Dziura ozonowa, „Milcząca wiosna”, chmury i los cywilizacji – sprawdź, co przygotowaliśmy dla Ciebie w majowym numerze „Newslettera dla klimatu”! W temat wprowadzi Cię felieton dr Jagody Mytych.

Inne wersje przyszłości są możliwe: Co łączy Protokół montrealski i klimatyczne s-f?

„Pamiętacie dziurę ozonową? Miała nas zabić – i jakoś nic się nie stało”. To jeden z ulubionych argumentów współczesnych sceptyków klimatyczno-ekologicznych. Tyle że historia niszczenia i regeneracji warstwy ozonowej wcale nie pokazuje, że naukowcy przesadzili. Jest dowodem na coś znacznie bardziej niewygodnego: że społeczność międzynarodowa potrafi działać skutecznie, ale tylko wtedy, gdy chce.

„To jest remake tego filmu, który już pięć razy widziałeś” – mówił o groźbie katastrofy klimatycznej Jacek Dukaj. Pisarz wyjaśniał prowadzącemu Kanał Zero, że od lat 50. naliczył już kilka wersji zagłady, która miała być spowodowana przez katastrofę ekologiczną. „Może nawet pamiętasz dziurę ozonową, pamiętasz dziurę ozonową?” „Oczywiście, że tak. Mieliśmy nie stosować dezodorantów” – wtórował Krzysztof Stanowski. Niewątpliwie historia dziury ozonowej trafiła do pamięci zbiorowej pewnych pokoleń, ale raczej w wymiarze anegdotycznym niż naukowym.

Koniec końców autor „Lodu” nie zaprzeczył samej zmianie klimatu, lecz uznał, że prognozy są przesadzone, ponieważ nie uwzględniają przyszłego postępu technologicznego. Dukaj przekonywał również, że „wolno nadchodzące katastrofy” są zwykle możliwe do uniknięcia, ponieważ dają społeczeństwom czas na opracowanie nowych rozwiązań: „Jeżeli masz wolno nadchodzącą katastrofę, coś się tam wydarzy za 100 lat, to to prawie zawsze jest do uniknięcia” – tłumaczył. To klasyczny refren techno-optymistycznych narracji. Czym one są? Więcej na ten temat przeczytacie w felietonie Piotra Florka “Jacek Dukaj i pułapki technooptymizmu” na łamach Nauki o klimacie.

Tymczasem historia antropogenicznej zmiany klimatu pokazuje coś dokładnie odwrotnego: ludzie bardzo często reagują za późno właśnie dlatego, że katastrofa nadchodzi powoli.

Dziura ozonowa wciąż się powiększa swój zasięg… w populistycznej debacie

Z jednym mogę się z Jackiem Dukajem zgodzić – już gdzieś to słyszeliśmy i to nie raz. Dziura ozonowa jako argument w polemikach klimatycznych zajmuje zaszczytne miejsce. Regularnie pojawia się twierdzenie, że miała nas zabić, a tymczasem zniknęła. Może nawet nigdy nie istniała, a skoro tak, to dlaczego mamy wierzyć, że globalne ocieplenie jest realnym zagrożeniem, a nie kolejną paniką alarmistów? Przypomnijmy więc, dlaczego zmiana klimatu to nie ten sam przypadek, co dziura ozonowa, oraz dlaczego choć przykład dziury ozonowej mógłby być motywującą historią dla działań klimatycznych, to na razie nią niestety nie jest.

W latach 80. XX wieku odkryto, że warstwa ozonowa chroniąca Ziemię przed szkodliwym promieniowaniem UV ulega gwałtownemu zubożeniu. Za powstawanie tzw. dziury ozonowej odpowiadały chlorofluorowęglowodory (CFC) – związki powszechnie stosowane m.in. w urządzeniach chłodniczych, aerozolach i systemach klimatyzacji. Odkrycie „dziury ozonowej” nad Antarktydą stało się jednym z pierwszych globalnych alarmów środowiskowych o takiej skali. W odpowiedzi niemal 200 państw podpisało w 1987 r. tzw. Protokół montrealski nakładający na przemysł obowiązek stopniowego wycofania substancji zubożających warstwę ozonową. Dzięki połączeniu wiedzy naukowej (Molina i Rowland 1974, Farman i in. 1985, Solomon i in. 1986, WMO 1988) i międzynarodowej współpracy proces degradacji udało się wyhamować. Nie oznacza to, że dziura ozonowa już zniknęła, raczej, że się “domyka”. Obecnie warstwa ozonowa znajduje się na drodze do regeneracji: w większości regionów świata może wrócić do stanu sprzed 1980 r. około połowy XXI wieku; jednak nad Antarktydą pełna odbudowa może nastąpić później, około 2060–2066 r. (World Meteorological Organization, 2023).

Chociaż zaprzestano stosowania halonów i chlorofluorowęglowodorów, substancje te pozostaną w atmosferze jeszcze przez wiele dziesięcioleci. Nawet gdyby nie dochodziło do żadnych nowych emisji, w atmosferze nadal znajdowałaby się wystarczająca ilość chloru i bromu, by niszczyć ozon na określonych wysokościach nad Antarktyką w okresie od sierpnia do grudnia. Oczekuje się, że powstawanie dziury ozonowej będzie nadal corocznym zjawiskiem wiosennym. Jej rozmiar i głębokość zależą w dużej mierze od warunków meteorologicznych charakterystycznych dla danego roku.

Dziś Protokół montrealski bywa przywoływany jako jeden z nielicznych przykładów sytuacji, w której naukowcy, politycy i przemysł zdołali względnie szybko osiągnąć porozumienie wobec globalnego zagrożenia środowiskowego. Istotną rolę odegrał fakt, że dla substancji niszczących ozon stosunkowo szybko udało się znaleźć technologiczne zamienniki, co ułatwiło przemysłowi dostosowanie się do nowych regulacji. Mario Molina, laureat Nagrody Nobla za badania nad wpływem CFC na warstwę ozonową, podkreślał później, że historia walki o warstwę ozonową pokazała, iż społeczeństwa są zdolne reagować na ostrzeżenia naukowców, jeśli zagrożenie zostanie odpowiednio zakomunikowane i przełożone na konkretne działania polityczne. Z kolei Sekretarz Generalny ONZ António Guterres nazwał Protokół montrealski dowodem na to, że świat potrafi skutecznie odpowiadać na globalne kryzysy środowiskowe. Światowa Organizacja Meteorologiczna wskazuje natomiast, że jest on przykładem tego, iż międzynarodowa współpraca oparta na wiedzy naukowej może realnie – choć nie natychmiast – naprawiać szkody wyrządzone środowisku.

Czyli inne niż katastroficzne wersje przyszłości są możliwe, ale wymagają zgody i kolektywnej mobilizacji, która – patrząc na dzisiejszy spolaryzowany i uzależniony od paliw kopalnych świat – wydaje się być możliwa tylko w fantastyce, a i tam optymizm jest umiarkowany.

S-f wrażliwe klimatycznie i koalicja przyszłości

Dużą popularnością cieszył się ostatnio w kinach „Projekt Hail Mary” – film o katastrofie klimatycznej, choć wywołanej nie przez nadmiar promieniowania słonecznego, lecz przez jego utratę (tyle w kwestii spoilerów). Agencja odpowiedzialna za ratowanie świata werbuje najlepszych naukowców i przygotowuje międzynarodową misję. Ale to za mało; konieczny będzie też heroizm jednostki. Dlaczego?

Jak wyjaśnia stojąca na czele projektu Eva Stratt, szanse porozumienia się na szczeblu międzynarodowym są nikłe: „Stracimy ćwierć populacji świata w ciągu następnych 30 lat. A to tylko przy założeniu, że wszystkie kraje świata będą współpracować w celu racjonalizowania żywności. Ale nie będą… więc podwajam szacunki”. Mówiąc prościej, Stratt wie, że rządy się nie dogadają, choćby stawką było uratowanie życia ich własnych obywateli.

Z kolei w „The Ministry for the Future”, Kima Stanleya Robinsona, centralnym pomysłem jest właśnie próba stworzenia globalnej instytucji zdolnej do działania ponad logiką krótkoterminowych interesów państw. Tytułowe ministerstwo zostaje powołane przez państwa sygnatariuszy Porozumienia paryskiego jako specjalna agenda ONZ mająca „reprezentować przyszłe pokolenia” i koordynować działania wobec kryzysu klimatycznego.

