofać.

Wyrażam zgodę

na otrzymywanie drogą elektroniczną newslettera o klimacie wysyłanego przez Fundację Edukacji Klimatycznej, wydawcę portalu naukaoklimacie.pl

Wyrażam zgodę

na przetwarzanie moich danych osobowych przez Fundację Edukacji Klimatycznej w celu przesyłania newslettera

Zapisując się na newsletter akceptujesz politykę prywatności Fundacji Edukacji Klimatycznej.

Zapisuję się

Loading…

Gratulacje!

Twój e-mail został zapisany!

The post Inne wersje przyszłości są możliwe – Newsletter o klimacie, maj 2026 appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wywiad trwa prawie trzy godziny i Jacek Dukaj porusza tam ze swadą i dużą pewnością siebie wiele tematów; zagadnienia związane z klimatem omawiane są tylko przez cztery minuty (od 1:35:30), choć i tak w tym czasie pisarzowi udało się wypowiedzieć kilka niezbyt mądrych stwierdzeń.

Ale to już było: dziura ozonowa i zapowiedzi ochłodzenia 

Według Dukaja zagrożenia związane z antropogenicznym globalnym ociepleniem są przesadzone, a sama zmiana klimatu jest tylko kolejną z serii środowiskowych katastrof-straszaków, które pojawiają się cyklicznie w mediach. Jacek Dukaj pamięta poprzednie, więc tylko uśmiecha się z pobłażaniem gdy widzi zaniepokojoną tematem klimatu młodzież. Jako przykłady tych poprzednich, chybionych przepowiedni, pisarz podał dziurę ozonową, oraz „absolutnie tak samo naukowe” zagrożenie globalnego ochłodzenia z lat 70-tych ubiegłego wieku.

Nie będziemy się szczegółowo zajmować tymi twierdzeniami, przede wszystkim dlatego, że nie są zbyt oryginalne, i na Nauce o klimacie były już szczegółowo analizowane: na temat rzekomego konsensusu dotyczącego globalnego ochłodzenia mamy osobny artykuł; mamy też artykuł o problemie dziury ozonowej, którego zniknięcie z publicznego dyskursu zdaje się wielce konfundować wiele osób, w tym Dukaja i Stanowskiego.

Pozwolę sobie tylko zauważyć, że przejawiane przez obu rozmówców poczucie wyższości ma bardzo wątłe podstawy. Nie podejrzewam by nastoletni Dukaj albo kilkuletni Stanowski zaczytywali się literaturą naukową na temat dziury ozonowej w latach osiemdziesiątych (mniejsza już o to, że było to, w Polsce Ludowej, dość utrudnione); tym bardziej nie robili tego zgłębiając temat globalnego ochłodzenia w latach siedemdziesiątych. Kiedy więc mówią, że pamiętają te wcześniejsze katastrofy środowiskowe którymi straszyli ekolodzy, tak naprawdę opierają się o współczesne relacje z drugiej czy trzeciej ręki, a nie pogłębioną analizę ówczesnego stanu badań albo jego medialnej recepcji.

Trendy i projekcje klimatu 

W wypowiedziach Dukaja pojawia się jednak jeszcze jeden wątek, który zasługuje na szerszy komentarz. Pisarz przyznaje bowiem, że nie uważa że „trendy które są podstawą tych diagnoz [klimatologów] są błędne”, ale że są „radykalnie przesadzone szacunki czasowe”. Bez bardziej konkretnych zarzutów trudno zrozumieć, o które szacunki czasowe chodzi i w jaki sposób są one przesadzone. Kryje się tu pewna sprzeczność, bo przecież projekcje przyszłej zmiany klimatu polegają na zastosowaniu praw fizyki do opisania zmian zachodzących w systemie klimatycznym wraz z upływem czasu, a trend jest miarą prędkości tej zmiany. Nawet jeśli wyniki są obciążone jakąś niepewnością, to nie mogą być jednocześnie “prawidłowe” i “przesadzone”.

Być może Jacek Dukaj miał na myśli to, że w bardzo ogólnym zarysie zgadza się z tym że zmiana klimatu zachodzi, ale uważa że zachodzi znacznie wolniej niż twierdzą badający je naukowcy, albo będzie zachodzić znacznie wolniej w przyszłości. Jeśli jednak przyjrzymy się historii badań nad antropogeniczną zmianą klimatu, i przeanalizujemy na przykład wczesne prognozy z lat siedemdziesiątych, osiemdziesiątych czy dziewięćdziesiątych, odkryjemy że obserwowane tempo zmian nie odbiega znacząco od prognozowanego. 

