W przerwach między rejsami, podczas których naukowcy badają np. wpływ zmiany klimatu na Morze Bałtyckie, statek Instytutu Oceanologii PAN „Oceania” cumuje w Gdańsku. Jak widać na poniższym zdjęciu z 2017 r., zachowanie suchej nogi przy zejściu na nabrzeże nie zawsze jest przy tym możliwe. Spuszczony trap prowadzi na nim wprost do wody, bo keja została zalana po wezbraniu sztormowym.

Miejsce, w którym zacumowała „Oceania”, zostało niedługo wcześniej wyremontowane. W projekcie nie uwzględniono jednak, że przez zmianę klimatu poziom morza wciąż się podnosi. Keja nie jest więc dostosowana do nowych realiów. Rodzi to problemy już teraz, a w przyszłości – gdy poziom Bałtyku będzie jeszcze wyższy – problemów tych będzie więcej.

„Poziom mórz podnosi się. Byłoby logiczne, żeby uwzględniać to, kiedy budujemy naszą infrastrukturę albo ją remontujemy. Logiczne byłoby też uwzględnienie nie tylko aktualnego stanu morza, ale i tego prognozowanego w przyszłości. Jak jednak widać, to się niestety u nas dzieje” – mówiła podczas wystąpienia dr Aleksandra Kardaś, redaktor naczelna Nauki o klimacie.

Debata klimatyczna w Sejmie

Nieuwzględnianie postępującej zmiany klimatu w działaniach systemowych i polityce państwa jest w Polsce powszechne. Tymczasem w Europie już w maju i czerwcu odnotowano serie potężnych fal upałów i pożarów. Z kolei w Polsce jeszcze przed nadejściem wakacji odnotowano nowy rekord najwyższej temperatury (40,5°C w Słubicach).

To właśnie w takich okolicznościach eksperci i naukowcy zaapelowali do polityków, by w końcu wsłuchali się w głos nauki i rozpoczęli poważną debatę o klimacie. Rezultatem tego apelu była pierwsza w historii Narodowa Debata o Bezpieczeństwie Klimatycznym Polek i Polaków, którą objął patronatem marszałek Włodzimierz Czarzasty. W sejmowej Sali Kolumnowej pojawiło się tyle osób, że trzeba było donosić krzesła.

Zabierając głos naukowcy nie mieli wątpliwości: od tego, jak sprawnie poradzimy sobie z adaptacją do zmiany klimatu, zależy bezpieczeństwo naszego kraju. A im dłuższej będzie to ignorowane w działaniach systemowych i polityce państwa, tym większe koszty poniesiemy.

Bezpieczeństwo Polski to lasy i rzeki

„Kiedy myślimy o bezpieczeństwie, zwykle myślimy o armii, kolei, energetyce, drogach, szpitalach, cyberbezpieczeństwie. Ale istnieje infrastruktura jeszcze bardziej podstawowa, fundamentalna. To są nasze lasy, rzeki, mokradła, gleby, żywe ekosystemy. To one zatrzymują wodę, chłodzą krajobraz, chronią nas przed powodzią, magazynują węgiel, wpływają na nasze zdrowie, podtrzymują produkcję żywności. Jeżeli tracimy ich zdolność do działania, tracimy odporność państwa” – przemawiał prof. dr hab. Piotr Skubała, etyk środowiskowy z Uniwersytetu Śląskiego i członek Państwowej Rady Ochrony Przyrody.

Dlatego zdaniem Skubały przyroda nie jest czymś, co dobrze mieć ani żadnym luksusem. Jest po prostu infrastrukturą krytyczną naszego państwa.

„Przez dziesięciolecia budowaliśmy bezpieczeństwo z betonu i stali, czyli infrastruktury szarej. Potrzebujemy jej nadal, ale musimy dołączyć infrastrukturę  żywą. Mokradło jest zbiornikiem retencyjnym, las jest systemem chłodzenia i magazynowania wody, zdrowa gleba jest magazynem wody i węgla, a dolina rzeczna jest przestrzenią bezpiecznego przejęcia fali powodziowej” – wyliczał Skubała.

Dlatego w rekomendacjach naukowców znalazły się takie zalecenia, jak m.in. zwiększenie naturalnej retencji wody, wzmocnienie ochrony lasów i zazielenianie miast. Bardzo ważne jest też wprowadzenie w życie zasady „po pierwsze nie szkodzić”. „Każda duża inwestycja, polityka publiczna i decyzja przestrzenna powinna odpowiadać na pytanie: czy ona zwiększa, czy zmniejsza ryzyko powodzi, suszy, pożaru, przegrzania? Wzmacnia czy osłabia odporność naszego kraju? – wyjaśniał prof. Skubała.

Wysychające rzeki, płonące bagna

Jeżeli zbierze się szczątkowe informacje z różnych sektorów, okaże się, że zmiana klimatu już jest i będzie coraz większym wyzwaniem dla Polski. Na przykład w tym roku w lipcu 625 gmin wystosowało apel do mieszkańców o oszczędzanie wody lub wprowadziło ograniczenia w jej poborze. Wiosna przyniosła zaś pożar w Puszczy Solskiej, która znajduje się na terenach bagiennych. Przez działalność człowieka wody ubywa jednak w takim tempie, że podmokłe obszary wysychają i stają się podatne na pożary.

Na tym jednak nie koniec, bo również w tym roku 800 rzek przejściowo wyschło. „To są małe rzeki, które najbardziej dotyczą naszego rolnictwa, oczyszczalni ścieków i bezpieczeństwa w skali kraju. To zjawisko było wcześniej niespotykane i świadczy o bardzo szybkim zaniku zasilania podziemnego polskich rzek w wodę” – komentował dr hab. Mateusz Grygoruk, prof. Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego i ekspert z zakresu gospodarki wodnej.

Trendy są zaś jednoznaczne – i widoczne z różnych perspektyw. Na przykład w ostatnich 20 latach coraz liczba interwencji straży pożarnej w związku ze zdarzeniami pogodowymi rośnie średnio o 3 tys. rocznie. Z kolei jak tłumaczyła dr Paulina Sobiesiak-Penszko, według istniejących szacunków zmiana klimatu może zmniejszyć produkcję rolną w Polsce nawet o 12 proc.

Prawo i konsumenci

Dlatego, jak tłumaczyli uczestnicy debaty, konieczne jest działania na wielu płaszczyznach. Chodzi nie tylko o wzmacnianie znaczenia przyrody, lecz również o dostosowanie szpitali i systemu opieki zdrowotnej do zmieniających się realiów, wsparcie rolników w transformacji czy też utworzenie systemu reagowania na katastrofy klimatyczne

Jednym z postulatów z debaty jest przyjęcie przez rząd prawa klimatycznego, w którym uwzględnione zostaną długoterminowe cele i ścieżki ich realizacji. Z jednej strony ważne jest określenie tego, w jaki sposób Polska osiągnie neutralność klimatyczną, z drugiej – w jaki sposób przeprowadzi adaptację do zmiany klimatu. Bo ta, bez odpowiednich działań na poziomie międzynarodowym, wciąż będzie postępować, przynosząc coraz poważniejsze skutki dla naszego kraju.

Mec. Agnieszka Warso-Buchanan (ClientEarth Prawnicy dla Ziemi) zwróciła przy tym uwagę, że zapewnienie bezpieczeństwa klimatycznego jest fundamentalnym obowiązkiem państwa. Wynika to zarówno z polskiej Konstytucji, jak i orzeczeń międzynarodowych sądów. „Europejski Trybunał Praw Człowieka i Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości stwierdziły w dwóch ostatnich latach, że państwa są zobowiązane do chronienia klimatu” – przypomniała ekspertka.

Swoją rolę do odegrania mają jednak również obywatele.

„W naszym zespole zajmujemy się śladem węglowym produkcji mleka. I nie dlatego, że to lubimy, tylko dlatego, że producenci mleka zwrócili się z takim zapytaniem do polskiej nauki. A robią to nie dlatego, żeby świat był lepszy, tylko dlatego, że konsumenci chcą mleka, który ma niski ślad węglowy” – opowiadał prof. Grygoruk. „Jestem przekonany, że gdy konsumenci wszystkiego będą patrzeć na koszty środowiskowe produkcji, to presja społeczna powiązana z edukacją okaże się najsilniejszym motorem jakiejkolwiek zmiany” – podkreślił.

Prawda, która ma zachęcać

„Prawa fizyki nie znają podziałów partyjnych – susza nie pyta, na kogo głosujemy, a powódź nie sprawdza barw politycznych. Rolą nauki nie jest rozstrzyganie ideologicznych sporów, lecz dostarczanie faktów, które pozwolą skutecznie chronić zdrowie, żywność oraz dostęp do wody dla wszystkich Polek i Polaków, ale także dla mieszkańców Europy i całego świata. Dzisiaj bezpieczeństwo klimatyczne jest po prostu częścią bezpieczeństwa narodowego i właśnie tak – jako kwestię strategiczną i pozostającą poza bieżącymi podziałami – musimy zacząć je traktować” – mówił podczas rozpoczęcia debaty prof. Marek Konarzewski, prezes Polskiej Akademii Nauk.

Podczas wystąpienia apelował też do naukowców, by „nie obrażali się na decydentów”, bo ci mają inną perspektywę polityczną, w której „nie zawsze mieszczą się fakty”. „Ale to nas nie zwalnia z obowiązku powtarzania tej prawdy, którą już znamy, w sposób na dłuższą metę przekonywujący dla wszystkich. Bo jeśli jej nie zaakceptujemy, to będziemy ponosić potężne skutki” – zaznaczył prof. Konarzewski.

„By przeciwdziałać zagrożeniom, nie wystarczy, by głos nauki został wysłuchany w tym miejscu. Potrzebujemy, by w parlamencie pracowali ludzie, które rozumieją, co się dzieje, skąd bierze się ta susza i ta powódź. Tylko wtedy będziemy mogli wprowadzać właściwe rozwiązania” – dodała Katarzyna Wiekiera z Pracowni na rzecz Wszystkich Istot, inicjatorka apelu do parlamentarzystów.

The post „Nasze bezpieczeństwo to nie tylko armia i szpitale”. Jakie są wnioski z debaty klimatycznej w Sejmie? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Czy Hiszpanie rozumieją, gdy zazdrościmy im upałów? Kto zapłaci za skutki zmiany klimatu i ile czasu mamy, by się na to przygotować? Jak uczyć o zmianie klimatu w szkole, w której wszyscy są już przeciążeni? Jakie lektury rekomendują zwycięzcy naszego konkursu dla czytelników? To wszystko znajdziesz sierpniowym numerze „Newslettera o klimacie”!

W temat wprowadzi Cię felieton dr Jagody Mytych.

Życie jak w Madrycie… jesteśmy coraz bliżej

Na pierwszy rzut oka powinno dziwić, że coraz bliżej nam do Półwyspu Iberyjskiego. Hiszpania, położona na południowym krańcu najszybciej ocieplającego się kontynentu świata, jest szczególnie narażona na skutki zmiany klimatu: susze, pustynnienie, fale upałów, gwałtowne ulewy i pożary. Tyle że patrząc na to, co dzieje się w ostatnich latach w Polsce, coraz trudniej nie myśleć o Hiszpanii jako o odległej zapowiedzi naszej przyszłości.

Przysłowia a zmiana klimatu

W lipcowe popołudnie spacerowałam po niemal pustych ulicach dzielnicy Madrytu położonej niedaleko lotniska. Wyglądała na opuszczoną, ale była to po prostu niewłaściwa pora na wychodzenie z domu. Za wcześnie. Za gorąco. Spacer przypominał pływanie w upale. Na bramie zamkniętego odkrytego basenu wisiało ostrzeżenie, żeby w określonych godzinach nie przebywać na słońcu. Na niebie różowa łuna od nie tak wcale odległych pożarów. 

Niedługo wcześniej w Polsce przeżyliśmy własną falę upałów. Towarzyszyło jej coś w rodzaju narodowego oczekiwania: padnie rekord czy nie padnie? Temperatura w końcu przekroczyła 40°C, więc media dostały swój „gorący temat”.

Opowiedziałam o tym znajomemu Hiszpanowi. – Tylko dlaczego ktoś miałby kibicować rekordowi temperatury? Czy ktoś naprawdę chciałby latem żyć w takim mieście jak my? – zapytał wyraźnie zaskoczony. No właśnie. Kiedyś bardzo chcieliśmy wieść „życie jak w Madrycie”. Wygląda na to, że zmiana klimatu zmienia także znaczenie naszych ulubionych powiedzeń. „Życie jak w Madrycie” toczy się dziś w cieniu pożarów, przy szumie klimatyzacji i politycznych sporów o to, czy to, czego właśnie doświadczamy, należy nazywać kryzysem klimatycznym.

Kiedy „zmiana klimatu zabija” przestaje być metaforą

W 2022 roku premier Hiszpanii Pedro Sánchez odwiedził Estremadurę, gdzie trwała walka z pożarami. Niemal w tym samym czasie w Madrycie, podczas pracy, zasłabł i zmarł pracownik służb oczyszczania miasta. Przyczyną był udar cieplny; temperatura jego ciała sięgała 41,6°C.

Sánchez powiedział wtedy wprost: „Zmiana klimatu zabija” – ludzi, ekosystemy, bioróżnorodność, ale także domy, firmy i zwierzęta gospodarskie.

Cztery lata później nie musi już szukać nowych argumentów. W 2026 roku Hiszpania przeżywa kolejny dramatyczny sezon pożarów. Pod koniec lipca spłonęło tam już ponad 170 tys. hektarów terenów leśnych – niemal sześć razy więcej niż w analogicznym okresie poprzedniego roku. Analizy atrybucyjne wskazały, że antropogeniczne ocieplenie uczyniło gorące, suche i wietrzne warunki sprzyjające pożarom w centralnej Hiszpanii co najmniej 20 razy bardziej prawdopodobnymi.

Sánchez ponownie mówi więc o konieczności nie tylko gaszenia pożarów, ale także ograniczania czynników zwiększających ich ryzyko i przygotowywania kraju na to, co nadchodzi. I wydawałoby się, że trudno o bardziej namacalny moment na polityczny konsensus.