Robinson pokazuje jednak, że nawet po katastrofalnej fali upałów w Indiach, w której giną miliony ludzi, współpraca międzynarodowa pozostaje krucha i pełna napięć, zaś wiedza naukowa i dyplomacja okazują się niewystarczające. Obok negocjacji klimatycznych, reform finansowych i technologicznych pojawiają się radykalne działania oddolne, akty sabotażu, a nawet terroryzm klimatyczny. Państwa spierają się o odpowiedzialność, emisje i koszty transformacji, a Indie – rozczarowane bezczynnością świata – decydują się jednostronnie rozpocząć geoinżynieryjną operację schładzania planety poprzez rozpylanie aerozoli w stratosferze. Sama technologia jest jednak niewystarczająca wobec braku globalnej mobilizacji i solidarności.

Obie historie ujawniają głęboki lęk obecny we współczesnym klimatycznym science fiction: obok stanowiącej oś fabuły potencjalnej katastrofy, pojawia się także inne zagrożenie: polityczna i społeczna niezdolność do wspólnego działania.

Nie mamy jeszcze Ministerstwa Przyszłości przy ONZ, ale trochę obok tej wizji zaczynają pojawiać się realne inicjatywy polityczne przypominające scenariusz Robinsona. W kwietniu w kolumbijskim Santa Marta odbyła się pierwsza międzynarodowa konferencja poświęcona (tylko i wyłącznie) odchodzeniu od paliw kopalnych. Spotkanie zgromadziło przedstawicieli 57 państw określających się mianem „coalition of the willing” – koalicji chętnych. Kraje te reprezentują ponad połowę światowego PKB, około jedną trzecią globalnego zapotrzebowania na energię i około 20% podaży paliw kopalnych.

Inicjatywa inspirowana była ideą Fossil Fuel Treaty, rozwijaną m.in. przez kanadyjską aktywistkę klimatyczną Tzeporah Berman. Jej celem jest przekształcenie „odejścia od paliw kopalnych” z ogólnego hasła w konkretny, polityczny i międzynarodowo koordynowany projekt działania. Państwa uczestniczące zobowiązały się do przygotowania własnych planów ograniczania wykorzystania paliw kopalnych przed kolejnym szczytem, który odbędzie się w Tuvalu, małym państwie wyspiarskim, które już dzisiaj znika pod wznoszącym się poziomem oceanu. Drugim współorganizatorem będzie Irlandia.

Stagnacja Porozumienia paryskiego pokazuje, że potrzebne stają się nowe, ambitne instytucje, ponadnarodowe koalicje i wspólne misje organizowane w celu mitygacji zmiany klimatu i ochrony przyszłości kolejnych pokoleń. W tym sensie Protokół montrealski powinien służyć za przykład tego, że choć o wiele łatwiej jest ją zniszczyć w imię partykularnych interesów, da się wspólnie naprawić przyszłość.

W majowym numerze Newslettera o klimacie:

Co łączy Protokół montrealski i klimatyczne s-f?
Jak Rachel Carson poszła na wojnę z pestycydami
Chmury i cywilizacje – relacja prof. Malinowskiego
Wielka mobilizacja: jak fani K-popu walczą o lepszy klimat
Nowe inicjatywy Fundacji Edukacji Klimatycznej

Zapisz się na Newsletter o klimacie i uzyskaj dostęp do wydań archiwalnych

Klimat się zmienia – zapisz się i omiń algorytmy!

Raz w miesiącu otrzymasz przegląd najnowszych publikacji Nauki o klimacie, ekskluzywny komentarz eksperta i pogłębiony kontekst, polecenia wartościowych treści oraz wgląd w życie redakcji.

Dbamy o Twoją prywatność. Przetwarzamy dane wyłącznie w celu wysyłki newslettera i tylko za Twoją zgodą. W każdej chwili możesz ją wycofać.

Wyrażam zgodę

na otrzymywanie drogą elektroniczną newslettera o klimacie wysyłanego przez Fundację Edukacji Klimatycznej, wydawcę portalu naukaoklimacie.pl

Wyrażam zgodę

na przetwarzanie moich danych osobowych przez Fundację Edukacji Klimatycznej w celu przesyłania newslettera

Zapisując się na newsletter akceptujesz politykę prywatności Fundacji Edukacji Klimatycznej.

Zapisuję się

Loading…

Gratulacje!

Twój e-mail został zapisany!

The post Inne wersje przyszłości są możliwe – Newsletter o klimacie, maj 2026 appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wywiad trwa prawie trzy godziny i Jacek Dukaj porusza tam ze swadą i dużą pewnością siebie wiele tematów; zagadnienia związane z klimatem omawiane są tylko przez cztery minuty (od 1:35:30), choć i tak w tym czasie pisarzowi udało się wypowiedzieć kilka niezbyt mądrych stwierdzeń.

Ale to już było: dziura ozonowa i zapowiedzi ochłodzenia 

Według Dukaja zagrożenia związane z antropogenicznym globalnym ociepleniem są przesadzone, a sama zmiana klimatu jest tylko kolejną z serii środowiskowych katastrof-straszaków, które pojawiają się cyklicznie w mediach. Jacek Dukaj pamięta poprzednie, więc tylko uśmiecha się z pobłażaniem gdy widzi zaniepokojoną tematem klimatu młodzież. Jako przykłady tych poprzednich, chybionych przepowiedni, pisarz podał dziurę ozonową, oraz „absolutnie tak samo naukowe” zagrożenie globalnego ochłodzenia z lat 70-tych ubiegłego wieku.

Nie będziemy się szczegółowo zajmować tymi twierdzeniami, przede wszystkim dlatego, że nie są zbyt oryginalne, i na Nauce o klimacie były już szczegółowo analizowane: na temat rzekomego konsensusu dotyczącego globalnego ochłodzenia mamy osobny artykuł; mamy też artykuł o problemie dziury ozonowej, którego zniknięcie z publicznego dyskursu zdaje się wielce konfundować wiele osób, w tym Dukaja i Stanowskiego.

Pozwolę sobie tylko zauważyć, że przejawiane przez obu rozmówców poczucie wyższości ma bardzo wątłe podstawy. Nie podejrzewam by nastoletni Dukaj albo kilkuletni Stanowski zaczytywali się literaturą naukową na temat dziury ozonowej w latach osiemdziesiątych (mniejsza już o to, że było to, w Polsce Ludowej, dość utrudnione); tym bardziej nie robili tego zgłębiając temat globalnego ochłodzenia w latach siedemdziesiątych. Kiedy więc mówią, że pamiętają te wcześniejsze katastrofy środowiskowe którymi straszyli ekolodzy, tak naprawdę opierają się o współczesne relacje z drugiej czy trzeciej ręki, a nie pogłębioną analizę ówczesnego stanu badań albo jego medialnej recepcji.

Trendy i projekcje klimatu 

W wypowiedziach Dukaja pojawia się jednak jeszcze jeden wątek, który zasługuje na szerszy komentarz. Pisarz przyznaje bowiem, że nie uważa że „trendy które są podstawą tych diagnoz [klimatologów] są błędne”, ale że są „radykalnie przesadzone szacunki czasowe”. Bez bardziej konkretnych zarzutów trudno zrozumieć, o które szacunki czasowe chodzi i w jaki sposób są one przesadzone. Kryje się tu pewna sprzeczność, bo przecież projekcje przyszłej zmiany klimatu polegają na zastosowaniu praw fizyki do opisania zmian zachodzących w systemie klimatycznym wraz z upływem czasu, a trend jest miarą prędkości tej zmiany. Nawet jeśli wyniki są obciążone jakąś niepewnością, to nie mogą być jednocześnie “prawidłowe” i “przesadzone”.

Być może Jacek Dukaj miał na myśli to, że w bardzo ogólnym zarysie zgadza się z tym że zmiana klimatu zachodzi, ale uważa że zachodzi znacznie wolniej niż twierdzą badający je naukowcy, albo będzie zachodzić znacznie wolniej w przyszłości. Jeśli jednak przyjrzymy się historii badań nad antropogeniczną zmianą klimatu, i przeanalizujemy na przykład wczesne prognozy z lat siedemdziesiątych, osiemdziesiątych czy dziewięćdziesiątych, odkryjemy że obserwowane tempo zmian nie odbiega znacząco od prognozowanego. 