Również szacunki kluczowych parametrów systemu klimatycznego, jak czułości klimatu, sprzężeń zwrotnych związanych z chmurami, czy efekt aerozolowy, okazały się być zgodne, w granicach niepewności, z wczesnymi intuicjami klimatologów. Być może jakąś rolę odegrało w tym szczęście i kompensowanie się błędów i nieuwzględnionych czynników o przeciwnych znakach, ale nie mamy dobrych podstaw aby uważać że nasz obecny stan wiedzy na temat tego jak działa współczesny system klimatyczny zawiera jakieś istotne braki. Nierozsądnym jest też zakładanie, że jak już te braki zbadamy i wypełnimy, okaże się że nie ma się czym martwić, bo zmiana klimatu będzie zachodzić w komfortowym dla ludzkości tempie.

Nie znaczy to, że wszystko o klimacie wiemy, i że nie napotkamy już przy jego badaniu żadnych niespodzianek. Klimatologia zawiera wiele otwartych problemów, często związanych z tzw. punktami krytycznymi, czyli tym, że niektóre elementy systemu klimatycznego przy lekkim odchyleniu powracają do poprzedniego stanu równowagi, ale jeśli je odpowiednio mocno “popchnąć”, mogą przeskoczyć do nowego, znacznie się różniącego stanu. Przykładami takich zjawisk jest oceaniczna cyrkulacja termohalinowa czy niestabilność lądolodów morskich, takich jak Zachodni Lądolód Antarktyczny. Nie możemy więc zakładać, że los zawsze będzie po naszej stronie.

A co z postępem technicznym? 

Czy prawdą jest to, że jak twierdzi Dukaj, projekcje przyszłej zmiany klimatu „bardzo mocno niedoważają postęp na wszystkich innych polach, także tych które mogą zaradzić temu”, i „że oni [klimatolodzy] zawsze biorą tylko ten stan wiedzy, technologii, który jest w momencie dokonywania tej analizy, a nie biorą przyszłego postępu, czyli coraz lepszych środków, coraz lepszej wiedzy, także na temat modelowania tych systemów klimatycznych”?

Jedną z kluczowych zalet modelowania numerycznego jako metody badań nad klimatem jest to, że nie musimy się ograniczać do obecnego stanu wiedzy. Scenariusze klimatyczne pełne są spekulatywnych technologii, które istnieją tylko na papierze, albo w postaci częściowo zrealizowanego, małoskalowego prototypu. Dotyczy to większości technik geoinżynieryjnych, a także metod usuwania dwutlenku węgla z atmosfery — które, jeśli mają odegrać w rzeczywistości rolę podobną do tej jaką odgrywają w optymistycznych scenariuszach zmiany klimatu, wymagają zbudowania w ciągu kilku dekad infrastruktury o podobnej skali, co ta używana do wydobywania i transportu paliw kopalnych.

Oczywiście, trudno przy konstrukcji scenariuszy historii ludzkości w XXI wieku uwzględnić w nich rzeczy, o których kompletnie nic nie wiemy. Z drugiej jednak strony, wiemy o otaczającym nas świecie całkiem dużo, i spodziewamy się, że prawa fizyki, chemii czy biologii będą działać za 50 czy 100 lat podobnie do tego, jak działają dzisiaj, nakładając ograniczenia na to, co da się zrobić z globalnym systemem klimatycznym, niezależnie od postępu naukowo-technicznego który nastąpi w międzyczasie.

Nie powinniśmy też, przy planowaniu zarządzania kryzysem klimatycznym, opierać się na myśleniu życzeniowym i nadziei, że mądrzy naukowcy, albo jeszcze mądrzejsza Sztuczna Inteligencja, przyniesie nam na tacy rozwiązania problemów, których nie potrafimy albo nie chcemy — z różnych powodów, ekonomicznych, politycznych czy ideologicznych — rozwiązać dzisiaj. Jacek Dukaj, jako pisarz sf, powinien mieć w pamięci dziesiątki niezrealizowanych prognoz i obietnic utopijnej przyszłości, a przynajmniej utopijnych technologii w dystopijnym świecie, które wypełniały strony powieści fantastycznych lat siedemdziesiątych czy osiemdziesiątych.

Przykładowo, w wywiadzie z 2021 roku, udzielonego w 'Gazecie Wyborczej’ Ewie Wieczorek i Michałowi Nogasiowi, i w którym Jacek Dukaj stawiał bardzo podobne tezy, pisarz wspomniał o „opłacalnej fuzji jądrowej” jako przyszłej technologii, która z dużym prawdopodobieństwem pomoże nam w uniezależnieniu się od paliw kopalnych. Jednak pomimo postępów w tej dziedzinie osiągniętych w ostatnich latach przez duże ośrodki naukowe, energetyka oparta o fuzję jądrową wciąż uparcie przesuwa się w przyszłość, i nawet gdyby uwierzyć w optymistyczne deklaracji kolejnych energetycznych start-upów, musiałyby upłynąć dekady – od konstrukcji i przetestowania pierwszych działających prototypów, poprzez budowę pierwszych elektrowni, aż do dopracowania ich projektów, konstrukcji i finansowania –  aby miała ona szansę odegrać znaczącą rolę w redukcji globalnych emisji gazów cieplarnianych.