Pożar pożarem, polityka polityką

Według przywoływanych przez Guardiana badań 84% Hiszpanów uważa kryzys klimatyczny za realne zagrożenie dla dobrobytu ludzi i zdrowia planety. Mimo to zgody politycznej brakuje.

Konserwatywna Partia Ludowa (PP) oskarża rząd Sáncheza o wykorzystywanie „mantry” kryzysu klimatycznego do przykrywania błędów w zarządzaniu katastrofami. Jej politycy podkreślają rolę zaniedbań w gospodarowaniu terenami wiejskimi i przygotowaniu służb. Jeszcze dalej idzie skrajnie prawicowy Vox, który odrzuca wiązanie obecnych pożarów z kryzysem klimatycznym.

Tyle że jedno nie wyklucza drugiego. Badacze wskazują na połączenie czynników: wyludnianie terenów wiejskich, nagromadzenie suchej, łatwopalnej roślinności, sposób zarządzania krajobrazem – oraz coraz gorętsze, bardziej suche warunki zwiększające prawdopodobieństwo i intensywność pożarów.

Można więc jednocześnie pytać, czy państwo było dobrze przygotowane do katastrofy i dlaczego katastrofy, na które musi być przygotowane, stają się coraz groźniejsze. I właśnie tutaj hiszpański spór zaczyna brzmieć znajomo.

Negowanie też ma konsekwencje

Sánchez nie jest jedynym europejskim politykiem, który tego lata zdecydował się powiedzieć to wprost. Burmistrz Londynu Sadiq Khan napisał w sierpniu w Guardianie, że tegoroczne płonące lasy, wysuszone miasta i fale upałów pokazują, iż negowanie kryzysu klimatycznego nie jest już tylko błędnym poglądem. Może mieć śmiertelne konsekwencje.

I tu dochodzimy do istotnego rozróżnienia. Możemy – i powinniśmy – dyskutować o tym, jak zarządzać lasami, gdzie budować zbiorniki retencyjne, jak przygotować straż pożarną, miasta czy system ochrony zdrowia. Ale jeśli dyskusja o adaptacji staje się argumentem przeciwko rozmowie o przyczynach zmiany klimatu i jej mitygacji, dostajemy fałszywy wybór. Trzeba robić jedno i drugie.

I nie jest to spór, który możemy obserwować z bezpiecznego dystansu. Upały, susze, gwałtowne opady i powodzie coraz częściej stawiają podobne pytania także w Polsce. A skoro jesteśmy już w Londynie – żeby pozostać przy powiedzeniach – nie ma takiego miasta jak Londyn, jest Lądek.

A o tym, co dzieje się, kiedy ryzyko klimatyczne zaczyna mieć bardzo konkretną cenę – i czy niektóre miejsca w Polsce, jak Kotlina Kłodzka, mogą z czasem stać się trudne do ubezpieczenia – przeczytacie w naszej rozmowie z prof. Marcinem Kawińskim.

W sierpniowym numerze Newslettera o klimacie:

„Życie jak w Madrycie”? Stolica Hiszpanii nie poleca się na lato
Czy polska szkoła jest gotowa na edukację klimatyczną?
Kryzys (klimatyczny) w branży ubezpieczeń? Wyjaśnia prof. Marcin Kawiński
Klimatyczny Człowiek Roku – konkurs Ministerstwa Klimatu i Środowiska
Książki polecane przez czytelników i teksty z biblioteki Nauki o klimacie

Zapisz się na Newsletter o klimacie i uzyskaj dostęp do wydań archiwalnych

Klimat się zmienia – zapisz się i omiń algorytmy!

Raz w miesiącu otrzymasz przegląd najnowszych publikacji Nauki o klimacie, ekskluzywny komentarz eksperta i pogłębiony kontekst, polecenia wartościowych treści oraz wgląd w życie redakcji.

Dbamy o Twoją prywatność. Przetwarzamy dane wyłącznie w celu wysyłki newslettera i tylko za Twoją zgodą. W każdej chwili możesz ją wycofać.

Wyrażam zgodę

na otrzymywanie drogą elektroniczną newslettera o klimacie wysyłanego przez Fundację Edukacji Klimatycznej, wydawcę portalu naukaoklimacie.pl

Wyrażam zgodę

na przetwarzanie moich danych osobowych przez Fundację Edukacji Klimatycznej w celu przesyłania newslettera

Zapisując się na newsletter akceptujesz politykę prywatności Fundacji Edukacji Klimatycznej.

Zapisuję się

Loading…

Gratulacje!

Twój e-mail został zapisany!

The post Życie jak w Madrycie – Newsletter o klimacie, sierpień 2026 appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

 Co sprawiło, że właśnie teraz przedstawiciele nauki uznali dialog na temat bezpieczeństwa klimatycznego kraju za konieczny?

Od dawna podkreślaliśmy, że taki dialog jest potrzebny. Po raz pierwszy nasze apele rzeczywiście dotarły jednak do polityków i spotkały się z reakcją. Punktem zwrotnym był list otwarty, który opublikowaliśmy podczas fali upałów pod koniec czerwca .Odezwał się do nas zarówno marszałek Sejmu Włodzimierz Czarzasty, jak i minister klimatu i środowiska Paulina Hennig-Kloska. Marszałek zareagował najszybciej – już kilka dni później byliśmy umówieni na debatę poświęconą zmianie klimatu w Sejmie. Nie odbędzie się ona podczas posiedzenia Sejmu, ale marszałek zaprosi na nią posłów różnych ugrupowań. Udało się również uzyskać patronat naukowy Prezesa Polskiej Akademii Nauk.

Czy można powiedzieć, że rekordowa fala upałów bezpośrednio przyczyniła się do tego, że politycy dostrzegli potrzebę takiej debaty? Czy również politycznie zrobiło się wokół tego tematu gorąco?

Tak. Kiedy mówimy o globalnym ociepleniu czy antropogenicznej zmianie klimatu, zawsze pojawiają się próby tłumaczenia zjawisk ekstremalnych innymi przyczynami. Tym razem było jednak inaczej. Ta fala upałów była tak dotkliwa, że bardzo wielu ludzi w Polsce odczuło ją jako coś naprawdę nadzwyczajnego. Oczywiście pojawiały się próby dezinformacji i przekonywania, że podobne upały zdarzały się już wcześniej i nie ma w nich nic wyjątkowego. Tyle że taka narracja była całkowicie sprzeczna z doświadczeniem społecznym. Myślę, że właśnie dlatego politycy uznali, że na tę sytuację trzeba zareagować.

Jak do tej pory wyglądał dialog naukowców z politykami? Na ile badacze zajmujący się klimatem byli obecni w Sejmie i procesie podejmowania decyzji?

Przestrzeń do dialogu pojawiła się przed poprzednimi wyborami parlamentarnymi. Część polityków strony demokratycznej próbowała włączyć w komunikację lub wykorzystać temat globalnego ocieplenia i zmiany klimatu do kampanii wyborczej. Problem polegał jednak na tym, że po wyborach nie poszły za tym wystarczające działania. Owszem, podejmowano inicjatywy dotyczące ochrony bioróżnorodności czy adaptacji do zmiany klimatu, ale ich skala była niewystarczająca.

Drugim ważnym momentem było objęcie przez Polskę przewodnictwa w Radzie Unii Europejskiej i rozpoczęcie prac nad europejskimi planami adaptacji do zmiany klimatu. Wówczas Ministerstwo Klimatu i Środowiska, kierowane przez minister Paulinę Hennig-Kloskę, zwróciło się do Komitetu ds. Kryzysu Klimatycznego PAN o konsultacje. 

Nie mogę więc powiedzieć, że dialogu nie było w ogóle. Miał on jednak charakter okazjonalny i dotyczył pojedynczych kwestii. Dzisiejsza debata daje szansę na dotarcie do znacznie szerszego grona polityków, od których w dużej mierze zależy przyszłość Polski w obliczu zmiany klimatu.

Zmiana klimatu od lat jest przedmiotem sporów politycznych. Czy nie jest paradoksem, że jednocześnie tak rzadko słyszymy w Sejmie głos naukowców?

Polityka klimatyczna została w dużej mierze zideologizowana. Oderwano ją nie tylko od podstaw naukowych, ale wręcz od podstaw fizycznych – od tego, co rzeczywiście dzieje się w świecie. Zaczęła funkcjonować jako byt sam w sobie, a nie jako odpowiedź na realne zjawiska.

To jest jawny przykład skuteczności dezinformacji. Działa ona na wielu poziomach – zaczynając od tego, co kiedyś Naomi Oreskes nazwała „przemysłem zorganizowanych wątpliwości”. Wmawia się ludziom, że człowiek nie może wpływać na klimat albo że system klimatyczny jest tak złożony, iż nigdy nie będziemy mieć pewności, co powoduje obserwowane zmiany. Pojawiają się też argumenty, że wobec sił natury człowiek nic nie znaczy, zwłaszcza w skali planetarnej. To mity głęboko zakorzenione w naszej kulturze, dlatego dezinformację łatwo oprzeć na półprawdach i ćwierćprawdach. Bo skuteczna dezinformacja niemal zawsze zawiera jakiś element prawdy. Oczywiście istnieją też zupełnie absurdalne teorie, jak choćby chemtrails, ale one nie mają większego znaczenia dla poważnej debaty.

W efekcie, zamiast rozmawiać o tym, jak ograniczać globalne ocieplenie i jak przygotować się do jego skutków, debata publiczna często koncentruje się na wyimaginowanych zagrożeniach związanych z polityką klimatyczną. Oczywiście, sama polityka klimatyczna nie jest doskonała i można mieć wobec niej wiele zastrzeżeń. Nie można jednak ignorować faktu, że jej zręby opierają się na dobrze udokumentowanej wiedzy, a ma za zadanie ograniczać  niekorzystne  efekty, które każdy z nas może już dziś obserwować. Zmiana klimatu nie jest abstrakcyjną prognozą – stała się rzeczywistością.

Czy bezpieczeństwo klimatyczne powinno być dziś traktowane jako element bezpieczeństwa państwa – na równi z bezpieczeństwem militarnym czy energetycznym? Co już dziś zagraża Polsce i jak będzie wyglądać ten horyzont ryzyka w kolejnych latach?

Najlepiej widać to na przykładzie wydarzeń, których jesteśmy świadkami. Pożary we Francji i Hiszpanii, powódź, której doświadczyliśmy w Polsce dwa lata temu – przypomnę, że była to kolejna „stuletnia” powódź w ciągu zaledwie kilkudziesięciu lat – czy coraz bardziej widoczne problemy z dostępnością wody na dużych obszarach kraju, rosnące problemy z lasami, katastrofa na Odrze… Antropogeniczna zmiana klimatu zaszła już tak daleko, że stała się realnym zagrożeniem dla bezpieczeństwa państwa.

Potwierdzają to również raporty Międzyrządowego Zespołu ds. Zmiany Klimatu (IPCC), zwłaszcza dotyczące podatności i adaptacji. Mówią one o nowym rodzaju ryzyk – takich, w których nakłada się na siebie kilka różnych zagrożeń związanych z ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi i zmianami środowiskowymi. To już nie pojedyncze katastrofy, ale ich wzajemne oddziaływanie.

Podobne wnioski płyną z raportów instytucji reasekuracyjnych. Coraz wyraźniej widać, że zmiana klimatu oznacza nie tylko ryzyko przyrodnicze, ale także gospodarcze: zakłócenia łańcuchów dostaw, zagrożenia dla produkcji, bezpieczeństwa żywnościowego i stabilności światowej gospodarki, a nawet dla finansów.

Wobec tego, z czym przyjdziecie do decydentów? Co konkretnie przygotowaliście na tę debatę?

Pomysł na debatę, który właśnie się materializuje, zakłada krótką sesję wprowadzającą, podczas której przedstawimy aktualny stan wiedzy na temat antropogenicznej zmiany klimatu. Chcemy pokazać, że proces ten wyraźnie przyspieszył i że to, co jeszcze do niedawna w powszechnej wyobraźni wydawało się perspektywą końca XXI wieku, staje się perspektywą najbliższej dekady.

Następnie odbędą się trzy sesje poświęcone trzem wymiarom bezpieczeństwa związanego ze zmianą klimatu. Pierwsza będzie dotyczyć bezpieczeństwa przyrodniczego – wody, fal upałów oraz przygotowania na tego rodzaju zjawiska. To najbardziej oczywisty wymiar skutków zmiany klimatu. Druga sesja będzie poświęcona bezpieczeństwu gospodarczemu i społecznemu. Chodzi o przygotowanie naszych systemów społecznych i gospodarczych na zagrożenia, o których już rozmawialiśmy – dla zdrowia publicznego, bezpieczeństwa żywnościowego czy funkcjonowania gospodarki. Trzecia część będzie dotyczyć bezpieczeństwa narodowego sensu stricto. Będziemy mówić o dezinformacji, wojnie kognitywnej, zarządzaniu kryzysowym, a także o potencjalnych zagrożeniach militarnych i sposobach reagowania na nie.

W każdej z tych sesji chcemy przedstawić, co już obserwujemy, jakie są prognozy oraz jakie działania są możliwe. Zaproponujemy również ogólne rekomendacje. Nie będą to szczegółowe rozwiązania wymagające pogłębionych analiz, ale raczej kierunki działań, które pozwolą ograniczyć ryzyka związane ze zmianą klimatu lub lepiej się na nie przygotować.

Co ciekawe, część tych rozwiązań okazuje się wspólna dla wszystkich trzech obszarów bezpieczeństwa. Wynika to z tego, że skutki zmiany klimatu przenikają wiele sfer naszego życia. Analiza tych zagrożeń pokazuje, że nie wszystkie działania muszą być kosztowne czy technologicznie skomplikowane. W wielu przypadkach wymagają przede wszystkim zmiany sposobu myślenia o relacji człowieka ze środowiskiem.