Również szacunki kluczowych parametrów systemu klimatycznego, jak czułości klimatu, sprzężeń zwrotnych związanych z chmurami, czy efekt aerozolowy, okazały się być zgodne, w granicach niepewności, z wczesnymi intuicjami klimatologów. Być może jakąś rolę odegrało w tym szczęście i kompensowanie się błędów i nieuwzględnionych czynników o przeciwnych znakach, ale nie mamy dobrych podstaw aby uważać że nasz obecny stan wiedzy na temat tego jak działa współczesny system klimatyczny zawiera jakieś istotne braki. Nierozsądnym jest też zakładanie, że jak już te braki zbadamy i wypełnimy, okaże się że nie ma się czym martwić, bo zmiana klimatu będzie zachodzić w komfortowym dla ludzkości tempie.

Nie znaczy to, że wszystko o klimacie wiemy, i że nie napotkamy już przy jego badaniu żadnych niespodzianek. Klimatologia zawiera wiele otwartych problemów, często związanych z tzw. punktami krytycznymi, czyli tym, że niektóre elementy systemu klimatycznego przy lekkim odchyleniu powracają do poprzedniego stanu równowagi, ale jeśli je odpowiednio mocno “popchnąć”, mogą przeskoczyć do nowego, znacznie się różniącego stanu. Przykładami takich zjawisk jest oceaniczna cyrkulacja termohalinowa czy niestabilność lądolodów morskich, takich jak Zachodni Lądolód Antarktyczny. Nie możemy więc zakładać, że los zawsze będzie po naszej stronie.

A co z postępem technicznym? 

Czy prawdą jest to, że jak twierdzi Dukaj, projekcje przyszłej zmiany klimatu „bardzo mocno niedoważają postęp na wszystkich innych polach, także tych które mogą zaradzić temu”, i „że oni [klimatolodzy] zawsze biorą tylko ten stan wiedzy, technologii, który jest w momencie dokonywania tej analizy, a nie biorą przyszłego postępu, czyli coraz lepszych środków, coraz lepszej wiedzy, także na temat modelowania tych systemów klimatycznych”?

Jedną z kluczowych zalet modelowania numerycznego jako metody badań nad klimatem jest to, że nie musimy się ograniczać do obecnego stanu wiedzy. Scenariusze klimatyczne pełne są spekulatywnych technologii, które istnieją tylko na papierze, albo w postaci częściowo zrealizowanego, małoskalowego prototypu. Dotyczy to większości technik geoinżynieryjnych, a także metod usuwania dwutlenku węgla z atmosfery — które, jeśli mają odegrać w rzeczywistości rolę podobną do tej jaką odgrywają w optymistycznych scenariuszach zmiany klimatu, wymagają zbudowania w ciągu kilku dekad infrastruktury o podobnej skali, co ta używana do wydobywania i transportu paliw kopalnych.

Oczywiście, trudno przy konstrukcji scenariuszy historii ludzkości w XXI wieku uwzględnić w nich rzeczy, o których kompletnie nic nie wiemy. Z drugiej jednak strony, wiemy o otaczającym nas świecie całkiem dużo, i spodziewamy się, że prawa fizyki, chemii czy biologii będą działać za 50 czy 100 lat podobnie do tego, jak działają dzisiaj, nakładając ograniczenia na to, co da się zrobić z globalnym systemem klimatycznym, niezależnie od postępu naukowo-technicznego który nastąpi w międzyczasie.

Nie powinniśmy też, przy planowaniu zarządzania kryzysem klimatycznym, opierać się na myśleniu życzeniowym i nadziei, że mądrzy naukowcy, albo jeszcze mądrzejsza Sztuczna Inteligencja, przyniesie nam na tacy rozwiązania problemów, których nie potrafimy albo nie chcemy — z różnych powodów, ekonomicznych, politycznych czy ideologicznych — rozwiązać dzisiaj. Jacek Dukaj, jako pisarz sf, powinien mieć w pamięci dziesiątki niezrealizowanych prognoz i obietnic utopijnej przyszłości, a przynajmniej utopijnych technologii w dystopijnym świecie, które wypełniały strony powieści fantastycznych lat siedemdziesiątych czy osiemdziesiątych.

Przykładowo, w wywiadzie z 2021 roku, udzielonego w 'Gazecie Wyborczej’ Ewie Wieczorek i Michałowi Nogasiowi, i w którym Jacek Dukaj stawiał bardzo podobne tezy, pisarz wspomniał o „opłacalnej fuzji jądrowej” jako przyszłej technologii, która z dużym prawdopodobieństwem pomoże nam w uniezależnieniu się od paliw kopalnych. Jednak pomimo postępów w tej dziedzinie osiągniętych w ostatnich latach przez duże ośrodki naukowe, energetyka oparta o fuzję jądrową wciąż uparcie przesuwa się w przyszłość, i nawet gdyby uwierzyć w optymistyczne deklaracji kolejnych energetycznych start-upów, musiałyby upłynąć dekady – od konstrukcji i przetestowania pierwszych działających prototypów, poprzez budowę pierwszych elektrowni, aż do dopracowania ich projektów, konstrukcji i finansowania –  aby miała ona szansę odegrać znaczącą rolę w redukcji globalnych emisji gazów cieplarnianych.

Nie musimy zresztą przywoływać nieistniejących technologii: jest przecież mnóstwo takich, które istnieją, mogłyby potencjalnie zostać masowo wdrożone, ale jednak nie są. Astronautyka i podróże międzyplanetarne, pasażerski transport naddźwiękowy, czy nawet stara dobra energetyka jądrowa — wszystkie te rzeczy są teoretycznie w zasięgu naszych możliwości, ale z różnych powodów napotkały bariery które przeszkodziły w ich masowym wdrożeniu.

Długa droga od pomysłu do wdrożenia

Samo wymyślenie potencjalnego rozwiązania problemu globalnego ocieplenia też nie oznacza, że to rozwiązanie zostanie wdrożone w odpowiednim czasie, na odpowiednią skalę i przy oczekiwanych kosztach; a tym bardziej że zrobi się to samo, bez aktywnych działań z naszej strony. Kolejną tego ilustracją może być historia dotychczasowych osiągnięć a także porażek polityk środowiskowych.

Weźmy na przykład wspomnianą wcześniej dziurę ozonową: na pierwszy rzut oka, z perspektywy trzeciej dekady XXI wieku, może on uzasadniać postawę technooptymistyczną, bo przecież udało się wyprodukować zamienniki substancji, które niszczyły warstwę ozonową, i rozwiązać problem zanim osiągnął katastrofalne rozmiary.

Prowadząca do takiego stanu droga nie była jednak prosta. Przeciwko regulacjom ograniczającym użytkowanie freonów lobbowali ich producenci, przedstawiający apokaliptyczne wizje ekonomicznej katastrofy wynikającej z niemożności produkcji lodówek i klimatyzatorów. 

W oczach polityków i opinii publicznej problem ozonowy nabrał pilności dopiero po nieoczekiwanym odkryciu dziury ozonowej nad Antarktydą: odkryciu nieoczekiwanym, bo dotyczącym zjawiska którego wcześniej nie przewidziano. Degradacja warstwy ozonowej miała, zgodnie ze stanem wiedzy z pierwszej połowy lat 80-tych, następować powoli i stopniowo, dając decydentom mnóstwo czasu na wdrożenie rozwiązań. Zjawisko dziury ozonowej, wynikające ze specyficznych warunków panujących zimą i wiosną w bardzo zimnej atmosferze nad Antarktydą (a także, znacznie rzadziej, nad Arktyką), postępowało natomiast w znacznie szybszym tempie, co pomogło w szybkim przyjęciu postanowień Protokołu montrealskiego ograniczającego produkcję freonów.

Rozwiązanie technologiczne, w postaci zamienników freonów, też nie było idealne, a ich pierwszą generację — będących silnymi gazami cieplarnianymi — wdrożono z pełną świadomością, że trzeba je będzie również w niedalekiej perspektywie zastąpić. Proces ten zresztą się jeszcze nie zakończył i wciąż napotyka pewne opory.

Skąd wziąć optymizm w sprawie klimatu?