Nie musimy zresztą przywoływać nieistniejących technologii: jest przecież mnóstwo takich, które istnieją, mogłyby potencjalnie zostać masowo wdrożone, ale jednak nie są. Astronautyka i podróże międzyplanetarne, pasażerski transport naddźwiękowy, czy nawet stara dobra energetyka jądrowa — wszystkie te rzeczy są teoretycznie w zasięgu naszych możliwości, ale z różnych powodów napotkały bariery które przeszkodziły w ich masowym wdrożeniu.

Długa droga od pomysłu do wdrożenia

Samo wymyślenie potencjalnego rozwiązania problemu globalnego ocieplenia też nie oznacza, że to rozwiązanie zostanie wdrożone w odpowiednim czasie, na odpowiednią skalę i przy oczekiwanych kosztach; a tym bardziej że zrobi się to samo, bez aktywnych działań z naszej strony. Kolejną tego ilustracją może być historia dotychczasowych osiągnięć a także porażek polityk środowiskowych.

Weźmy na przykład wspomnianą wcześniej dziurę ozonową: na pierwszy rzut oka, z perspektywy trzeciej dekady XXI wieku, może on uzasadniać postawę technooptymistyczną, bo przecież udało się wyprodukować zamienniki substancji, które niszczyły warstwę ozonową, i rozwiązać problem zanim osiągnął katastrofalne rozmiary.

Prowadząca do takiego stanu droga nie była jednak prosta. Przeciwko regulacjom ograniczającym użytkowanie freonów lobbowali ich producenci, przedstawiający apokaliptyczne wizje ekonomicznej katastrofy wynikającej z niemożności produkcji lodówek i klimatyzatorów. 

W oczach polityków i opinii publicznej problem ozonowy nabrał pilności dopiero po nieoczekiwanym odkryciu dziury ozonowej nad Antarktydą: odkryciu nieoczekiwanym, bo dotyczącym zjawiska którego wcześniej nie przewidziano. Degradacja warstwy ozonowej miała, zgodnie ze stanem wiedzy z pierwszej połowy lat 80-tych, następować powoli i stopniowo, dając decydentom mnóstwo czasu na wdrożenie rozwiązań. Zjawisko dziury ozonowej, wynikające ze specyficznych warunków panujących zimą i wiosną w bardzo zimnej atmosferze nad Antarktydą (a także, znacznie rzadziej, nad Arktyką), postępowało natomiast w znacznie szybszym tempie, co pomogło w szybkim przyjęciu postanowień Protokołu montrealskiego ograniczającego produkcję freonów.

Rozwiązanie technologiczne, w postaci zamienników freonów, też nie było idealne, a ich pierwszą generację — będących silnymi gazami cieplarnianymi — wdrożono z pełną świadomością, że trzeba je będzie również w niedalekiej perspektywie zastąpić. Proces ten zresztą się jeszcze nie zakończył i wciąż napotyka pewne opory.

Skąd wziąć optymizm w sprawie klimatu?

Transformacja cywilizacyjna związana z osiągnięciem neutralności klimatycznej wymaga woli politycznej, akceptacji społecznej i współpracy międzynarodowej – i to w skali znacznie większej niż problem ozonowy. Nie pomaga nam to, że entuzjastycznymi zwolennikami kontynuacji eksploatacji paliw kopalnych są przywódcy niektórych państw; sama eksploatacja i przetwarzanie tych paliw jest wśród największych biznesów świata; zaś temat klimatu jest wciąż, jak widać po treściach z Kanału Zero, traktowany lekceważąco przez niektóre z wpływowych mediów.

Nie są to fakty dające solidne podstawy do optymizmu i nie jest trudno zrozumieć, dlaczego wiele osób, niekoniecznie tylko z najmłodszego pokolenia, może być z tego powodu przygnębionych. Podobnie jak wiele z tych osób chciałbym, by kryzys klimatyczny znalazł proste i łatwe rozwiązanie, tak byśmy mogli dalej cieszyć się zdobyczami cywilizacji przemysłowej, bez martwienia się skutkami ubocznymi w postaci zmiany klimatu, o której słyszę całe moje życie, i pewnie będę słyszeć jeszcze przez kilkadziesiąt lat. Nie zapowiada się jednak, by temat ten sam z siebie spadł z wokandy, tak jak chcieliby tego Dukaj i Stanowski.

The post Jacek Dukaj i pułapki technooptymizmu appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.