Musimy nauczyć się współpracować z naturą, a nie z nią walczyć. I właśnie takie podejście może zwiększyć nasze bezpieczeństwo we wszystkich trzech obszarach.

Czy debata będzie otwarta dla opinii publicznej? I co musiałaby przynieść, żebyś uznał ją za skuteczną?

Debata będzie transmitowana przez Telewizję Sejmową i każdy będzie mógł ją obejrzeć. Każda sesja rozpocznie się  od krótkiego wystąpienia naukowców, którzy przedstawią aktualny stan wiedzy oraz proponowane kierunki działań. Następnie odbędzie się sesja pytań do ekspertów, a na zakończenie poprosimy przedstawicieli administracji, ministerstw i innych instytucji publicznych o odniesienie się do przedstawionych propozycji.

Przed debatą przygotujemy zestaw rekomendacji. Liczymy jednak na to, że w trakcie dyskusji zostaną one uzupełnione i skorygowane. Chcemy poważnie potraktować głos nie tylko naukowców, ale również polityków, administracji i strony społecznej. Debata ma służyć właśnie temu, by różne perspektywy mogły się spotkać.

Punktem wyjścia będzie wiedza naukowa, ale naszym celem jest wypracowanie kierunkowych zaleceń, które będzie można później przedstawić decydentom. Równie ważne byłoby jednak to, aby po pewnym czasie – na przykład po roku – wrócić do tych rekomendacji i sprawdzić, co udało się zrealizować, co wymaga dalszych działań i jak należy je dostosować do zmieniającej się sytuacji.

To byłby plan maksimum. Chciałbym, żeby ta debata nie zakończyła się jednego dnia, ale stała się początkiem dłuższego procesu – merytorycznej rozmowy o bezpieczeństwie klimatycznym, wolnej od ideologicznych sporów.

Jak debata w Polsce wpisuje się w globalne działania na rzecz ograniczania zmiany klimatu? Czy krajowe działania na rzecz bezpieczeństwa klimatycznego mają znaczenie, nawet jeśli nie mamy decydującego wpływu na światową politykę?

Założyliśmy, że powiemy jasno: ograniczanie emisji jest konieczne, jeśli chcemy skutecznie przystosowywać się do postępującej zmiany klimatu. Nie jest jednak celem tej debaty prowadzenie dyskusji o międzynarodowej polityce klimatycznej czy o tym, jak powinien przebiegać globalny proces redukcji emisji. Skupiliśmy się na tym, co dzieje się na naszym własnym, polskim, podwórku. Zidentyfikowaliśmy wiele problemów związanych z adaptacją do zmiany klimatu i z koniecznością przygotowania się na skutki, które już obserwujemy i które są nieuniknione. To właśnie na tych wyzwaniach chcemy skoncentrować debatę.

Uważamy, że jest to właściwa perspektywa, bo dotyczy spraw bliskich każdemu z nas. Być może dopiero kiedy zrozumiemy, jakie konsekwencje niesie globalne ocieplenie i jak ogromnego wysiłku wymaga przystosowywanie się do jego skutków, łatwiej będzie zrozumieć również potrzebę redukcji emisji. Adaptacja to nie tylko ogromny wysiłek. Wymaga również głębokiego przeformatowania naszego myślenia o polityce – zarówno krajowej, jak i międzynarodowej – oraz o naszej relacji ze środowiskiem.

Tak jak fala upałów stała się impulsem do zorganizowania tej debaty, tak coraz lepsze zrozumienie kosztów adaptacji może uświadomić nam, że nie do wszystkiego da się przystosować. W wielu przypadkach koszty dostosowania mogą okazać się znacznie wyższe niż koszty mitygacji, czyli ograniczania zmiany klimatu, o których się tyle mówi.

A kto zapłaci za te wielokrotnie wyższe koszty adaptacji Polski do zmiany klimatu?

Zapłacimy wszyscy.

The post „Klimat to już kwestia bezpieczeństwa państwa” – prof. Szymon Malinowski przed debatą naukowców i polityków w Sejmie appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

10 sierpnia 2026 roku grupa posłów PiS złożyła na ręce marszałka Sejmu RP projekt ustawy mającej na celu rozmontowanie podstaw prawnych systemu handlu uprawnieniami do emisji gazów cieplarnianych w Polsce. Projekt ustawy i jej uzasadnienia można analizować od strony prawnej, ekonomicznej i przede wszystkim – w obliczu zbliżających się wyborów parlamentarnych i związanych z nimi przetasowań partyjnych i personalnych – politycznej; nas jednak interesować będzie przede wszystkim aspekt naukowy.

Uzasadnienie ustawy rozpisuje się bowiem dość obszernie, w punkcie zatytułowanym „Fałszywa aksjologia EU ETS”, na temat naukowych podstaw antropogenicznego globalnego ocieplenia, i próbuje je, w niezdarny sposób, obalić.

Choć wszystkie podnoszone w uzasadnieniu wątpliwości były wielokrotnie wyjaśniane – w literaturze naukowej, popularnonaukowej, w publicznej dyskusji, a także na łamach Nauki o klimacie – pokrótce się do nich odniesiemy.

Choć twierdzenie to z logicznego punktu widzenia jest prawdziwe – bo jest to tautologia – świadczy o niezrozumieniu natury współczesnego globalnego ocieplenia. Jeśli zdefiniujemy „naturalne cykle klimatyczne” jako zjawiska mające przyczyny naturalne, tj. niezwiązane z działalnością człowieka, to z definicji prawdą jest, że człowiek nie ma na nie wpływu. Przykładem takich naturalnych cykli klimatycznych są cykle Milankovicia, wynikające z okresowych zmian orbity ziemskiej, i będące przyczyną cyklicznie nawracających epok lodowych, oraz cieplejszych okresów interglacjalnych.

Współcześnie obserwowane globalne ocieplenie nie jest jednak spowodowane ani powolnymi zmianami orbity ziemskiej, ani innymi naturalnymi, cyklicznymi zjawiskami, jak np. wahania jasności Słońca. Jego przyczyną jest niezwykle szybka, w skali geologicznej, zmiana składu atmosfery – wzrost koncentracji gazów cieplarnianych, przede wszystkim dwutlenku węgla – powodująca wzmocnienie efektu cieplarnianego i wynikającego z niego bilansu energetycznego planety. A za tę zmianę odpowiadają ludzie, przede wszystkim produkcja energii i procesy przemysłowe wykorzystujące paliwa kopalne.

(Więcej w: Ziemia się nagrzewa i wiemy dlaczego).

Posłowie w swoim uzasadnieniu zapewne pośrednio nawiązują do faktu, że w historii geologicznej Ziemi koncentracja dwutlenku węgla była wielokrotnie znacznie wyższa, oraz że w czasie ostatnich kilku milionów lat, w okresach maksimów zlodowaceń, spadała do poziomu około 170 ppm, tylko trochę powyżej poziomu, przy którym fotosynteza większości roślin ustaje i uniemożliwia ich rozwój.

Obecny poziom dwutlenku węgla w atmosferze (około 430 ppm) jest jednak znacznie wyższy od tego krytycznego progu. Już teraz doprowadził on do wzrostu średniej globalnej temperatury o około półtora stopnia Celsjusza ponad poziomem przedindustrialnym. Jest też wystarczająco wysoki, by zapobiec nadejściu kolejnego zlodowacenia, a gdyby został utrzymany przez kolejnych kilkaset czy kilka tysięcy lat, doprowadziłby do ocieplenia klimatu porównywalnego z tym, które miało miejsce w pliocenie, około 3 miliony lat temu, kiedy średni poziom oceanów był co najmniej 5 metrów wyższy od obecnego. Nie musimy zatem martwić się hipotetycznymi skutkami niskiego stężenia dwutlenku węgla.

W tym zdaniu kryje się jedna (pół)prawda i dwa błędy logiczne. Faktycznie, wiele procesów fizycznych, chemicznych i biologicznych związanych z obiegiem węgla w przyrodzie, i decydujących o strumieniach naturalnej emisji i pochłaniania CO₂, zależy w jakimś stopniu od temperatury. Nie znaczy to jednak, że dwutlenek węgla przestaje mieć właściwości gazu cieplarnianego, tylko że działa jak dodatnie sprzężenie zwrotne, wzmacniając ocieplenie zainicjowane innymi przyczynami. Przykładem mogą być wspomniane wyżej cykle Milankovicia, gdzie oprócz zmian orbity ziemskiej i spowodowanych nimi wahań nasłonecznienia, współgrają też takie zjawiska jak zmiany albedo powierzchni planety (w wyniku przyrostu i zaniku lodu morskiego i lądolodów, a także zmian pokrywy roślinnej i zapylenia atmosfery), oraz zmiany zawartości gazów cieplarnianych: dwutlenku węgla, metanu i podtlenku azotu.

(Więcej w Mit: to ocieplenie powoduje wzrost koncentracji CO₂, a nie na odwrót)

W mniejszej skali czasowej, w wyniku zmian opadów spowodowanych El Niño, gdy temperatura wód wschodniego Pacyfiku rośnie, w wyniku susz wyraźnie rośnie też emisja CO₂ z lądów. Dlatego w skali kilkuletniej zmienność globalnej temperatury jest skorelowana z wahaniami tempa zmian zawartości dwutlenku węgla w atmosferze, a zmiany temperatury poprzedzają zmiany dwutlenku węgla.

Te korelacje nie oznaczają jednak, że dwutlenek węgla nie może być przyczyną globalnego ocieplenia. Właściwości dwutlenku węgla jako gazu cieplarnianego, to znaczy pochłanianie przez cząsteczki tego gazu promieniowania podczerwonego o długości fali bliskiej 15 μm, wynikają z fundamentalnych praw mechaniki kwantowej, były wielokrotnie potwierdzane eksperymentalnie, i są codziennie weryfikowane przez różne instrumenty i przyrządy optyczne, na przykład wykorzystywane w astronomii, meteorologii (przy tzw. teledetekcji, czyli zdalnych pomiarów własności atmosfery na podstawie pomiarów przechodzącego przez nią promieniowania elektromagnetycznego), czy obronności (bo różne czujniki i kamery systemów wojskowych muszą poprawnie interpretować widmo promieniowania elektromagnetycznego).

Choć aktywność słoneczna, i powiązany z nią strumień energii docierającej do Ziemi, zmienia się w różnych skalach czasowych – na przykład w cyklu 11-letnim i dłuższych – zmienność ta nie wyjaśnia obserwowanych współcześnie zmian klimatu. Mierzona od końca lat 70-tych ilość promieniowania słonecznego waha się w bardzo niewielkim stopniu, i nie może tłumaczyć wzrostu średniej temperatury globalnej który obecnie obserwujemy; a analizy oparte o dłuższe szeregi czasowe indeksów aktywności słonecznej, na przykład zliczenia plam słonecznych, nie wykazują korelacji ze zmianami temperatury od polowy XIX wieku.

(Więcej w: Mit: Globalne ocieplenie jest powodowane wzrostem aktywności słonecznej)

To dla odmiany prawda, choć posłowie PiS nie zrozumieli wyników badań, na które się powołują. Jak wiemy, wzrost średniej globalnej temperatury jest w przybliżeniu wprost proporcjonalny do całkowitej sumy emisji dwutlenku węgla. Oznacza to, że całkowite zatrzymanie emisji dwutlenku węgla zatrzyma wzrost temperatury, ale go nie odwróci. Fakt ten – znany od wielu lat – jest podstawą tzw. budżetów węglowych, pełniących prominentną rolę we wnioskach raportów podsumowujących IPCC. Jest także podstawą głównych założeń Porozumienia paryskiego, według którego niemal wszystkie kraje świata, włącznie z Polską (wtedy reprezentowaną przez panią premier Beatą Szydło, i pana wiceministra środowiska Pawła Sałka, obecnie podpisanego pod projektem ustawy o ETS), zobowiązały się do osiągnięcia „neutralności węglowej”, czyli zerowej emisji netto dwutlenku węgla do atmosfery.

(Więcej w: Czy zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych do zera netto zatrzyma globalne ocieplenie?)

W 1975 roku „Newsweek” alarmował o globalnym ochłodzeniu

Choć w 1975 roku wiedza na temat zmian klimatu była, w porównaniu do obecnej, bardzo niekompletna, niektóre doniesienia prasowe z tamtego okresu, opisujące ryzyko nadchodzącej epoki lodowej i globalnego ochłodzenia, nawet wtedy nie odzwierciedlały ówczesnego stanu badań. Już wtedy wiedziano, m. in. dzięki badaniom późniejszego laureata nagrody Nobla z fizyki, Syukuro Manabe, że wzrost ilości dwutlenku węgla w atmosferze spowoduje globalne ocieplenie. W 1975 roku wiedziano też, że wcześniejsze oszacowania wpływu antropogenicznego aerozolu siarczanowego były przeszacowane, a ich emisje nie grożą globalnym ochłodzeniem (choć po części niwelują wpływ gazów cieplarnianych).

(Więcej w: Mit: W latach 70. XX wieku naukowcy przewidywali epokę lodową)

Podsumowanie

Na koniec zauważmy, że cytowane (w bardzo luźny sposób) w uzasadnieniu ustawy źródła nie są publikacjami naukowymi, ich autorzy nie są aktywnie publikującymi w dziedzinie klimatologii naukowcami, a niektóre ich tezy są ze sobą wzajemnie sprzeczne. Dla przykładu, sejsmolog Peter Ward (nie mylić z paleontologiem o tym samym imieniu i nazwisku) utrzymywał, że za globalne ocieplenie odpowiadał… zanik warstwy ozonowej spowodowany antropogeniczną emisją freonów. Inny cytowany w uzasadnieniu ustawy naukowiec, prof. Piotr Wolański, nieżyjący już specjalista od napędów lotniczych, sugerował natomiast że przyczyną globalnego ocieplenia jest wzrost aktywności słonecznej. Obie koncepcje nie mogą być jednocześnie prawdziwe, obie też są sprzeczne z tym co wiemy na temat fizyki i chemii atmosfery, i przewidują zjawiska których nie obserwujemy: redukcja emisji freonów zgodnie z pomysłami Warda powinna już od dawna skutkować zahamowaniem globalnego ocieplenia, podobnie spadek aktywności słonecznej w porównaniu do maksimum z połowy XX wieku powinien przyczynić się do globalnego ochłodzenia.