Transformacja cywilizacyjna związana z osiągnięciem neutralności klimatycznej wymaga woli politycznej, akceptacji społecznej i współpracy międzynarodowej – i to w skali znacznie większej niż problem ozonowy. Nie pomaga nam to, że entuzjastycznymi zwolennikami kontynuacji eksploatacji paliw kopalnych są przywódcy niektórych państw; sama eksploatacja i przetwarzanie tych paliw jest wśród największych biznesów świata; zaś temat klimatu jest wciąż, jak widać po treściach z Kanału Zero, traktowany lekceważąco przez niektóre z wpływowych mediów.

Nie są to fakty dające solidne podstawy do optymizmu i nie jest trudno zrozumieć, dlaczego wiele osób, niekoniecznie tylko z najmłodszego pokolenia, może być z tego powodu przygnębionych. Podobnie jak wiele z tych osób chciałbym, by kryzys klimatyczny znalazł proste i łatwe rozwiązanie, tak byśmy mogli dalej cieszyć się zdobyczami cywilizacji przemysłowej, bez martwienia się skutkami ubocznymi w postaci zmiany klimatu, o której słyszę całe moje życie, i pewnie będę słyszeć jeszcze przez kilkadziesiąt lat. Nie zapowiada się jednak, by temat ten sam z siebie spadł z wokandy, tak jak chcieliby tego Dukaj i Stanowski.

The post Jacek Dukaj i pułapki technooptymizmu appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Stres cieplny u roślin skutkuje mniejszymi owocami, a tym samym niższym plonem. W przypadku kawowców, potrzebujących stabilnych temperatur ok. 18-22℃ oraz sezonowych regularnych deszczy, granica wydolności występuje  przy temperaturze ok. 30℃. Szczególnie źle radzi sobie gatunek Arabica, który stanowi ponad 60% upraw, u którego obniżenie plonów obserwuje się już powyżej 25℃ (Bilen i in., 2022). A liczba dni gorących w strefie zwrotnikowej zdecydowanie rośnie. 

Klimat coraz mniej sprzyja kawowcom

Badania organizacji Climate Central wskazały, że w związku ze zmianą klimatu roczna  liczba dni z temperaturą maksymalną przekraczającą 30℃ zwiększyła się na terenach uprawy kawowców średnio o 47 dni, i nawet o 57 dni na terenach największych eksporterów – Brazylii, Wietnamu, Kolumbii, Etiopii i Indonezji.  Oznacza to średnio 144 dni z temperaturą szkodliwą dla kawowców rocznie (Climate Central, 2026), co obniża zarówno plony, jak i złożoność pożądanych smaków kawy.

Temperatura nie jest jednak jedynym problemem – również deszcze stają się coraz częściej nieregularne, a naprzemienne susze i intensywne ulewy ograniczają mocno zbiory. Niestabilne warunki klimatyczne powodują również wyższą podatność na choroby (np. rdzę kawową, która w 2012 zniszczyła w niektórych regionach Gwatemali nawet 85% zbiorów) czy inwazje szkodników jak np.  kornik Hypothenemus. 

Sytuacja nie wygląda więc różowo, a analizy wskazują, że do 2050 w scenariuszach wysokich emisji, tereny odpowiednie dla kawowców mogą się zmniejszyć nawet o 50%. W takiej sytuacji nie pomoże nawet przenoszenie upraw w wyższe, chłodniejsze rejony, jak to się obecnie robi, gdyż w dłuższej perspektywie i tak zabraknie odpowiednich terenów pod uprawy (Bunn i in. 2015). 

Naukowcy, szukając rozwiązań, przeanalizowali nawet jak zmieniłaby się sytuacja produkcji dóbr luksusowych (m.in. kawy, wina, kakao) gdyby wprowadzić do stratosfery cząsteczki odbijające światło słoneczne (stratospheric aerosol injection – SAI). Jest to jedna z metod geoinżynierii, która krótkofalowo mogłaby ochładzać klimat (mniej energii dociera do Ziemi), a tym samym prowadzić do poprawienia się warunków upraw. Modelowanie wykazało jednak, że spośród 18 badanych regionów, kluczowych dla uprawy kawy, winorośli i kakao, jedynie 6 z nich wykazało istotną poprawę warunków klimatycznych w scenariuszu użycia aerozoli. Mimo ochłodzenia atmosfery, pozostały wpływające na uprawę kawy i jej plony silne wahania wilgotności i opadów (Morrison i in., 2025).

Ani przenosiny w wyższe rejony, ani geoinżynieria (gdyby nawet ludzkość zdecydowała się na jej użycie), nie pomogą nam więc zachować w wystarczających ilościach uwielbianego przez ludzi napoju. Co w takim razie można zrobić? 

Co zrobić, by produkcja kawy trwała mimo ocieplenia klimatu ?

Po pierwsze, można adaptować uprawy do nowych warunków. Nawadniać, stosować gatunki dające cień, dbać o glebę. Naukowcy zauważają, że wobec rosnącej destabilizacji klimatu coraz istotniejsza staje się adaptacja pól uprawnych. Najnowsze badania wskazują wręcz, że wielu przypadkach to raczej adaptacja lub jej brak (a nie – położenie geograficzne) będzie decydować o tym, czy na danym terenie będzie można dalej produkować kawę (Rahn, Bunn, Craparo, 2025). A możliwości adaptacji są bardzo zależne od nierówności społecznych – mali rolnicy często nie mają dostępu lub nie mogą pozwolić sobie na działania adaptacyjne – a to od nich będą zależeć w przyszłości ich plony.  

Wsparcie drobnych rolników

95% plantatorów kawy to rolnicy posiadający poniżej 5 ha ziemi – zbyt mało by móc się utrzymać, już nie mówiąc o ponoszeniu kosztów adaptacji. Z tego względu szczególnie istotne jest odpowiednie wsparcie finansowe i merytoryczne drobnych plantatorów, którzy często są ostatni na liście tych którzy dostają dofinansowania (np. od banków czy z działań mających off-setować emisje CO₂ przez firmy) na adaptację do zmian klimatu, mimo ponoszenia większości kosztów adaptacji upraw (Grabs, Ponte Duran 2026).

Z pomocą przychodzą rządowe programy mające wspierać finansowo i administracyjnie małe gospodarstwa. Jednak jak pokazują badania, nie przynoszą one często pożądanych efektów, a wręcz mogą osłabiać sytuację beneficjentów na rynku (Ponte i in, 2026). Dodatkowo, większość tych programów skupia się na utrzymaniu stabilności produkcji kawy, nie biorąc pod uwagę potrzeb utrzymania się przez rolników, którzy choć często są bardzo związani ze swoim zawodem, nie są w stanie się z niego utrzymać. Skupienie się na dobrostanie rolników i możliwości zapewnienia im również innych źródeł utrzymania, mogłyby się stać kluczowe dla utrzymania produkcji rolniczej w tych rejonach, gdyż zamiast porzucać swoje uprawy mogliby oni nadal się nimi zajmować (Grabs i in, 2026).

Poszukiwanie nowych gatunków kawy

Jednym z kluczowych działań adaptacyjnych jest wprowadzanie nowych gatunków. Obecnie, wśród upraw kawy dominują dwa gatunki – Arabica i Robusta, z czego ten drugi zaczyna zdobywać coraz większą popularność ze względu na swoją większą odporność na wysokie temperatury. Również gatunek Liberica jest coraz częściej analizowany pod kątem możliwości uprawy właśnie ze względu na jego lepszą odporność w zmiennymi klimacie (Wild i in, 2026). To jednak nadal bardzo niska różnorodność uprawianych gatunków jak na zachodzące zmiany.

Istotnym źródłem gatunków i odmian odpornych na suszę, mogłyby być gatunki dziko rosnące. Niestety, spośród 124 gatunków dzikiej kawy, ponad 60% jest zagrożonych wyginięciem, a ponad 40% nie ma w żadnych bankach nasion, co umożliwiłoby ich odtworzenie w razie wymarcia ich w naturze. Na tym polu trwa wyścig z czasem, by pozostawić dla naszego użytku i pamięci te dzikie, kluczowe odmiany (Davis i in., 2019). 

“Kawa z probówki”

Przyszłość kawy nie rysuje się różowo, dlatego też naukowcy i przedsiębiorcy coraz częściej sięgają po alternatywy. Jak opisuje Agronomist, w Finlandii trwają prace nad hodowlą komórkową kawy – fragmenty liści kawy hoduje się w bioreaktorach, a otrzymane w ten sposób komórki kawy, poddaje się odpowiedniej obróbce, uzyskując podobny skład chemiczny i smak jak znana nam kawa (Aisala i in., 2023). Kilka lat temu udało się już wypić pierwsze kubki kawy wytworzone w ten sposób, jednak przeniesienie tego procesu na skalę przemysłową jest dużo trudniejsze. 

W Singapurze z kolei trwają prace nad uzyskaniem smaku kawy bez ich ziaren, poprzez fermentację  resztek różnorodnego jedzenia. Oczywiście, w większości wersji nie zawiera ona kofeiny, jednak jej smak pozostaje bardzo zbliżony do smaku kawy. Takie przykłady wskazują, że wobec rosnących cen i zmian w smaku kawy alternatywy mogą stać się dużo bardziej popularne.

W tej czy innej formie ( i cenie), kawa pozostanie więc najpewniej z nami. Jednak jej dostępność i smak może się zdecydowanie zmieniać w najbliższych dekadach.

The post Czy kawie może być za gorąco? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Śnieg, lód i arktyczne wzmocnienie

Szymon Bujalski: Jak ważny jest śnieg na Ziemi dla stabilizacji klimatu?

Prof. Ewa Łupikasza: Występowanie pokrywy śnieżnej ma ogromne znaczenie, bo wpływa na bilans energetyczny Ziemi. Chodzi o tzw. albedo, czyli wskaźnik informujący o tym, jaka część promieniowania słonecznego dochodzącego do powierzchni Ziemi jest odbijana i wraca w przestrzeń kosmiczną. Pokrywa śnieżna jest jaśniejsza niż powierzchnie bez śniegu, dlatego odbija dużą część promieniowania słonecznego – a więc ma wysoki współczynnik albedo. 

Trzeba mieć przy tym na uwadze, że powietrze pochłania tylko niewielką ilość promieniowania słonecznego. Tym samym temperatura powietrza znacznie bardziej zależy od tego, ile Ziemia pochłonie energii słonecznej, a następnie ile ciepła odda z powrotem do atmosfery. Współczynnik albedo jest więc niezwykle ważny. W skrócie: im więcej mamy śniegu, tym więcej promieniowania słonecznego odbija się z powrotem w przestrzeń, a im zasięg śniegu jest mniejszy, tym więcej promieniowania pochłania Ziemia, w efekcie nagrzewając się i oddając część tego ciepła do atmosfery. 

Lód morski, który powstaje z zamarzania wody morskiej, też ma wysoki współczynnik albedo i dodatkowo przez dłuższą część roku bywa pokryty śniegiem. Gdy w Arktyce topnieje lód morski i ubywa białej pokrywy śnieżnej, odsłania się wyraźnie ciemniejszy ocean. W rezultacie współczynnik albedo znacząco spada – ocean odbija tylko kilka procent promieniowania słonecznego. A skoro w Arktyce ocean zatrzymuje coraz więcej ciepła, to ogrzewa się coraz szybciej i oddaje to ciepło do atmosfery. Dochodzi więc do tzw. sprzężenia zwrotnego, w którym ocieplenie spowodowane wzrostem koncentracji gazów cieplarnianych w atmosferze jest dodatkowo wzmacniane przez zmniejszający się zasięg pokrywy śnieżnej i lodu. Właśnie przez to Arktyka ociepla się dziś w tempie niemal cztery razy szybszym niż ocieplenie w skali globalnej.

W jakim stopniu to sprzężenie zwrotne „dokłada się” do globalnego ocieplenia?

Trudno to dokładnie określić. Problem polega na tym, że na Ziemi równocześnie przebiega wiele procesów. Opisany proces w Arktyce jest tylko jednym ze sprzężeń zwrotnych zachodzących na Ziemi, a na to nakładają się też inne czynniki komplikujące przebieg ocieplenia.

Czy to jest jednak jedno z ważniejszych i groźniejszych sprzężeń zwrotnych? Dopytuję, bo jeżeli nie wiemy, jak ważne są zmiany w Arktyce, to i nie wiemy, jak bardzo powinniśmy zwracać na nie uwagę.

Mogę więc powiedzieć, że w skali globu to z pewnością jedno z ważniejszych sprzężeń zwrotnych. Jeżeli spojrzymy na historię zmian klimatu na Ziemi w skali geologicznej, to sprzężenie zwrotne między albedo i temperaturą powietrza również miało istotny wpływ na wielkość ocieplenia lub ochłodzenia.

Śnieg i lód w naturalnych cyklach klimatycznych

Więc spojrzyjmy na tę historię.

Pokrywa śnieżna i lód wokół biegunów to jedne z elementów, które miały ogromny wpływ na powolne zmiany klimatu zachodzące na długo przed pojawieniem się człowieka.

Inicjatorem tych zmian były czynniki astronomiczne wynikające z położenia Ziemi w Układzie Słonecznym. Jak wiadomo, Ziemia wiruje wokół własnej osi, która jest odchylona od pionu. Mało kto jednak wie, że to odchylenie zmienia się w cyklu około 41 tysięcy lat. Do tego oś, wokół której wiruje nasza Ziemia, zmienia orientację – zakreśla okrąg na sklepieniu niebieskim, co trwa około 26 tysięcy lat. Wiemy też o tym, że Ziemia krąży dookoła Słońca po orbicie, która ma kształt elipsy – ale ta elipsa też zmienia kształt, od bardziej wydłużonego do bardziej zbliżonego do koła. Te wszystkie zmiany wraz ze zmianami intensywności promieniowania Słońca nazywane są cyklami Milankovicia. Sprawiają one, że klimat Ziemi w cyklu około 100 tysięcy lat przechodzi od fazy chłodnej, wyznaczonej przez epoki lodowcowe, do fazy cieplejszej.

Te wszystkie zmiany zainicjowane czynnikami astronomicznymi prowadziły do zmian w rozkładzie energii słonecznej docierającej do Ziemi – szczególnie w różnych porach roku i na różnych szerokościach geograficznych. W skali całej planety zmiany te były stosunkowo niewielkie – średnio rzędu około 0,5 W na metr kwadratowy. Naukowcy obliczyli przy tym, że dopiero zmiana rzędu 1 W na metr kwadratowy może prowadzić do zmiany temperatury rzędu 0,7–1°C. Czynniki astronomiczne, które w przeszłości powodowały trwające tak długo zmiany klimatu, mogły więc odpowiadać jedynie za niewielką część ocieplenia – niecałe 0,5°C.

I to wszystko świadczy o tym, że…?

Że to właśnie procesy związane z pokrywą śnieżną i zmianą jej zasięgu wpływały na o wiele większe zmiany temperatury. Oczywiście zmiany te były uruchamiane właśnie przez czynniki astronomiczne, o których mówiłam, ale to dopiero przyrastająca lub topniejąca pokrywa śnieżna intensyfikowała te zmiany i okazywała się kluczowa dla wielkości zmian temperatury.

Jak wspomniałam, w historii Ziemi cykl obejmujący ciepły i chłodny okres trwał mniej więcej 100 tysięcy lat. W tym czasie temperatura powietrza zmieniała się o ok. 5-6°C. Za znaczną część tej zmiany odpowiadały sprzężenia związane ze zmianami zasięgu pokrywy śnieżnej i lodu. Oczywiście należy pamiętać, że nie były to jedyne sprzężenia zwrotne, które wpływały na zmiany temperatury Ziemi. Z różnych przyczyn zmianom ulegało też chociażby stężenie dwutlenku węgla – niezależnie od tego, czy człowiek był już na Ziemi, czy jeszcze nie. Uważa się jednak, że to właśnie sprzężenie zwrotne związane z albedo śniegu i temperaturą było tym czynnikiem, który te zmiany w przeszłości tak bardzo wzmacniał.

Obecnie w jakim tempie tracimy pokrywę śnieżną i lodową w Arktyce?

Lodowce topnieją w drastycznym tempie – i to w wielu miejscach na Ziemi, bo bardzo szybko topnieją też lodowce górskie. Generalnie tempo topnienia lodowców górskich wzrosło o około 30% w porównaniu z końcem XX w. Lodowce alpejskie utraciły około 60% lodu od połowy XIX wieku. Aktualnie lądolód Grenlandzki traci około 3-4 razy więcej lodu niż w latach 90. XX w. W Arktyce zasięg lodu morskiego w lecie zmniejszył się o około 40% od lat 80. W tym samym czasie objętość lodu morskiego w Arktyce zmniejszyła się o około 70–75%. A na półkuli północnej od lat 60. powierzchnia pokrywy śnieżnej w czerwcu zmniejszyła się już o około połowę. Trzeba mieć jednak na uwadze, że zasięg lodu w Arktyce nie jest każdego roku coraz mniejszy, lecz podlega wahaniom.