Podsumowując, wyrażone w uzasadnieniu ustawy opinie na temat przyczyn obserwowanej zmiany klimatu są sprzeczne z wieloma dekadami badań specjalistów z różnych dziedzin, a źródła do których odwołują się autorzy mają w najlepszym razie charakter luźnej publicystyki, a nie recenzowanych publikacji naukowych. Mamy nadzieję, że debata o bezpieczeństwie klimatycznym Polski, która odbędzie się 7 września w Sejmie, stanie się również okazją, dla posłów podpisanych pod projektem ustawy, do uzupełnienia wiedzy na temat antropogenicznej zmiany klimatu.

The post PiS w Sejmie: „nie ma dowodów, że CO₂ powoduje ocieplenie” appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Hallberg i in. 2026 przez 13 lat badali szwajcarską rzekę na której bobry postawiły tamę. Mierzyli stężenie rozpuszczonego w wodzie CO₂ i innych gazów cieplarnianych, ilość osadów, a także objętość wody i wiele innych wskaźników. Analizy wykazały, że rzeka na długości ok. 800 m aktywności bobrów, zamiast być neutralna pod względem emisji CO₂ (wcześniej pochłaniała ok. 0,5 t (± 1.9 t) C/rok) zaczęła pochłaniać ok. 98 t (± 34 t) węgla na rok. Jak to możliwe? 

W jaki sposób rzeka pochłania CO₂?

Po wprowadzeniu się bobrów, poziom wody w rzece podwyższył się, zwiększając ciśnienie na jej dno. Zadziałało to jak pompa hydrauliczna, powodując że duża część wody (do 40%) “uciekała” w głąb gleby do wód podziemnych, zabierając ze sobą rozpuszczony w wodzie CO₂. W ten sposób pochłaniane było ponad 50% dodatkowego węgla. 

Drugim istotnym procesem okazało się odkładanie resztek organicznych. Niesione szybkim nurtem kawałki gleby, liści czy drewna zaczęły osiadać na dnie, gdzie ze względu na warunki beztlenowe praktycznie się nie rozkładały, odkładając kolejne 18% dodatkowego węgla. Również inne procesy odgrywały tutaj rolę (np. odkładanie rozpuszczonej materii organicznej, fotosynteza, mineralizacja), jednak już w dużo mniejszym stopniu.

Oczywiście, dużo zależało od pory roku – na wiosnę i wczesną jesienią, gdy wysoki poziom wody i duże rozlewiska maksymalizują nacisk wody na dno rzeki, woda jest dosłownie „wtłaczana” w głąb wraz z rozpuszczonym w niej CO₂. Dodatkowo, niskie temp sprzyjają większej rozpuszczalności CO₂, więc w tej samej objętości wody jest go więcej. Z kolei latem, gdy poziom wód opada, ciśnienie wywierane na dno rzeki słabnie, a część odkrytych osadów zaczynała się rozkładać, generując wysokie emisje gazów cieplarnianych (głównie CO₂, ale też w  mniejszych ilościach metanu). O ile więc całościowo rzeka stanowiła pochłaniacz węgla, to w miesiącach letnich stawała się jego emitentem.

Jak dużo węgla mogą pochłonąć rzeki “zarządzane” przez bobry?

By móc rozważać potencjał tam bobrowych w mitygacji zmian klimatu, warto zastanowić się jeszcze nad kwestią tego co się dzieje z odłożonym węglem. Naukowcy oszacowali, że ok. połowa zgromadzonego węgla (ok.46 t C/ rok) zostanie trwale zmagazynowa w ziemi poprzez jego mineralizację (rozpuszczone CO₂ będzie reagować z jonami wapnia, tworząc skały wapienne) i dosyć trwałe “zakopanie” resztek organicznych pod mułem rzecznym. 

Czy jest to dużo? W badaniu policzono, że gdyby bobry osiedliły się w większości nadających się do tego miejsc w Szwajcariii, to tereny objęte ich oddziaływaniem mogłyby pochłaniać 1,2-1,8% szwajcarskich rocznych emisji gazów cieplarnianych. Na jednostkę powierzchni stałyby się bardziej wydajne niż lasy (stanowiąc 2,4-3,6% powierzchni szwajcarskich lasów, odpowiadałyby za pochłanianie 5-8 % tego co absorbują lasy), choć tu oczywiście ograniczeniem jest ich zdecydowanie mniejsza powierzchnia.

Na ile trwałe są “bobrowe magazyny węgla”?

Oczywiście, traktowanie tam bobrowych jako pochłaniacza CO₂ ma swoje wady. Oprócz ograniczeń przestrzennych (budowa tamy wymaga odpowiednich warunków), dużą słabością jest ich czas trwania – tamy bobrowe są aktywne tak długo jak opiekują się nimi bobry (z reguły 1-20 lat, choć w odpowiednich są warunkach może to być dłużej), a nieutrzymywana tama może z czasem ulec zniszczeniu, uwalniając część węgla zgromadzonego w resztkach roślinnych na dnie (choć raczej nie  tego “wciągniętego” pod ziemię).

Dla trwałości magazynu ma znaczenie również położenie tamy. Badanie odbyło się w Szwajcarii, gdzie dno rzeki zbudowane jest ze żwiru reńskiego, który jest łatwo przepuszczalny i zawiera duże stężenie wapnia, co umożliwia trwałe zmagazynowanie węgla (zachodzi mineralizacja rozpuszczonego w wodzie CO₂ do węglanu wapnia). W przypadku piaszczystych rzek nizinnych, nie wiemy jeszcze dokładnie  jak przekładałoby się to na magazynowanie węgla. Najprawdopodobniej, mniej wiązałoby się go trwale pod ziemią, natomiast ze względu na wyższą produkcję roślinną więcej odkładałoby się na dnie rzek. Jest to jednak mniej trwały magazyn, który łatwiej może ulegać rozkładowi. W Arktyce, gdzie wokół bobrowych tam tworzy się dużo torfu, tamy bobrowe mogą wręcz przyczyniać się do wzrostu emisji gazów cieplarnianych (Nummi i in. 2018).

Rzeki i bobry w zmieniającym się klimacie

Choć dalsze badania są niezbędne by zrozumieć bardziej lokalną dynamikę przestrzenną i możliwości tam bobrowych, niewątpliwie możemy w Europie traktować bobry jako naszych ogromnych sprzymierzeńców – zarówno w walce o bioróżnorodność jak i stabilny klimat, szczególnie, że dzięki ich ochronie i reintrodukcji w wielu krajach (Halley i in. 2020), mają   one coraz większe możliwości wspierania nas. 

Kontekst klimatyczny jest też szczególnie istotny w kontekście zmian które zachodzą w rzekach – w normalnych warunkach rzeki są emiterami gazów cieplarnianych lub ewentualnie są neutralne klimatycznie. W ostatnich latach obserwujemy jednak gwałtowny wzrost temperatury rzek i ich odtlenienia, a co za tym idzie ich emisyjności (szybszy rozkład szczątek organicznych, mniej CO2 rozpuszczonego w wodzie)(Mwanake i in. 2026). Może więc warto wykorzystać bobry, jeśli nie do ograniczania naszych emisji to chociaż jako element adaptacji i utrzymania rzek w jak najlepszym stanie?

The post Bobry superbohaterami pochłaniania CO2? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Jak i dlaczego włączyć obywateli w naukę i politykę klimatyczną? O czym będą opowiadać naukowcy podczas wrześniowej debaty w parlamencie? Jak wygrać książkę w naszym konkursie? To wszystko znajdziesz lipcowym numerze „Newslettera o klimacie”!

W temat wprowadzi Cię felieton dr Jagody Mytych.

Przychodzą naukowcy do polityków porozmawiać o problemach obywateli

We wrześniu do polskiego Sejmu przyjdą naukowcy. Będą rozmawiać z politykami, przedstawicielami biznesu i organizacji społecznych o bezpieczeństwie klimatycznym Polski. To dobra wiadomość. Czy taka reprezentacja będzie wystarczająca? Jak reprezentowani będą obywatele, skoro to właśnie ich życia dotyczą zagadnienia dyskutowane podczas takich spotkań? Czy to rzeczywiście problem? Przecież od podejmowania decyzji politycznych są politycy, a od wiedzy eksperckiej – eksperci.
Ta „nieobecność” jest punktem wyjścia dla opublikowanego niedawno w Nature artykułu „Six ways to put the public at the heart of science and policy” (Tyler et al., 2026), który spotkał się z dość dużym zainteresowaniem, choć głównie w kręgach osób zajmujących się na co dzień relacją między nauką i technologią a społeczeństwem.

Nic dziwnego. Wystarczy zrobić szybki przegląd istotnych z punktu widzenia społeczeństwa problemów: sztuczna inteligencja, pandemia, transformacja energetyczna, bezpieczeństwo żywności czy zmiana klimatu mają wspólny mianownik. Są jednocześnie problemami naukowymi, technologicznymi i społecznymi.

Transformacja energetyczna, choć często przedstawia się ją jako wyzwanie środowiskowe czy technologiczne, w praktyce sprowadza się do bardzo ludzkich pytań: czy będzie nas stać na ogrzanie domu (lub, jak to bardziej poetycko zobrazowało jedno z wiralowych graffiti: czy nam nie zabraknie „prądu naszego powszedniego”).

Z kolei zmiana klimatu jest wręcz modelowym przykładem zagadnienia, w którym decyzje polityczne powinny opierać się na najlepszej dostępnej wiedzy naukowej, a jednocześnie proponowane rozwiązania powinny być konsultowane zarówno z lokalnymi społecznościami, jak i – w miarę możliwości – na poziomie międzynarodowym. Naukowcy potrafią wskazać, jakie działania najskuteczniej ograniczają emisje i pomagają przystosować się do zmiany klimatu. Nie odpowiedzą jednak za społeczeństwo na pytanie, które koszty jesteśmy gotowi ponieść, jak je rozłożyć i jak pogodzić skuteczność polityki klimatycznej z poczuciem sprawiedliwości.

Model decydenci – eksperci, czyli dlaczego nie ufamy “elitom”?

We wszystkich tych przypadkach decydentami na szczeblu centralnym są politycy, a naukowcy mogą występować w roli konsultantów i doradców. Mamy więc dobrze znany model komunikacji. Naukowcy rozmawiają z politykami (o ile ci ich słuchają). Politycy rozmawiają z obywatelami (składają długoterminowe obietnice, które mają przełożyć się na krótkoterminowy sukces wyborczy). Obywatele jednak rzadko rozmawiają z naukowcami wtedy, gdy analizowane są problemy lub powstają rozwiązania. Komunikacja w kwestiach krytycznych odbywa się przede wszystkim na linii decydenci – eksperci. W niektórych państwach i systemach politycznych rola doradcza (science advice) jest formalnie sprecyzowana, w innych ma charakter doraźny. Zwykle cieszymy się jednak, jeśli w ogóle jest obecna, a głos naukowców jest brany pod uwagę. O czym przekonamy się już wkrótce, gdy naukowcy zajmujący się zmianą klimatu pojawią się na Wiejskiej.
Odpowiedzi państwa na wyzwania o charakterze naukowo-technologiczno-społecznym formułowane są więc zwykle przez decydentów politycznych wspieranych ekspertyzą naukową. Problem polega na tym, że obywatele rzadko są włączani w te procesy, mimo że decyzje będą bezpośrednio wpływać na ich życie. Choć niektóre kraje wypracowały bądź testują mechanizmy włączania obywateli w procesy decyzyjne, jest to raczej wyjątek niż reguła.

Jeśli przyjmiemy zasugerowaną przeze mnie powyżej, trochę cyniczną interpretację, że polityków interesują głosy wyborcze, a nie głosy obywateli zaniepokojonych swoją przyszłością i wdrażanymi rozwiązaniami, da się zrozumieć, dlaczego nie widzą w obywatelach partnerów do dialogu. Ale co z nauką? W akademii odtwarzany jest ten sam sposób komunikacji, a określenie „wieża z kości słoniowej” (ivory tower) nadal niestety dobrze oddaje separację nauki od społeczeństwa.

Co ciekawe, nauka intensywnie bada, w jaki sposób można włączyć obywateli w społecznie i politycznie istotne badania. Jednak typowe przeglądy literatury, które mają dostarczyć dowodów i drogowskazów dla decydentów, nie są tworzone przy współudziale nie-naukowców. Nikt ich też nie pyta, co myślą o proponowanych rekomendacjach. Ten brak włączenia społeczeństwa wpisuje się w szerszą dyskusję o zaufaniu do rządowych i naukowych instytucji, które bywają określane – zwłaszcza przez populistów – mianem niewartych zaufania „elit”. Stąd zawarte we wspomnianym na początku artykule propozycje włączania obywateli w badania i kształtowanie polityki w danym obszarze, ponieważ „ludzie są bardziej skłonni wspierać i realizować rekomendacje naukowe, przy tworzeniu których brali udział” (Tyler et al., 2026).

Demokratyzacja procesu prowadzenia badań i podejmowania decyzji politycznych oznaczałaby jednak konieczność zmiany sposobu, w jaki naukowcy, obywatele i decydenci nawiązują ze sobą interakcje. We wspomnianym artykule autorzy zaprezentowali 6 kroków, które rządy i akademia mogłyby podjąć, aby obywatele faktycznie znaleźli się „w sercu nauki i polityki”. Te sześć zmian to nie kroki rewolucyjne czy przełomowe, raczej przypomnienie, że wiedza naukowa należy do ogółu społeczeństwa lub – jak to kiedyś zdefiniowała ONZ – jest jednym z praw człowieka.