Dlaczego?

Ponieważ zależy to nie tylko od temperatury powietrza, ale również od wielu innych czynników w systemie klimatycznym oraz od naturalnej zmienności atmosfery i oceanu. Wieloletnie trendy wyraźnie wskazują jednak na tendencję spadkową, co wzmacnia wspominane już sprzężenie zwrotne.

To naprawdę bardzo ważny aspekt. Woda morska odbija w przestrzeń około 5-10% promieniowania słonecznego, a resztę pochłania, więc jest ogromnym rezerwuarem ciepła. Albedo lodu morskiego pokrytego śniegiem wynosi około 70-85%. Z lekką przesadą można powiedzieć, że gdy lód znika z powierzchni oceanu, to tak, jakbyśmy podnieśli pokrywkę garnka z bardzo ciepłą wodą. Obecność lub brak lodu i śniegu robi ogromną różnicę dla klimatu – i pamiętajmy, że zmiany te zachodzą na ogromnym obszarze.

Kiedy zniknie arktyczny lód?

Co w takim razie przyniesie przyszłość? W niektórych badaniach można trafić na informacje, że już około 2040 roku czekają nas lato bez pokrywy lodowej w Arktyce.

Tak, są takie badania. Warto jednak doprecyzować, co dokładnie oznacza „lato bez pokrywy lodowej”. W klimatologii termin „ice-free Arctic” nie oznacza całkowitego zniknięcia lodu, lecz sytuację, w której jego zasięg we wrześniu spada poniżej 1 mln km². Modele klimatyczne rzeczywiście wskazują, że w połowie XXI w. może pojawić się pierwsze lato z bardzo małą ilością lodu w Arktyce. Trzeba jednak pamiętać, że system klimatyczny jest bardzo złożony, a wyniki symulacji obarczone są pewną niepewnością. Dlatego trudno wskazać dokładny rok, w którym mogłoby się to wydarzyć.

Bardziej prawdopodobny jest scenariusz, w którym pojawią się pojedyncze lata z bardzo małą ilością lodu w Arktyce, niż taki, w którym lód znika tam na stałe w najbliższych dekadach. 

Co ocieplenie w Arktyce przynosi światu?

To spytam inaczej. Gdy mówimy o zmianach w okolicy biegunów, ludzie mogę sobie pomyśleć: „a co mnie to w ogóle ma obchodzić? Przecież to daleko ode mnie i odległa przyszłość”. Więc… co ma mnie to obchodzić?

Rzeczywiście, zmiany klimatu nie są kwestią zmian z dnia na dzień – ale to właśnie teraz decyduje się, jak będzie wyglądać przyszłość na naszej planecie. I to wcale nie taka odległa. Tempo zmian powoduje, że nawet z perspektywy kilku ostatnich lat widzimy, że klimat się zmienia. Ja widzę bardzo dużą różnicę w charakterze pór roku, porównując okres mojego dzieciństwa z tym, czego doświadczam teraz, zwłaszcza zimą. Tegoroczna zima, komentowana jako chłodna, tak naprawdę i tak jest wyraźnie łagodniejsza. Jeżeli emisje gazów cieplarnianych wciąż będą rosły, możemy też założyć, że w ciągu kolejnych 20 czy 50 lat klimat zmieni się jeszcze szybciej niż w ciągu mijających 20 czy 50 lat.

Zmiany klimatu w Arktyce wpływają na sytuację w innych obszarach świata, ale mają też znaczenie dla całego globu. Topniejące lodowce przyczyniają się nie tylko do wzrostu poziomu morza (szacunki wskazują na 7 m wzrost poziomu morza, jeśli doszłoby do stopienia lądolodu Grenlandzkiego), ale prowadzą również do spadku zasolenia oceanu. Zasolenie oceanu jest mniejsze także z powodu mniejszej produkcji lodu morskiego. Lód powstaje przez zamarzanie wody, z której część soli jest „wypychana” do otaczającej wody. Gdy lodu powstaje mniej, lokalnie zasolenie jest mniejsze. Spadek zasolenia wpływa na spowolnienie prądów morskich i generalnie cyrkulacji oceanicznej, która pełni niezwykle ważne zadania, w tym rozprowadzanie ciepła na Ziemi. Moglibyśmy jeszcze długo opowiadać o dalszych tego konsekwencjach, tworząc kaskadę skutków.

Kolejna kwestia to fakt, że Arktyka ociepla się kilka razy szybciej niż reszta świata. W efekcie zmniejszają się różnice temperatury między niższymi i wysokimi szerokościami geograficznymi. To może przekładać się na mniejszą różnicę ciśnienia i prędkość prądu strumieniowego – w tym jednak wypadku wyniki badań bywają zróżnicowane. 

Gdy prąd strumieniowy jest silny i mało pofalowany, chłodne powietrze pozostaje głównie nad Arktyką. Gdy spowalnia, zaczyna falować i jego fragmenty wygięte w kierunku południa schodzą w niższe szerokości geograficzne, tworząc krople chłodu. Efektem tego mogą być kilkudniowe śnieżyce i spadek temperatury powietrza. Intensywność opadów śniegu zależy od położenia geograficznego obszaru, nad który schodzi taka fala chłodu. Zazwyczaj odczuwa je Ameryka Północna, ale czasami również Europa – i to nawet południowa, gdzie już samo pojawienie się śniegu jest nietypowe.

Nie chcę jednak mówić, że ocieplająca się Arktyka sprowadzi na ludzi z półkuli północnej niesłychaną katastrofę.

To dobrze, bo ja wcale nie oczekuję, by pani to mówiła. Chcę jedynie, by czytelnicy lepiej zrozumieli, co może nas czekać w przyszłości.

Więc mogę powiedzieć tyle, że często przedstawiam zmianę klimatu jako „cichego zabójcę”. To zabójca, który działa powoli, ale konsekwentnie. Niestety, choć dowody na zachodzące zmiany klimatu są ewidentne, to jednak ignorujemy ten problem, bo żyjemy w miejscu stosunkowo mało eksponowanym na skutki zmian klimatu w porównaniu z innymi częściami świata. Zapewne częstsze uderzenia katastrofalnych zjawisk pogodowych pokazałyby nam wyraźniej, że zmiany klimatu naprawdę stanowią poważne zagrożenie. 

Dlatego zupełnie inne podejście mają ludzie żyjący w Europie Południowej, która w zasadzie każdego roku doświadcza katastrofalnych w skutkach fal upałów, nawalnych deszczy prowadzących do nagłych powodzi, osuwisk oraz spływów błotnych i niemal równocześnie – pożarów związanych z suszą i wysoką temperaturą powietrza. Z kolei w dużej części Azji drastycznie wzrasta liczba dni z upałem poważnie zagrażającym życiu – już nie tylko osób starszych, chorych i dzieci, ale również zdrowej części społeczeństwa. Tam ludzie nie kwestionują tak łatwo zmian klimatu. Wiem o tym, bo byłam tam i rozmawiałam o tym z różnymi ludźmi – nie tylko naukowcami. Ale jeśli ocieplenie będzie postępowało, skutki zmian klimatu będą coraz dotkliwsze również w Europie Środkowej. Także w Polsce.

Niewiele mówi się o tym, że czas na wprowadzanie zmian niestety jest ograniczony. I tutaj moglibyśmy rozpocząć rozmowę o kolejnym niezwykle ciekawym temacie – punktach krytycznych w systemie klimatycznym. 

Jednym z takich potencjalnych punktów jest właśnie lód morski w Arktyce. W uproszczeniu można powiedzieć, że jeśli jego zasięg przekroczy pewną wartość krytyczną, działania podejmowane na rzecz stabilizacji klimatu mogą stać się znacznie mniej skuteczne albo będą wymagały dużo większego wysiłku. Jeszcze rzadziej mówi się o tym, że jedną z oznak zbliżania się do takich punktów krytycznych może być większa zmienność klimatu. Na przykład wtedy, gdy następują po sobie zimy o bardzo kontrastowych warunkach – jedna stosunkowo ciepła, a kolejna wyraźnie chłodniejsza.