I w tym duchu obywatele mieliby uczestniczyć w procesach podejmowania decyzji nie dopiero wtedy, gdy gotowa ustawa trafia do konsultacji, ale znacznie wcześniej – już przy wyznaczaniu kierunków badań i definiowaniu problemów, którymi nauka powinna się zająć. Głos społeczny miałby być obecny również w ciałach doradczych wspierających rządy obok ekspertów. Autorzy przekonują też, że wiedza nie kończy się na uniwersytecie – doświadczenie lokalnych i rdzennych społeczności, pacjentów, rolników czy mieszkańców terenów zagrożonych powodziami może uzupełniać wiedzę naukową, zamiast z nią konkurować.

Co się zmienia, gdy obywatele mają realny wpływ?

Żeby zobrazować to, jak inne kierunki mogą przyjąć rekomendacje uwzględniające zdanie obywateli, można przyjrzeć się inicjatywie Unii Europejskiej z lat 2015–2018, w ramach której mieszkańcy 30 państw współtworzyli priorytety programu badawczego Horyzont 2020 – największego wówczas programu Unii Europejskiej finansującego badania naukowe i innowacje. 16 raportów eksperckich koncentrowało się głównie na postępie technologicznym, podczas gdy obywatele znacznie częściej wskazywali na zdrowie, dobrostan, edukację, silne społeczności i rozwój lokalnych gospodarek (Rosa, A., Gudowsky, N. & Warnke, 2018). Nie oznacza to, że eksperci się mylili. Pokazuje raczej, że odpowiadali na inne pytania i z innej perspektywy niż obywatele.

Jednym z najbardziej znanych narzędzi służących włączaniu obywateli do podejmowania decyzji są konferencje konsensusu. To spotkania, podczas których losowo wybrani obywatele zapoznają się z wiedzą ekspertów, dyskutują nad wybranym problemem i wspólnie opracowują rekomendacje dla decydentów. Od połowy lat 80. duńska Rada ds. Technologii (obecnie Democracy X) zorganizowała kilkanaście takich konferencji poświęconych m.in. inżynierii genetycznej i ochronie środowiska morskiego. Wnioski z tych spotkań pomagały wyznaczać kierunki duńskiej polityki oraz prac legislacyjnych.

Z kolei w 2014 roku NASA zorganizowała obywatelskie konsultacje (NASA ECAST – Expert and Citizen Assessment of Science and Technology), podczas których uczestnicy zapoznawali się z różnymi propozycjami przyszłych misji kosmicznych i dyskutowali o ich potencjalnych korzyściach dla społeczeństwa. Jednym z najwyżej ocenionych priorytetów okazały się działania związane z obroną planetarną – czyli wykrywaniem i możliwością zmiany trajektorii asteroid, które w przyszłości mogą zagrozić Ziemi. NASA uwzględniła ten sygnał społeczny podczas rozwijania programu testującego technologie odchylania asteroid. W kolejnych latach doprowadziło to m.in. do realizacji misji DART (Double Asteroid Redirection Test), która w 2022 roku po raz pierwszy w historii skutecznie zmieniła orbitę asteroidy, udowadniając, że taka forma obrony Ziemi jest technicznie możliwa (Daly, R.T., Ernst, C.M., Barnouin, O.S. et al., 2023).

Jeszcze ciekawszy przykład pochodzi z Wielkiej Brytanii. Tym razem brytyjscy obywatele nie dyskutowali o tym, czy konkretna technologia jest dobra czy zła. Zastanawiali się, według jakich kryteriów powinna być regulowana. Zanim uchwalono przepisy dotyczące wykorzystania technologii edycji genomu w rolnictwie, do rozmowy zaproszono nie tylko genetyków i prawników, ale również losowo wybranych obywateli. Przez kilka miesięcy poznawali argumenty naukowców, hodowców, organizacji zajmujących się dobrostanem zwierząt i etyków. Nie pytano ich jedynie, czy są „za” czy „przeciw” nowej technologii. Dyskusja dotyczyła tego, jakie wartości powinny stać za jej wykorzystaniem. Uczestnicy uznali, że edycja genomu może być akceptowalna, jeśli będzie przede wszystkim ograniczać cierpienie zwierząt i poprawiać bezpieczeństwo żywności, a nie jedynie zwiększać wydajność produkcji. Ich rekomendacje zostały wykorzystane podczas prac nad ustawą regulującą wykorzystanie tej technologii w Anglii (nuffieldbioethics.org, 2022).

Od otwartości do współodpowiedzialności

Jedna z rekomendacji autorów artykułu opublikowanego w „Nature”, dotyczących budowania dialogu między nauką, polityką i społeczeństwem, może wydawać się szczególnie zaskakująca. Badacze przekonują, że naukowcy i decydenci powinni częściej otwarcie mówić nie tylko o tym, co wiedzą, ale również o tym, czego jeszcze nie wiedzą – o niepewności, ograniczeniach dostępnych danych oraz wartościach, które stoją za proponowanymi rozwiązaniami. Paradoksalnie, właśnie taka transparentność może wzmacniać, a nie osłabiać zaufanie społeczne.

Czy jest ono dziś rzeczywiście zagrożone? W ostatnich latach w niektórych krajach i grupach społecznych zaufanie do naukowców osłabło, a kwestie takie jak szczepienia czy zmiana klimatu stały się silnie spolaryzowane politycznie. Nie oznacza to jednak powszechnego kryzysu zaufania. Wręcz przeciwnie – jedno z największych międzynarodowych badań, obejmujące blisko 72 tysiące osób z 68 państw, wykazało, że średni poziom zaufania do naukowców pozostaje umiarkowanie wysoki. Co więcej, większość respondentów chciałaby, aby naukowcy aktywnie uczestniczyli w debacie publicznej i wspierali proces podejmowania decyzji (Cologna i in., 2025). W większości badanych państw naukowcy nadal należą też do grup zawodowych cieszących się większym zaufaniem niż politycy…

Wracając tym samym do debaty klimatycznej. 7 września naukowcy przyjdą do Sejmu, aby rozmawiać z politykami o zmianie klimatu, a w jej kontekście także o bezpieczeństwie Polski i jej obywateli. Oby była to jednak dopiero pierwsza część tej rozmowy. Jeśli skutki kryzysu klimatycznego ponosimy wszyscy, to również wszyscy powinniśmy mieć możliwość współdecydowania o sposobach reagowania.

W literaturze naukowej taki model współtworzenia polityk publicznych określa się mianem co-production lub participatory governance. Nie powinien być on luksusem zarezerwowanym dla najbogatszych demokracji, lecz kierunkiem rozwoju współczesnych państw, które chcą podejmować decyzje nie tylko skuteczne, ale również społecznie legitymizowane. Bo możliwość współdecydowania oznacza także gotowość do współodpowiedzialności za podjęte decyzje. Czy nas na to stać? W dobie kryzysu klimatycznego nie stać nas na to, by nawet nie spróbować.

W tym numerze przeczytacie także rozmowę z prof. Szymonem Malinowskim, o tym czy Polska jest gotowa na kryzys klimatyczny. Wkrótce naukowcy wybiorą się do Sejmu z planem działania, a już teraz możecie poznać jego założenia. O tym, jak debatują o zmianie klimatu naukowcy, politycy i obywatele Wielkiej Brytanii, dowiecie się z tekstu o inicjatywie The People’s Emergency Briefing.

W lipcowym numerze Newslettera o klimacie:

Jak i dlaczego włączyć obywateli w naukę i politykę klimatyczną?
Nauka o klimacie w Sejmie – komentarz prof. Szymona Malinowskiego
Miasta przyszłości? Amsterdam i Pontevedra walczą o dobry klimat
”People’s Emergency Briefing”: debata klimatyczna, która trafiła do kin
Konkurs książkowy: „Ostatnia minuta. Pieszo przez Antropocen”

Zapisz się na Newsletter o klimacie i uzyskaj dostęp do wydań archiwalnych

Klimat się zmienia – zapisz się i omiń algorytmy!

Raz w miesiącu otrzymasz przegląd najnowszych publikacji Nauki o klimacie, ekskluzywny komentarz eksperta i pogłębiony kontekst, polecenia wartościowych treści oraz wgląd w życie redakcji.

Dbamy o Twoją prywatność. Przetwarzamy dane wyłącznie w celu wysyłki newslettera i tylko za Twoją zgodą. W każdej chwili możesz ją wycofać.

Wyrażam zgodę

na otrzymywanie drogą elektroniczną newslettera o klimacie wysyłanego przez Fundację Edukacji Klimatycznej, wydawcę portalu naukaoklimacie.pl

Wyrażam zgodę

na przetwarzanie moich danych osobowych przez Fundację Edukacji Klimatycznej w celu przesyłania newslettera

Zapisując się na newsletter akceptujesz politykę prywatności Fundacji Edukacji Klimatycznej.

Zapisuję się

Loading…

Gratulacje!

Twój e-mail został zapisany!

The post Obywatele, naukowcy i polityka klimatyczna – Newsletter o klimacie, lipiec 2026 appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Szymon Bujalski: Co mówią prognozy o tym, jak czynnik środowiskowo-klimatyczny będzie wpływać na migrację w przyszłości?

Dr Karolina Sobczak-Szelc: Na początku warto wyjaśnić, że w statystykach przemieszczeń na skutek katastrof naturalnych wliczają się m.in. huragany, tsunami, susze i trzęsienia ziemi, ale trudniej uchwycić np. przemieszczenia związane z długotrwałymi procesami, takimi jak podnoszenie się poziomu mórz i oceanów. 

Mimo to z danych dostępnych na stronie internaldisplacement.org wynika, że już teraz liczba takich przesiedleń jest co roku wyraźnie większa niż liczba przesiedleń na skutek konfliktów. Prognozy mówią zaś wyraźnie, że w związku ze zmianami klimatu ekstremalnych zjawisk naturalnych będzie coraz więcej. Przybywać będzie więc i migracji. Rodzi się jednak pytanie, w jakim stopniu będą to migracje stałe.

Migracje środowiskowe a konflikty – co mówią statystyki?

I można to próbować jakoś oszacować?

Jak wspominałam, to zależy od wielu czynników. Między innymi od tego, jak szybka będzie reakcja władz i organizacji pozarządowych, żeby zapewnić dostęp do podstawowych usług w miejscu dotkniętym katastrofą. Mówiąc wprost: czy będzie zapewniony prąd i czysta woda, czy dzieci będą miały gdzie chodzić do szkoły, a starsze osoby – często wymagające stałej opieki medycznej – będą miały zapewniony do niej dostęp. Te i inne czynniki często są ze sobą powiązane i decydują o tym, czy ktoś może i chce powrócić.

Prof. Tim Lenton przewodził badaniu, z którego wynika, że jeżeli globalne ocieplenie będzie postępowało w obecnym tempie, to w 2070 r. miliard ludzi będzie żyło w warunkach jak na Saharze. Nie chcę sugerować, że wszystkie te osoby będą migrować, ale…

A był pan kiedyś w Dubaju?

Raz.

To zapewne pan wie, że Dubaj w dużej mierze poradził sobie z funkcjonowaniem w takich warunkach.

Ale Dubaj jest bardzo bogaty.

A no właśnie – więc teraz pozostaje pytanie, jakie możliwości dostosowania się do takich warunków będą mieli inni. Ludzie od dawna żyją na pustyni i w oazach. Kulturowo i technologicznie byli w stanie wypracować taki system funkcjonowania, który się sprawdzał. Od dawna istnieją np. migracje sezonowe – różne społeczności spędzały lato w górach, a zimą schodziły na niziny, gdzie znajdowały się pastwiska.

To znaczy, że wielkiej migracji z powodu zmiany klimatu nie będzie?

Tego nie twierdzę. Chcę jedynie powiedzieć, że nie za bardzo wierzę w pojawiające się kategoryczne prognozy na ten temat.

Dlaczego?

Bo przy ich tworzeniu pod uwagę bierze się zazwyczaj niewielką część czynników. Często jest to tylko powierzchnia, na której przewiduje się daną temperaturę oraz liczba osób, które tam obecnie mieszka. Oczywiście na tej podstawie można wyciągnąć jakieś szacunki i może to stanowić informację dla decydentów, ale to wciąż bardzo ograniczone dane.

Adaptacja do zmian klimatu. Przykład Tunezji i Bliskiego Wschodu

Przyjrzyjmy się na przykład kwestii podnoszenia się poziomu mórz i oceanów. Istotne jest nie tylko to, jaki obszar zostanie przykryty wodą morską, ale i to, że morska woda coraz częściej wdziera się w głąb lądu. 

Wybrzeże Tunezji znajduje się kilka metrów nad poziomem morza, więc nie wydaje mi się, by znikło pod wodą. Ale przez to, że wody morskie infiltrują coraz większą powierzchnię lądu, zaczynają umierać drzewa oliwne. A przecież mówimy o drzewach, które dobrze radzą sobie w suchym klimacie i trudnych warunkach wodnych. 

Czy ludność, która jest zależna od upraw drzew oliwnych, będzie więc w stanie zmienić uprawy na inne i przetrwa w tym miejscu? Czy będzie miała dostęp do wystarczającej ilości wody słodkiej? A może pojawi się technologia, która wystarczająco ułatwi życie rolnikom? Dziś tego nie wiemy. Takie niuanse są często kluczowe, ale często umykają ogólnym badaniom na temat migracji.

Podobnie jak nie wiemy, ile zmiana klimatu przyniesie konfliktów…

I myślę, że to właśnie one mogą być jednym z największych wyzwań. Wiele zagrożeń można w jakiś sposób wyeliminować lub ograniczyć, ale konflikty działają kontrproduktywnie. Dotarcie z pomocą w obszary objęte konfliktami, na których dochodzi do katastrofy naturalnej takiej jak powódź czy susza, jest znacznie trudniejsze. Jednocześnie skutki tych katastrof są przez to dużo większe, a pomoc tym bardziej konieczna.

Zapewne z wieloma zagrożeniami klimatycznymi ludzie są w stanie sobie poradzić. Najpierw trzeba jednak zdać sobie sprawę, że te zagrożenia są i będą się wzmacniać. Tymczasem mam wrażenie, że przynajmniej na Zachodzie idziemy coraz bardziej w stronę wyparcia lub napuszczania na innych.