Naszą uwagę od zmian klimatu wciąż odciągają dziś tysiące innych wydarzeń, z którymi mierzymy się w ostatnich latach i które – trzeba przyznać – są bardzo poważne. Warto jednak pamiętać, że stan środowiska decyduje nie tylko o klimacie, ale ma również ogromny wpływ na nasze zdrowie i choroby cywilizacyjne. Jestem zdumiona, kiedy słyszę umniejszające albo ironizujące wypowiedzi na temat zmian klimatu i odnawialnych źródeł energii. Fakt, że z punktu widzenia klimatu raptowna zmiana oznacza proces zachodzący w ciągu 50 czy nawet 100 lat, nie ułatwia wyjaśnienia, że tempo obecnej zmiany klimatu jest realnym zagrożeniem. Nie jestem też w stanie zrozumieć, dlaczego dorośli ludzie – przynajmniej tak to widzę – tak rzadko zastanawiają się nad tym, jaki świat zostawią swoim dzieciom i kolejnym pokoleniom.

Ogrzewamy planetę w tempie wielokrotnie większym niż typowe zmiany naturalne w historii klimatu. I nie wiem, jak to możliwe, że tak łatwo przechodzimy nad tym do porządku dziennego.

Profesor Ewa Łupikasza – klimatolog i geograf. Jest dr hab. nauk o Ziemi, profesorem nadzwyczajnym i dyrektorem Instytutu Nauk o Ziemi na Wydziale Nauk Przyrodniczych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach.

The post Śnieg i lód wpływają na zmiany klimatu o wiele bardziej niż czynniki astronomiczne. Tymczasem dziś tracimy je błyskawicznie [WYWIAD] appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Ziemia jako statek kosmiczny, El Nino i żeglowanie po Pacyfiku, zanurzanie się w przyrodzie -sprawdź, co przygotowaliśmy dla Ciebie w kwietniowym numerze „Newslettera dla klimatu”!
W temat wprowadzi Cię felieton dr Jagody Mytych.

Dzień Ziemi w epoce Artemis

Wracając na Księżyc w ramach programu Artemis, zabieramy ze sobą inne pytanie niż 50 lat temu. Nie to, czy potrafimy tam dotrzeć. To już wiemy. Pytanie brzmi: czy potrafimy przetrwać tutaj – na Ziemi?

W 1968 roku astronauci programu Apollo spojrzeli na Ziemię z orbity Księżyca i zrobili zdjęcie, które zmieniło nasze spojrzenie na Ziemię. Mała, niebieska kula zawieszona w czerni. Nie było na niej granic. Nie było polityki. Była tylko jedna planeta. To zdjęcie nazwano Earthrise. I dla wielu historyków było ważną ikoną rodzącego się nowoczesnego ruchu ekologicznego. Pokazało Ziemię jako kruchy, wspólny dom unoszący się w próżni kosmosu. Kilka lat później pojawiła się oddolna inicjatywa świętowania Dnia Ziemi.

„Oby nadchodzące Dni Ziemi były spokojne i pogodne dla naszego pięknego statku kosmicznego, jakim jest nasza planeta, w miarę jak kręci się oraz krąży w mroźnej przestrzeni ze swoim ciepłym i wrażliwym ładunkiem ożywionej natury” – mówiła z tej okazji Sekretarz Generalny ONZ, U Thant, w orędziu z 21 marca 1971 roku. Współcześnie Dzień Ziemi obchodzony jest 22 kwietnia. 

Co ciekawe, na nieoficjalnej fladze Dnia Ziemi również znalazło się zdjęcie wykonane w przestrzeni kosmicznej. Zdjęcie, które wybrano do zilustrowania naszej planety, to The Blue Marble, słynna fotografia wykonana przez  Harrisona Schmitta w trakcie misji Apollo 17 (1972). Flaga jest nieoficjalna, ponieważ nie ma oficjalnego rządu, który sprawowałby władzę nad Ziemią. 

Widok, który zachwyca i zmusza do refleksji

Ideą Dnia Ziemi od zawsze było to, by zobaczyć planetę jako całość. Misja Artemis może nam o tym przypomnieć. Z Księżyca Ziemia wygląda inaczej. Widać, jak cienka jest warstwa, która podtrzymuje życie. Jak wszystko jest ze sobą połączone. Jak bardzo jesteśmy zależni od jednego, kruchego, choć bohatersko wytrzymałego systemu. Dziś o tym, jak bardzo wszystko jest ze sobą powiązane, przypominamy sobie najczęściej wtedy, gdy jakiś krytyczny dla naszej cywilizacji element, zwykle gospodarczy, przestaje działać, na przykład gdy zakłócony zostaje transport ropy (więcej o systemach wymiany i naszej zależności od nich w relacji prof. Malinowskiego). Chodzi tu jednak o szczególny rodzaj wspólnoty – takiej, której trudno nadać formę danych, raportów, scenariuszy giełdowych czy modeli klimatycznych.

To jeden z paradoksów naszych czasów: żeby lepiej zrozumieć Ziemię, musimy na chwilę ją opuścić. W podobnym duchu pisała o tym Samantha Harvey. „Patrzenie na Ziemię z kosmosu przypomina nieco sytuację, w której dziecko spogląda w lustro i po raz pierwszy uświadamia sobie, że osoba w lustrze to ono samo. To, co robimy Ziemi, robimy samym sobie” – mówiła, odbierając nagrodę Bookera za powieść „Orbita”, której akcja rozgrywa się na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Patrząc na Ziemię z kosmosu, bohaterowie jej książki doświadczają niezwykłego, choć dobrze udokumentowanego, uczucia zachwytu.

Podziw, więź i troska o Ziemię to uczucia opisywane przez astronautów od czasów Jurija Gagarina, który w 1961 roku jako pierwszy człowiek poleciał w kosmos. Zjawisko to znane jest jako „kosmiczna euforia” lub „efekt oglądu” (overview effect). Ed Dwight, który w wieku 90 lat został najstarszą osobą, która poleciała w kosmos (2024), zasugerował nawet, aby „każdy polityk mający międzynarodowe wpływy był zmuszony do okrążenia Ziemi trzy razy, zanim obejmie urząd. To zmieniłoby wszystkie te walki tutaj, na Ziemi”.

Wracamy na Księżyc, a kiedy wrócimy na Ziemię?

Dziś, ponad pół wieku po pierwszym lądowaniu na Księżycu, wracamy w to samo miejsce. Program Artemis ma ponownie wysłać ludzi na Księżyc – nie tylko po to, żeby tam dotrzeć, ale żeby zostać tam dłużej, budować i przygotować się na kolejne kroki. Na Marsa. Na przyszłość. W dodatku Artemis to nie tylko rakiety i lądowania. To także technologie zamkniętych obiegów (woda, powietrze, energia), myślenie o ograniczonych zasobach i testowanie modeli przetrwania w ekstremalnych warunkach. Czyli dokładnie to, czego potrzebujemy na Ziemi.

Potrzebujemy jednak także „wrócić na Ziemię” – zacząć podejmować racjonalne działania i realnie podnieść priorytet jej ochrony, w tym mitygacji i adaptacji do zmiany klimatu. Widok z Księżyca pozwala spojrzeć na sprawy z właściwej perspektywy. Odkryliśmy już ponad 6000 planet pozasłonecznych, ale wciąż nie znaleźliśmy żadnej, która przypominałaby Ziemię. Najważniejszy powód, dla którego musimy o nią dbać – i o wszystkich, którzy ją z nami dzielą – jest prosty: nie ma planety B. Dziś nikt nie zabrania najbogatszym wydawać milionów, by zrobić sobie zdjęcie z kosmosu. Trudniej namówić ich na oszczędzanie… zasobów Ziemi.

Christina Koch – astronautka, która spędziła 328 dni na orbicie (najdłuższa pojedyncza misja kobiety na pokładzie International Space Station) i członkini załogi Artemis II obiecała: „Wrócimy tam jeszcze. Zbudujemy tam stacje badawcze. Będziemy jeździć łazikami. Ale ostatecznie zawsze wybierzemy Ziemię. Zawsze wybierzemy siebie nawzajem”.