I to jest bardzo ważny problem. Jesteśmy zbyt mało otwarci na zmianę poglądów, a za bardzo zamykamy się w swoich bańkach i czerpiemy informacje tylko z ograniczonych źródeł. Oczywiście możemy zwalać wszelką winę na polityków, którzy źle rządzą, ale prawda jest taka, że oni dochodzą do władzy, bo odpowiadają na potrzeby społeczeństwa.

Ale i je świadomie kreują na swoje potrzeby.

To też prawda. Jeśli ktoś chce jednak dojść do władzy, to musi się wpasować w dominujący nurt. Jeżeli nastroje w społeczeństwie są takie, że bagatelizujemy albo negujemy kwestię klimatu, to one nie są priorytetem dla polityków. To coś, czym decydenci mogą się zajmować, ale na marginesie. 

Duża część pracy musi być więc wykonana nie tylko wśród osób u władzy, ale i wśród społeczeństwa jako całości. Po prostu potrzebujemy świadomego społeczeństwa. Myślę zresztą, że właśnie dlatego rozmawiamy.

Ja wiem, że czas nam ucieka i powinniśmy dążyć do tego, żeby pewne rzeczy zasadniczo zmienić. Problem w tym, że rewolucje zazwyczaj są krwawe. Jeżeli chcemy więc przetrwać, to powinniśmy dążyć raczej do ewolucji, a nie rewolucji. Tyle że ewolucji możliwie szybkiej.

Pułapka strachu w debacie publicznej. Jak mądrze zarządzać migracją?

Co tak w ogóle pani sobie myśli, gdy patrzy na aktualną debatę o migracjach?

Z pewnością ta debata jest bardzo podzielona. Z jednej strony mamy tych, którzy straszą nas migracjami i napływem ludzi, z którymi nie będziemy mogli się zintegrować. Wiąże się to z kreowanymi i podkręcanymi lękami. Z drugiej strony mamy zaś osoby bardzo otwarte, chcące przyjmować migrantów i mających świadomość, że tak naprawdę ich potrzebujemy.

Jeżeli chcemy polepszyć tę debatę, to przede wszystkim powinno się przestać straszyć. Gdy człowiek jest postawiony w sytuacji budzącej lęk, przestaje myśleć racjonalnie – i jest to zachowanie behawioralnie zrozumiałe. Migracja jest natomiast procesem, którym trzeba po prostu mądrze zarządzać, mając przy tym świadomość, że ten proces nie zniknie. Migracja jest niemalże wpisana w DNA każdego człowieka, a próby jej ograniczania powodują nie to, że jest jej mniej, lecz to, że staje się bardziej ryzykowna i bardziej nieuregulowana.

I tego właśnie uczy nas historia?

Dokładnie. Możemy spojrzeć chociażby na migrację wahadłową, która odbywała się pomiędzy Marokiem a Francją, Belgią a Francją czy też Afryką Subsaharyjską a Libią.

Wahadłową?

Naturalnym procesem jest to, że ludzie wyjeżdżają, kiedy mają taką potrzebę, a później wracają w rodzinne strony, żeby spędzić resztę życia. Są więc takim obrazowym wahadłem, odchylającym się raz w jedną, a raz w drugą stronę. Kiedy pojawiały się przesłanki, że migracja zagranicę będzie blokowana, stanowiło to sygnał, żeby w kraju migracji już zostać i spróbować sprowadzić do niego rodzinę. Wszelkie tego typu działania tak naprawdę kreują problemy.

Zmiana narracji z pozytywnej na straszenie powoduje jednak, że ludzie przestają dostrzegać korzyści z migracji. A moim zdaniem to coś, czego w obecnym dyskursie brakuje. W kontrze do straszenia staramy się mówić o tym, że migranci to też ludzie, że mają prawa, a bardzo mało mówi się o pozytywach. Chcę przy tym wierzyć, że w ludziach przeważa natura pozytywna, dobra. Że wszyscy są ze sobą w stanie współpracować i że jest to coś, co nas wzbogaca.

Rynek pracy i finanse. Dlaczego potrzebujemy migrantów?

Więc jakie pozytywy migracji pani wymieni?

Najbardziej powszechnym argumentem jest oczywiście argument ekonomiczny. Potrzebujemy rąk do pracy, a część zawodów nie cieszy się dużym zainteresowaniem wśród Polaków.

Kolejna kwestia to składki i podatki. Legalnie zatrudnieni migranci dokładają się do naszych ubezpieczeń społecznych, chociaż często wpłacają więcej niż pobierają, zwłaszcza jeśli są młodzi i aktywni zawodowo.

Są też aspekty kulturowe. Migrantów kojarzymy chociażby z odmienną kuchnią czy usługami. To niby banalne, ale mająca jednak wpływ na codzienne doświadczenia i jakość życia. Lubimy smakować kuchni tureckiej, marokańskiej, indyjskiej, chińskiej. Popularne są też różnego rodzaju masaże.

A czy w tych lękach, o których mówimy, jest ziarno prawdy? Może one biorą się nie tylko z podsycania strachu, ale i rzeczywistości?

Integracja to proces dwustronny. Nie jest tak, że gdy przyjeżdża ktoś z innego kręgu kulturowego, to poczujemy się, jakbyśmy żyli obok siebie od lat. Osoby przyjeżdżające powinny więc mieć świadomość, że nasze normy mogą być inne i że warto je szanować. Z drugiej strony jako społeczeństwo przyjmujące też musimy mieć świadomość, że przyjeżdżające do nas osoby mogą się różnić. I że warto być na tę inność otwartymi.

Ryzyko polega na tym, że gdy zacznie się podbijać inność z niechęcią i agresją, to tworzy się prostą drogę do konfliktu. Natomiast jeżeli patrzy się na inność z otwartością i ciekawością, prowadzi to do współpracy. Wszystko zależy więc od tego, jak ten proces zostanie przeprowadzony.

Gdzie trafiają uchodźcy klimatyczni?

Na koniec jeszcze raz dopytam: czy mając to wszystko na uwadze, możemy spróbować oszacować, jak duża będzie skala migracji środowiskowych do Europy spoza naszego kontynentu?

Migracje środowiskowe zachodzą przede wszystkim wewnątrz danego kraju. One rzadko mają charakter międzynarodowy. Cała narracja o tym, że „zaleje nas fala migrantów środowiskowych”, jest więc dużym uproszczeniem.

Do tego, żeby migrować, potrzeba mieć i aspiracje, i możliwości. Aspiracje może mieć każdy, ale możliwości – już nie. Na możliwości przekładają się kwestie finansowe, społeczne, polityczne, geograficzne itp. Zdecydowana większość osób takich możliwości nie ma. Pokazują to wielkie obozy dla uchodźców, które funkcjonują w Ugandzie, Tanzanii, Sudanie, czy Sudanie Południowy, pokazują to gigantyczne slumsy powstające na obrzeżach miast afrykańskich. Migracje nie mają więc dużych szans przybrać skali masowej i międzynarodowej.

A osoby, które do nas docierają, to bardzo często jednostki najsilniejsze i najbardziej przedsiębiorcze, które są w stanie to zrobić. I to jest w dużej mierze nasza wina, że nie potrafimy tego potencjału wykorzystać.

Podsumowując – ludzie radzą sobie jak mogą, dopóki nie mogą?

A jeżeli pomoc nie przychodzi w odpowiednim momencie, to potem odwrócenie skutków wymaga znacznie większych nakładów.

Dr Karolina Sobczak-Szelc – badaczka specjalizująca się w problematyce migracji. Pracuje w Ośrodku Badań nad Migracjami na Uniwersytecie Warszawskim.

The post Miliard ludzi może żyć w warunkach jak na Saharze. Dlaczego mimo to „fali migrantów” nie będzie? [WYWIAD] appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Szymon Bujalski: Z pani badań i doświadczeń wynika, że proces migracji został gdzieś dobrze przeprowadzony?

Dr Karolina Sobczak-Szelc: To nie jest pytanie wyłącznie o „gdzie”. Jeżeli spojrzymy na Polskę sprzed dekady, to zobaczymy, że byliśmy społeczeństwem dużo bardziej otwartym na osoby przyjeżdżające i dużo bardziej ciekawym. Kiedy narracja w dyskursie publicznym, w tym politycznym, zaczęła się zmieniać, nastawienie społeczne również uległo zmianie.

Chodzi więc zarówno o miejsce, jak i o czas. I dotyczy to nie tylko krajów przyjmujących, ale i aspiracji oraz możliwości przyjazdu.

Dokąd uciekają migranci? Inny kontynent to ostateczność

To znaczy?

Jeżeli jakaś osoba decyduje się wyjechać ze swojego miejsca pochodzenia, to na początku podróży rzadko kiedy myśli o tym, żeby wyjechać gdzieś bardzo daleko. W pierwszej kolejności często myśli o pobliskiej wiosce, miasteczku czy mieście. 

Taka osoba po przyjeździe próbuje zaspokoić swoje potrzeby, z którymi wyjeżdżała. Jeżeli je spełni, zostanie w nowym miejscu. Jeżeli nie, to po jakimś czasie zaczyna myśleć, co dalej. „Gdzie jestem w stanie znaleźć pracę?” „Gdzie mogę utrzymać lub wesprzeć rodzinę, która została w domu?” „Co mogę zrobić, żeby to osiągnąć?” 

Przy rozważaniu wyjazdu zagranicę pojawiają się kolejne trudne pytania – jak chociażby o to, czy taka osoba w ogóle może dostać paszport. Jej możliwości wyjazdu zależą zaś m.in. od finansów, wieku i przynależności do grupy społecznej.

Jeżeli możliwości legalnej migracji nie ma, dopiero wtedy może się zdarzyć (choć nie zawsze), że taka osoba zdecyduje się na ścieżkę nielegalną. Będzie płynąć łodzią przez morze, jechać nielegalnymi trasami przez Saharę itp.

Czyli migracja z jednego kontynentu na drugi to opcja ostatniego, a nie pierwszego wyboru?

Według danych Internal Displacement Monitoring Centre (IDMC) zdecydowana większość przemieszczeń ma charakter wewnętrzny, a migracje międzykontynentalne stanowią niewielki odsetek. Katastrofy związane z klimatem generują też co roku więcej przemieszczeń niż konflikty. Z drugiej strony konflikty generują długotrwałe przesiedlenia, a w sytuacji katastrof osoby nimi dotknięte zazwyczaj stosunkowo szybko wracają, aby zacząć układać życie na nowo.

Jak duży wpływ na migracje ma zmiana klimatu i wywoływane przez nią coraz częściej klęski żywiołowe?

Migracje tym wywołane są przede wszystkim wewnętrzne. Bardzo często osoby, które mają taką możliwość, wracają do wcześniejszego miejsca zamieszkania.

Jednocześnie warto podkreślić coś, co często w takich historiach umyka: zdecydowana większość osób z różnych powodów w ogóle nie migruje. Pozostają w miejscu katastrofy, bo nie mają możliwości finansowych, zdrowotnych czy fizycznych, aby wyjechać. Niejednokrotnie mają też zobowiązania wobec osób, którymi się opiekują. 

Nie jest więc tak, że gdy coś się dzieje, to nagle wszyscy wyjeżdżają. Po prostu część wyjeżdża, a większość zostaje. Ci pierwsi zazwyczaj w pierwszej kolejności wyjeżdżają do najbliższego bezpiecznego miejsca.

Jak duża jest skala przesiedleń?

W 2024 r. z powodu różnego rodzaju zmian środowiskowych odnotowano prawie 46 milionów przesiedleń (co nie znaczy, że osób przesiedlonych). W 2023 r. liczba przesiedleń związanych z konfliktami wynosiła 20,5 miliona, a związanych z katastrofami – 26,8 miliona.

Osobną sprawą jest to, ile osób na koniec roku wciąż przebywa w miejscu przesiedlenia. I tak w przypadku konfliktów zbrojnych mówimy o 68 milionach osób, a w przypadku katastrof – o 7,6 miliona (do statystyki tej zaliczają się też osoby przesiedlone we wcześniejszych latach, które nie powróciły do dawnego miejsca zamieszkania).

Wniosek jest więc prosty: jak jest wojna, to raczej się nie wraca, a jak nadejdzie katastrofa, to się wraca.

Powiedziałabym inaczej: jak jest katastrofa, to wraca się zazwyczaj szybciej, bo częściej jest taka możliwość. Jest to po prostu bezpieczniejsze niż w przypadku wojny.

Chęć powrotu jest tym bardziej zrozumiała, że w miejscu, do którego zostało się przesiedlonym, często trudno o odpowiednie warunki. W krajach Globalnego Południa ucieczka po trzęsieniu ziemi, tsunami czy huraganie polega najczęściej na ucieczce do miejsc schronienia: rządowych budynków, szkół itp. Ponieważ uciekają tam wszyscy, zagęszczenie osób jest bardzo duże. Dostęp do środków higieny czy edukacji jest utrudniony. Pojawiają się też nadużycia na tle seksualnym. Choć ludzie znajdują schronienie, nie oznacza to więc, że mają zapewnione godne warunki.

Poza tym za sobą zostawili cały swój dobytek, w tym zwierzęta, których do schronów wziąć nie można. Jeżeli jakaś rodzina została przesiedlona w ramach ewakuacji przed potencjalnym wybuchem wulkanu, to ktoś z członków gospodarstwa codziennie wraca do domu, żeby nakarmić zwierzęta, doprowadzić wodę na pole. Ma się nadzieję, że nawet jak wulkan wybuchnie, to lawa popłynie w inną stronę, więc o zwierzęta trzeba zadbać.

Pomoc po katastrofach naturalnych a nierówności społeczne

Warto mieć przy tym na uwadze, że nie każdy ma równą szansę, by wrócić do miejsca zamieszkania – i nie chodzi mi wcale o to, w jakim stanie znajduje się budynek, w którym dana osoba mieszkała.

A o co?

Gdy w 2017 r. w Nepalu doszło do silnego trzęsienia ziemi, wiele budynków uległo zniszczeniu. Z relacji w mediach można było odnieść wrażenie, że ludzie szybko otrzymali pomoc, w tym tę zagraniczną. Ale nie do końca tak było. Docierająca pomoc – czy to finansowa, czy jakakolwiek inna, czy to lokalna, czy od organizacji międzynarodowych – kierowana była często w pierwszej kolejności do osób, które najlepiej rokowały, jeżeli chodzi o odbudowę lokalnej gospodarki. Jeżeli ktoś wcześniej prowadził jakiś sklep lub miał mikroprzedsiębiorstwo, to otrzymywał pomoc jako pierwszy. Samotna kobieta z dwójką dzieci często takiej pomocy nie otrzymywała, choć była w dużo gorszej sytuacji. To w praktyce przekłada się na jeszcze trudniejsze warunki do życia.

Podobne przypadki mają miejsce również w krajach Globalnej Północy. Przykładem może być to, co stało się w Stanach Zjednoczonych po huraganie Katrina, który 20 lat temu uderzył w Nowy Orlean. Różnice społeczne były tam wyraźnie zauważalne jeszcze przed huraganem. Część osób miała ubezpieczone domy, inni nie. Ludność afroamerykańska rzadziej je posiadała. Mieszkała za to w miejscach tworzonych w ramach pomocy społecznej lub przy wykorzystaniu tanich rozwiązań. Władze były krytykowane za niewystarczającą reakcję, w efekcie społeczność nierówno powracała do Nowego Orleanu. Ludność afroamerykańska w dużej części nie powróciła, bo nie miała na to środków, a do tego utraciła zaufanie do władzy. Wrócili ci, którzy byli zamożniejsi i mogli się łatwiej, szybciej odbudować. A w miejsce uboższych napłynęła ludność latynoamerykańska, która pracowała przy odbudowie Nowego Orleanu.

Migracja jako element adaptacji do zmian klimatu

Badała pani migrację m.in. w Tunezji, Maroku, Tanzanii, Peru, Wenezueli, Bangladeszu. Czy z tych różnych miejsc i perspektyw można wyciągnąć pewne uniwersalne prawdy? Coś się wszędzie powtarza, sprawdza, jest problemem?

Jedyną ogólną prawdą jest to, że migracje są kształtowane przez złożoność czynników. Dotyczy to zarówno elementów wpływających na trudną sytuację w danym miejscu, jak i chęć oraz realną możliwość migracji. By to zobrazować, posłużę się trzema przykładami.

Pierwszy to historia oazy Mhamid w południowym Maroku, która ponosi konsekwencje zmian środowiskowych związanych m.in. z inwestycjami infrastrukturalnymi (np. energetycznymi). W ciągu 20 lat ludność zmniejszyła się o połowę, z 10 do 5 tys. osób. Stało się tak, bo budowa tamy zmieniła przepływ wody i obniżyła poziom wód gruntowych. Na to wszystko nałożyły się kryzysy: Arabska Wiosna, covid, kryzys ekonomiczny. To wszystko wpłynęło też na turystykę, która wyraźnie podupadła. A że dodatkowo w miejscu tym nie było wielu alternatywnych możliwości rozwoju, to ludzie zaczęli migrować.

Z kolei Tunezja mocno korzysta z wód subartezyjskich. Oznacza to, że aby się do nich dostać, potrzebne są pompy, które czasami mogą sięgać głębokości 250 czy 300 m. Wymaga to więc inwestowania przez władze w dodatkowe odwierty, które zapewnią możliwość nawadniania pól. Ale z drugiej strony są też gospodarstwa, które mają dodatkowe źródła dochodów, m.in. właśnie z migracji członków rodziny. W związku z tym mają możliwość inwestowania samodzielnego lub we współpracy z sąsiadami – czy to właśnie w nowy odwiert, czy w pompę, czy w budowę tuneli na uprawy.

Trzecim przykładem może być bardzo intensywna migracja między Tunezją a Francją. W tamtejszej części Afryki również są problemy z dostępem do wody, ale ze względu na to, że wiele osób wyjechało i zostało we Francji, to w pewnym zakresie zostały one złagodzone. Co więcej, część opuszczonych terenów uprawnych jest teraz dzielona i przeznaczana pod budowę domów, w których mają zamieszkać wracający w te regiony emeryci. Rolnictwo zastępuje więc budownictwo, co znacząco zmienia zapotrzebowanie na wodę.

W Tunezji badałam ogólnie trzy oazy i przyznam, że w każdej z nich kontekst migracyjny był zupełnie inny. Różnice robiło połączenie tego zjawiska ze stanem środowiska, sytuacją społeczno-ekonomiczną itp. Z pewnością migracja jest jednak elementem adaptacji do zmian klimatu i ograniczeń środowiska przyrodniczego. Przeprowadzane przeze mnie badania pokazują, że gospodarstwa domowe, których członek migrował, miały większą zdolność do podejmowania bardziej ryzykownych inwestycji, które mogły przynieść większy dochód. Miały też możliwość inwestowania w dodatkowe źródła nawadniania – na przykład w wykopanie głębszych studni, w systemy nawadniania kropelkowego lub w panele słoneczne, dzięki którym pompy mogą wydobywać wodę z większej głębokości.

Dlaczego pojęcie „migracje klimatyczne” bywa mylące?

Czy z pani badań i obserwacji wynika, że osoby migrujące zdają sobie sprawę, że muszą migrować przez zmianę klimatu? Czy też postrzegają to w zupełnie innych kategoriach?

Skoro pan mnie o to pyta, to muszę przyznać jasno: nie lubię mówić, że ludzie migrują, bo zmienia się klimat. Uważam, że to narracja, która oddala nas od szukania rozwiązań i skutecznego zarządzania tym procesem. Jest mi dużo bliższe stwierdzenie, że ludzie migrują, ponieważ warunki środowiska przyrodniczego w tym czy innym miejscu nie pozwalają na względnie godne życie.

Dlaczego to tak ważne rozróżnienie?

Bo to właśnie szerzej rozumiana zmiana warunków środowiska przyrodniczego, a nie wyłącznie klimatu, powoduje pogorszenie się jakości życia ludzi bądź po prostu zagrożenie dla ich życia. Klimat jest elementem środowiska przyrodniczego, więc go tutaj nie dyskwalifikuję, ale zmiany w środowisku przyrodniczym mogą być skutkiem zmiany klimatu lub też wynikać z innych form działalności człowieka bądź być przez nie nasilane. 

Jeżeli nazwiemy te zmiany konkretnie – brak wody, zasolenie gleby, choroba roślin, przeciągająca się susza – jesteśmy w stanie dużo łatwiej znaleźć lokalne rozwiązania. Kiedy mówimy, że jest to zmiana klimatu, to jest ujęcie zbyt ogólne, żebyśmy mogli znaleźć rozwiązania i skutecznie zarządzić tym procesem.

Czuję się przekonany. Czy ludzie zdają więc sobie sprawę, że zmiana klimatu jest czynnikiem wpływającym na pogorszenie warunków przyrodniczych, w których żyją?

W trakcie badań rozmawiałam z ludźmi żyjącymi w Dolinie Dades w Maroku. Część z nich mówiła mi: ponieważ pogorszył się klimat, to nasze pola zalewa w czasie powodzi, które stały się silniejsze. A dlaczego tak mówili? Bo przyjechali do nich działacze międzynarodowych bądź lokalnych organizacji i tak im powiedzieli. A jaka jest prawda?

Domyślam się, że inna…

Prawda jest taka, że to sytuacja dużo bardziej złożona. Ludność w tamtym regionie funkcjonowała od dawna i m.in. uprawiała pola. W latach 50. i 60 XX w. odnotowano jednak gwałtowny wzrost liczby ludności. Doprowadziło to do większej presji na środowisko przyrodnicze, które nagle musiało zacząć dostarczać o wiele więcej zasobów: i na potrzeby żywności, i na potrzeby generowania dochodów z rolnictwa. Jeżeli mamy ograniczoną powierzchnię upraw, a ludności jest więcej, to automatycznie staramy się tę powierzchnię pól zwiększyć. Co więc zrobiono? Uregulowano rzekę, która naturalnie meandrowała. Jej wyprostowanie przyspieszyło przepływ wody podczas powodzi – siła wody stała się większa, wezbranie groźniejsze, a woda łatwiej wylewa się z koryta.

Ale na tym nie koniec. Kulturowo chleb w tym regionie wypiekany jest w piecach, które nie są zasilane gazem czy prądem, lecz opałem zbieranym w okolicznych górach. Zazwyczaj opał ten zbierają kobiety, które wychodzą o 4 czy 5 rano, by wycinać i zbierać suche krzewy. Mimo że są suche, to jednak ich korzenie pomagają utrzymać wodę w glebie, a same krzewy utrzymują materiał na stokach.

Kiedy rzeczywiście dochodzi do zmian w nasileniu opadów i skraca się sezon z pokrywą śnieżną, przez brak tych krzewów materiał ze stoków osuwa się szybciej. Z kolei przez to, że rzeka jest uregulowana, nie ma miejsca, aby ilość wody, która kiedyś się w niej mieściła, mogła rozlewać się w bardziej naturalny sposób. I nawet tama, która została wybudowana, żeby tę wodę utrzymywać, stosunkowo szybko wypełniła się grubszym materiałem naniesionym z gór. On po prostu stoczył się i wypełnił zbiornik, który w efekcie przestał spełniać swoją rolę.

Oczywiście można więc mówić, że to przez gorsze warunki klimatyczne i część mieszkańców pewnie wciąż będzie powtarzać, że to przez klimat. Jak jednak widać proces, który tam zachodzi, jest dużo bardziej złożony.

Dr Karolina Sobczak-Szelc – badaczka specjalizująca się w problematyce migracji. Pracuje w Ośrodku Badań nad Migracjami na Uniwersytecie Warszawskim.

The post Inny kontynent to ostateczność. Większość rzeczy, które słyszymy o migracjach środowiskowych, to nieprawda [WYWIAD] appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

3 czerwca 2026

Komunikat 01/2026
Komitetu Problemowego ds. Kryzysu Klimatycznego
przy Prezydium PAN
w sprawie nienadążania z adaptacją do przyspieszającej antropogenicznej zmiany klimatu

Nadzwyczajna fala upałów, której doświadczyliśmy w ostatnich dniach w wielu krajach Europy, w tym w Polsce, przyniosła rekordowe temperatury maksymalne i dobowe oraz rekordowo ciepłe noce. Spowodowała przeciążenie wszelkiego rodzaju służb ratowniczych, liczne awarie, utrudnienia komunikacyjne oraz dotkliwe straty osobiste i gospodarcze. Ta sytuacja była zjawiskiem losowym, ale nie była przypadkiem. O nasilaniu się, wzmacnianiu i występowaniu takich i podobnych zdarzeń oraz rosnących ryzykach z tym związanych od lat ostrzegały opinię publiczną i decydentów zarówno Międzyrządowy Zespół ds. Zmiany Klimatu (IPCC – Intergovernmental Panel on Climate Change), jak i wiele innych jednostek i zespołów naukowych w Polsce i na świecie.

Wyniki pomiarów i obserwacji dostępne w doniesieniach i raportach naukowych z ostatnich lat dokumentują gwałtowne przyspieszenie tempa przegrzewania się Ziemi. Najnowsze analizy pokazują, że w latach 1985–2015 globalna temperatura rosła średnio o 0,2°C na dekadę. W ostatnim dziesięcioleciu, między 2016 a 2025 rokiem, wskaźnik ten niemal się podwoił, osiągając wartość 0,36°C na dekadę.

Narastająca nierównowaga energetyczna naszej planety prowadzi do dalszego przyspieszania tempa ocieplania atmosfery. W efekcie granicę ocieplenia o 1,5°C względem epoki przedprzemysłowej, uznawaną raptem dekadę temu za próg, którego nie powinniśmy przekroczyć do końca XXI wieku, przekraczamy już teraz – szybciej niż jeszcze niedawno uważano za prawdopodobne [1] [2] [3]. Granicę ocieplenia o 2°C względem epoki przedprzemysłowej,uznawaną za alarmową, możemy osiągnąć nawet w ciągu najbliższych kilkunastu lat.

Wstępne analizy przeprowadzone przez World Weather Attribution pokazują, że fala upałów, która przeszła przez Europę i Polskę pod koniec czerwca 2026 roku, w dawniejszym, chłodniejszym klimacie, byłaby skrajnie nieprawdopodobna. Niestety, w świetle wskazanych wyżej faktów, kolejne zdarzenia ekstremalne związane z postępującą destabilizacją klimatu (które możliwe są jeszcze w tym roku, a niewątpliwie czekają nas coraz częściej w kolejnych latach) będą stawać się silniejsze, a w konsekwencji – powodować znacznie poważniejsze skutki.

Rozwiązania stosowane obecnie w gospodarce wodnej, leśnej, rolnictwie, planowaniu, zagospodarowaniu przestrzennym oraz innych działach gospodarki muszą przestać opierać się na wiedzy zdobytej w ubiegłym stuleciu, ponieważ nie przystaje ona do realiów błyskawicznie zmieniającego się świata, pochłania środki finansowe, opóźnia przystosowanie i przynosi coraz więcej szkód zamiast faktycznie służyć adaptacji do skutków globalnego ocieplenia.

Społeczne, gospodarcze i środowiskowe konsekwencje ostatniej fali upałów ilustrują konieczność radykalnego przyspieszenia skutecznych działań mitygacyjnych i adaptacyjnych.

W tej sytuacji apelujemy o:

• mobilizację wszystkich sił politycznych i społecznych na rzecz stworzenia ram dla realnej i konsekwentnej polityki państwa wspierającej wysiłki międzynarodowe prowadzące do jak najszybszej redukcji emisji gazów cieplarnianych i adekwatny udział naszego kraju w tych wysiłkach;

• radykalne przyspieszenie skutecznych działań adaptacyjnych w celu budowania odporności wobec już występujących i przyszłych zagrożeń klimatycznych na wszystkich szczeblach zarządzania państwem;

• nadanie obecnie przygotowywanej w Ministerstwie Klimatu i Środowiska nowej Krajowej Strategii Adaptacji do Zmiany Klimatu rangi jednego z wiodących priorytetów polityki państwa.

Nasz apel kierujemy do rządu, samorządów wszystkich szczebli, instytucji państwowych takich jak PGW Wody Polskie i PGL Lasy Państwowe), instytucji nauki, wszystkich podmiotów działających publicznie, a także odpowiedzialnych przedsiębiorstw i obywateli. Podjęcie takich działań, często niewiążących się z dużymi kosztami, sugerowaliśmy wielokrotnie w komunikatach Komitetu.

Mając świadomość, że dezinformacja klimatyczna uniemożliwia prowadzenie skutecznych polityk klimatycznych i działań adaptacyjnych, zwracamy się do mediów, władz i podmiotów wypowiadających się publicznie o skuteczne jej przeciwdziałanie. Pierwszą, prostą praktyką w tym zakresie byłoby używanie właściwego języka: mówiąc o zachodzącej zmianie klimatu oraz związanych z nią zdarzeniach i ich skutkach, zamiast powszechnie stosowanego, wymijającego i nieostrego terminu „zmiany klimatyczne” używajmy precyzyjnych, dobrze ugruntowanych naukowo określeń, takich jak „antropogeniczna zmiana klimatu”, „antropogeniczne globalne ocieplenie” lub wręcz „kryzys klimatyczny”. Nazywają one wprost przyczynę zjawiska i oddają powagę sytuacji, w której znaleźliśmy się jako społeczeństwo.

Komunikat wyraża opinię Komitetu i nie powinien być utożsamiany ze stanowiskiem Polskiej Akademii Nauk (par. ust. 3 Uchwały nr 1/2023 Prezydium PAN w sprawie utworzenia komitetów problemowych i rad przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk na kadencję 2023–2026).

The post Nie nadążamy z adaptacją do zmiany klimatu – komunikat komitetu PAN appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Czerwcowe rekordy temperatury w Polsce, wyciąganie dwutlenku węgla z atmosfery, nagroda Kompas ESG i klimatyczna nadzieja – sprawdź, co przygotowaliśmy dla Ciebie w czerwcowym numerze „Newslettera o klimacie”! W temat wprowadzi Cię felieton dr Jagody Mytych.

Nadzieja klimatyczna to nie hurra optymizm, ale powolna wspinaczka

Nie jesteśmy już na ścieżce prowadzącej do najbardziej katastrofalnych prognoz z początku XXI wieku. Nie dlatego, że zmiana klimatu została „odwołana”, ale dlatego, że od pierwszych raportów IPCC minęło już kilka dekad. Część tego, co kiedyś należało do przyszłości, stała się historią. Wiemy już, jak rozwijały się światowa gospodarka, emisje gazów cieplarnianych czy technologie energetyczne. Nie podążyliśmy ani najbardziej pesymistycznym scenariuszem, ani najbardziej optymistycznym. Dziś możemy więc z większą precyzją mówić o tym, dokąd zmierzamy.

Nie oznacza to jednak, że zagrożenie minęło ani że istnieje jeden moment, po którego przekroczeniu nasza sytuacja nagle zmieni się z „rozwiązywalnej” w „katastroficzną”. Owszem, istnieją punkty krytyczne – związane z topnieniem Grenlandii, słabnięciem AMOC, degradacją Amazonii i wieloma innymi procesami. Jednak nie ma jednej granicznej daty, która skazałaby nas na klimatyczny kolaps. Porozumienie paryskie i jego główny cel, utrzymanie wzrostu temperatury na poziomie 1,5°C, to polityczny drogowskaz – ani obietnica, ani wyrok. Każda dodatkowa dziesiąta część stopnia zwiększa ryzyko, każda zaoszczędzona je zmniejsza. Przyszłość nie jest zapisana z góry – wciąż kształtuje się pod wpływem naszych decyzji. To właśnie z takiego sposobu myślenia wyrasta pojęcie nadziei klimatycznej. Nie jest ona przekonaniem, że wszystko będzie dobrze, lecz decyzją, by działać w świecie, którego przyszłość pozostaje otwarta.

Slope not cliff

Ostatnio pojawiło się wiele komentarzy, że „odwołano zmianę klimatu”. W rzeczywistości stało się coś innego: wraz z upływem czasu zawęził się zakres najbardziej prawdopodobnych scenariuszy przyszłości. Część tego, co kiedyś było przedmiotem prognoz, już się wydarzyła – wiemy więc, że nie podążamy katastroficznym scenariuszem najwyższych emisji (RCP8.5, obecnie odpowiadającego mu SSP5-8.5), ale też nie ścieżką szybkiej dekarbonizacji. Problem więc wcale nie zniknął.

Jak pisała w swoim felietonie dla „American Scientist” Kate Marvel: „Zmiana klimatu nie jest klifem, z którego nagle spadniemy, ale zboczem, po którym zjedziemy”. Badaczka przyznała, że obecnie wygląda to tak, jakbyśmy rzucili się głową w dół i pędzili na złamanie karku po tym zboczu. Wciąż jednak możemy się zatrzymać i rozpocząć „długą, powolną, brutalną wspinaczkę z powrotem na szczyt”. Możemy się różnić w ocenie tego, jaki świat chcielibyśmy zobaczyć na tym szczycie i jak nim zarządzać. Dobrze byłoby jednak najpierw wspólnie podjąć decyzję, że zawracamy.

Co dalej? Na pewno nie czeka nas utopia. Globalna temperatura Ziemi już podniosła się o ponad 1,3 stopnia, co oznacza, że zginie większość raf koralowych. Nie mamy też dobrych prognoz dla topniejących w zawrotnym tempie lodowców. Ludzkość mocno odcisnęła się na spalonym, pozbawionym lodu, zalanym wodą czy kompletnie wysuszonym krajobrazie. Przyszłość nie musi jednak być dystopią. Będzie gorzej, będzie cieplej, o czym już się przekonujemy, ale nie musi być beznadziejnie. Marvel zaproponowała, żeby odrzucić zarówno wizję utopii, jak i dystopii i powalczyć o „topię” – zwyczajnie dobrą przyszłość, w której kontynuujemy nasze codzienne aktywności, żyjąc w miastach na palach, tęskniąc za tym, co straciliśmy, ale żywiąc nadzieję na lepsze czasy. „W przyszłości wciąż będzie światło, a jego źródłem nie musi być spalanie paliw kopalnych”. Każda dziesiąta część stopnia ma znaczenie.

2040: wyobraźnia przyszłości

Tyle że łatwiej wyobrazić sobie katastrofę niż stopniową, zakończoną sukcesem transformację. Nie ma twardych praw fizycznych, które przewidują przyszłość ludzi oraz naszych cywilizacji i społeczeństw. W swoich działaniach ludzie bywają i bezmyślni i wspaniałomyślni. Łamiemy prawa, stereotypy i granice (również te planetarne). Mimo że algorytmy próbują, trudno nas przewidzieć. I to my w najwyższym stopniu kształtujemy naszą przyszłość. Wiemy, że tak długo, jak ludzie będą emitować gazy cieplarniane przez spalanie paliw kopalnych i wylesianie, planeta będzie się podgrzewać. Fizyka mówi, że oznacza to wyższy poziom oceanów, silniejsze opady oraz gorsze i dłuższe susze. Nie mówi, jak mamy się z tym czuć ani co zdecydujemy się zrobić. W tym sensie przyszłość jest niepewna; wymaga wyobraźni.

Próbą pokazania, jak mogłoby wyglądać świat za kilkanaście lat, gdybyśmy wdrożyli rozwiązania, które mamy do dyspozycji, jest film „2040” w reżyserii Damona Gameau. Punktem wyjścia dla narracji nie jest nadciągająca katastrofa klimatyczna, ale córka reżysera, która w 2040 roku będzie już dorosła. Przez wzgląd na jej przyszłość, Gameau szuka istniejących już technologii i praktyk, które mogłyby uczynić świat lepszym do życia. Rozmawia z naukowcami, ekspertami i praktykami z całego świata. Przygląda się inicjatywom i rozwiązaniom takim jak energetyka słoneczna i wiatrowa, magazynowanie energii, regeneracyjne rolnictwo, odbudowa ekosystemów, lokalne systemy żywnościowe, elektryczny transport, gospodarka obiegu zamkniętego, czy wzmacnianie lokalnych społeczności.

Chyba wszyscy się zgodzimy, że jeśli chodzi o przewidywania dotyczące przyszłości, są one niemal całkowicie negatywne w tym momencie. Za każdym razem, gdy otwieramy wiadomości albo media społecznościowe, czekają nas opowieści typu gloom and doom na temat środowiska lub przyszłości. Jako ojciec uważam, że jest też przestrzeń na inną opowieść, taką, która koncentruje się na rozwiązaniach, dlatego zamierzam wyjść i ich poszukać, a potem zbudować z nich dla naszej córki wizję innej przyszłości. Świat, w którym wdrożyliśmy to, co najlepszego udało nam się dotychczas wypracować. To jedyna zasada: nie wymyślam nowych rzeczy; to wszystko już jest

– podkreśla Gameau.

„2040” pokazuje rzeczywistość, w której już nie zjeżdżamy po równi pochyłej, ponieważ zawróciliśmy i podjęliśmy wspinaczkę.

Nadzieja klimatyczna to gotowość do działania

W swojej nowej książce „Human Nature: Nine Ways to Feel About Our Changing Planet” Kate Marvel pisze, że najczęściej zadawane jej pytanie brzmi: „Czy jest jeszcze jakaś nadzieja?”. Rozumie ten lęk. Nie mamy już nadziei na powstrzymanie zmiany klimatu – dzieje się ona tu i teraz. Świat jest już cieplejszy o ponad 1,3°C w porównaniu z epoką przedprzemysłową i będzie doświadczał kolejnych fal upałów, susz i powodzi. Bajkowego zakończenia nie będzie.

Ale – i to jest najważniejsze – nauka mówi również bardzo jasno, co należy zrobić. Rozwijać odnawialne źródła energii, modernizować sieci przesyłowe, odchodzić od paliw kopalnych, elektryfikować transport, chronić ekosystemy. Jak zauważa Marvel, na tej liście znajduje się wiele czasowników: budować, zastępować, uczyć się, chronić. Nie ma na niej jednego: „mieć nadzieję”.

To ważne rozróżnienie. Nadzieja nie jest biernym oczekiwaniem, że wszystko dobrze się skończy. Psychologowie od lat pokazują, że różni się od optymizmu. Optymizm zakłada, że przyszłość sama w sobie i sama z siebie będzie dobra. Psychologia zna nawet zjawisko optimism bias – skłonność do przeceniania szans na pozytywny rozwój wydarzeń i niedoceniania ryzyka. Łatwo uwierzyć, że “jakoś to będzie”, a jeśli nie będzie, to problem dotknie raczej kogoś innego niż nas i gdzieś daleko od naszych drzwi. Nadzieja jest podejściem bardziej świadomym, przekonaniem, że lepsza przyszłość jest możliwa, ale wymaga naszego działania. Proaktywność klimatyczna rozumiana jest jako szansa na lepsze jutro, a nie poświęcenie. To nie jest przeciwieństwo realizmu. To jego uzupełnienie. Wysiłek „powolnej wspinaczki” ma sens, bo choć sukces nie jest gwarantowany, wciąż pozostaje możliwy.

Trochę niepostrzeżenie część tej historii sukcesu już się wydarzyła. Jeszcze kilka lat temu tempo rozwoju energetyki słonecznej, wiatrowej czy magazynów energii wydawało się nierealistyczne. Tymczasem technologie tanieją szybciej niż przewidywały prognozy, a transformacja przyspiesza. Nadal zbyt wolno wobec skali problemu, ale wystarczająco szybko, by pokazać, że warto było rozpocząć wspinaczkę.

Nadzieja klimatyczna nie polega na wierze, że wszystko dobrze się skończy. Polega na uznaniu, że wynik wciąż zależy od naszych decyzji. Jak powiedziała Christiana Figueres po przyjęciu Porozumienia paryskiego: „Nie jest za późno. Mamy niewielkie okno czasowe i zamyka się ono szybko, ale wciąż pozostaje otwarte. Przyszłość nie jest zapisana. To od nas zależy, jak ją napiszemy”.

W czerwcowym numerze Newslettera o klimacie:

40,5°C to dopiero początek upalnego polskiego lata?
Slop not cliff – klimatyczna wspinaczka od katastrofy do nadziei
Historyczne upały wracają do Londynu
Niepewny rynek technologii trwałego usuwania węgla – komentarz Marcina Popkiewicza
Nauka o klimacie laureatem Nagród Kompas ESG 2026
Mrożący krew thriller SF o wskrzeszaniu mamutów
Nowe inicjatywy Fundacji Edukacji Klimatycznej

Zapisz się na Newsletter o klimacie i uzyskaj dostęp do wydań archiwalnych

Klimat się zmienia – zapisz się i omiń algorytmy!

Raz w miesiącu otrzymasz przegląd najnowszych publikacji Nauki o klimacie, ekskluzywny komentarz eksperta i pogłębiony kontekst, polecenia wartościowych treści oraz wgląd w życie redakcji.

Dbamy o Twoją prywatność. Przetwarzamy dane wyłącznie w celu wysyłki newslettera i tylko za Twoją zgodą. W każdej chwili możesz ją wycofać.

Wyrażam zgodę

na otrzymywanie drogą elektroniczną newslettera o klimacie wysyłanego przez Fundację Edukacji Klimatycznej, wydawcę portalu naukaoklimacie.pl

Wyrażam zgodę

na przetwarzanie moich danych osobowych przez Fundację Edukacji Klimatycznej w celu przesyłania newslettera

Zapisując się na newsletter akceptujesz politykę prywatności Fundacji Edukacji Klimatycznej.

Zapisuję się

Loading…

Gratulacje!

Twój e-mail został zapisany!

The post Nadzieja klimatyczna – Newsletter o klimacie, czerwiec 2026 appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.