W tym numerze kierujemy Waszą uwagę i prosimy o uważność. Inspiracja, żeby „wrócić na Ziemię” i się o nią zatroszczyć, a tym samym zatroszczyć się o nas samych – jest wszędzie dookoła. Na liściu (jak sprawdza z iNaturalist dr Aleksandra Kadraś) i w korycie małej rzeki (jak opowiada Daniel Petryczkiewicz), jest też na bezkresnym oceanie (który przemierzał prof. Szymon Malinowski). Zapraszam do lektury!

W kwietniowym numerze Newslettera o klimacie:

Spacer przyrodniczy z dr Aleksandrą Kardaś i aplikacją iNaturalist
Czego uczy rzeka? Daniel Petryczkiewicz o odkrywaniu tego, co bliskie, kruche i zagrożone
Prof. Szymon Malinowski wyjaśnia, czym różni się jacht od statku kosmicznego i jak gospodarować na nim energią i odpadami
Wykres zmiany temperatury w równikowym Pacyfiku a rozwój El Niño – omówieniem Piotra Florka
Książki, które uczą uważności i ekologicznej empatii
Nowe inicjatywy Fundacji Edukacji Klimatycznej

Zapisz się na Newsletter o klimacie i uzyskaj dostęp do wydań archiwalnych

Klimat się zmienia – zapisz się i omiń algorytmy!

Raz w miesiącu otrzymasz przegląd najnowszych publikacji Nauki o klimacie, ekskluzywny komentarz eksperta i pogłębiony kontekst, polecenia wartościowych treści oraz wgląd w życie redakcji.

Dbamy o Twoją prywatność. Przetwarzamy dane wyłącznie w celu wysyłki newslettera i tylko za Twoją zgodą. W każdej chwili możesz ją wycofać.

Wyrażam zgodę

na otrzymywanie drogą elektroniczną newslettera o klimacie wysyłanego przez Fundację Edukacji Klimatycznej, wydawcę portalu naukaoklimacie.pl

Wyrażam zgodę

na przetwarzanie moich danych osobowych przez Fundację Edukacji Klimatycznej w celu przesyłania newslettera

Zapisując się na newsletter akceptujesz politykę prywatności Fundacji Edukacji Klimatycznej.

Zapisuję się

Loading…

Gratulacje!

Twój e-mail został zapisany!

The post Dzień Ziemi w epoce Artemis – Newsletter o klimacie, kwiecień 2026 appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Nie samą nauką człowiek żyje… podobno A przynajmniej nie nauką uprawianą cały czas z tymi samymi ludźmi. Jednym z ważnych elementów rozwoju młodego naukowca jest zdobywanie doświadczenia we współpracy z badaczami z innych grup, w szczególności z innych krajów. Taką okazję miałam na początku marca, gdy uczestniczyłam w szkole zimowej organizowanej przez Uniwersytet w Helsinkach.

Szkoła zimowa, szkoła letnia

Szkoła zimowa (choć może być też letnia czy wiosenna) to taki „intensywny obóz naukowy” przeznaczony dla młodych naukowców – studentów kończących studia, doktorantów czy osób krótko po doktoracie. Odbywa się w jednym miejscu i trwa zazwyczaj od kilku do kilkunastu dni. W trakcie takiej szkoły uczestniczy się w wykładach, warsztatach oraz pracuje samodzielnie – nad danymi i\lub własnym projektem badawczym. 

Z własnego doświadczenia mogę powiedzieć, że jednym z najcenniejszych aspektów takiej szkoły jest możliwość zobaczenia, jak wygląda nauka w innych miejscach. To okazja do poznania stylu pracy innych zespołów badawczych, uczenia się od czołowych naukowców z różnych ośrodków oraz pracy z osobami będącymi na podobnym etapie kariery naukowej. 

Blisko ale daleko: stacja badawcza w Tvärminne

Szkoła zimowa, w której brałam udział, odbywała się w Finlandii, w okolicach Helsinek – choć „okolice” to dość eufemistyczne określenie, bo żeby dotrzeć na miejsce, gdzie spędziliśmy prawie dwa tygodnie intensywnie pracując nad projektami, trzeba było spędzić w autobusie niemal dwie godziny.

Miejscowość, w której odbywało się szkolenie, znajduje się na południowym wybrzeżu Finlandii. Lokalizacja nie jest przypadkowa i odgrywa ważną rolę w funkcjonowaniu stacji pomiarowej, w której byliśmy zakwaterowani.

Gdy dojechaliśmy do Tvärminne, moja myśl była następująca: jesteśmy pośrodku niczego. Dookoła tylko Bałtyk i lasy – oraz kilka budynków stacji: dom z pokojami dla studentów, budynek z większymi mieszkaniami dla naukowców oraz główny obiekt z laboratoriami i niewielkimi salami wykładowymi. Nie sposób nie wspomnieć o osobnym miejscu z sauną – esencji fińskiej kultury. Finowie potrzebują jej chyba tak samo jak pieczywa do każdego posiłku Bo niezależnie od tego, czy jedzą makaron, pizzę czy zapiekankę ziemniaczaną, i tak zagryzają to kromką chleba – najlepiej z margaryną.

Wracając jednak do wątku głównego. Stacja, w której byliśmy, została założona w 1902 roku przez zoologa Johana Axela Palména, który chciał przenieść naukę zoologii z sal wykładowych bezpośrednio do natury – czyli rozwijać tzw. badania terenowe. Początkowo była to skromna baza w dawnych chatkach rybackich, finansowana z jego własnych środków. Po jego śmierci w 1919 roku została przekazana Uniwersytetowi w Helsinkach. Dziś, dzięki ponad 100 latom niemal nieprzerwanych pomiarów, jest jednym z najważniejszych miejsc badań zmian środowiskowych i klimatycznych w regionie.

Stacja znajduje się nad Bałtykiem u wejścia do Zatoki Fińskiej, na terenie rezerwatu przyrody, gdzie dozwolona jest wyłącznie działalność badawcza i dydaktyczna. Nie ukrywam, że przy pogodzie, która nam się trafiła – niemal codziennie było słonecznie – śniadania w kantynie z widokiem na zamarznięty Bałtyk i wschodzące Słońce skutecznie poprawiały nastrój przed długim, intensywnym dniem pracy.

Co się mierzy w Tvärminne?

Stacja Tvärminne Zoological Station stanowi jedno z kluczowych miejsc badań funkcjonowania ekosystemu Morza Bałtyckiego. Prowadzi się tam pomiary morskie, biologiczne oraz atmosferyczne. Obejmują one m.in. długoterminowy monitoring parametrów fizykochemicznych wody (temperatura, zasolenie, stężenie tlenu, składniki odżywcze), badania procesów biogeochemicznych oraz analizę organizmów morskich.

Z perspektywy fizyczki atmosfery, którą jestem, szczególnie istotne są badania procesów zachodzących na styku atmosfery, morza i otaczających je ekosystemów lądowych. Obejmują one pomiary tego, ile gazów cieplarnianych (np. CO₂) przepływa z wody do atmosfery i na odwrót, poszerzone o obserwacje meteorologiczne oraz analizę procesów powstawania nowych cząstek aerozolowych (new particle formation, NPF), zarówno pochodzenia morskiego, jak i lądowego. Badania te pozwalają lepiej zrozumieć złożone sprzężenia między elementami systemu klimatycznego, które nie są ani oczywiste, ani łatwe do uchwycenia w modelach.

Podstawą jest praca grupowa

Cały kurs był zorganizowany w bardzo intensywny sposób: czekało nas 11 dni pracy, prawie codziennie od 9 rano do 20, z przerwami na posiłki, kawę i spacer (tzw. outdoor break). W ramach szkoły odbyło się kilka wykładów tematycznych, wprowadzających w zagadnienia badane na tej stacji, jednak jej kluczowym elementem była realizacja własnego projektu badawczego w ramach jednej z czterech grup, na które zostaliśmy podzieleni. 

Przydział odbywał się na podstawie naszego naukowego backgroundu i zainteresowań. Każda grupa miała swojego opiekuna, którego dodatkowo wspierali nauczyciele asystujący. Na jedną grupę przypadało średnio 8–9 osób, co — moim zdaniem — sprawiało, że współpraca w tak licznym zespole była sporym wyzwaniem. Po kursie wszyscy w mojej grupie byliśmy jednak zgodni, że mieliśmy szczęście trafić na konkretną panią profesor Victorie Sinclair jako opiekunkę – ta  potrafiła bardzo dobrze koordynować nasze działania, dzięki czemu nikt nie zgubił się w gąszczu równoległych wątków, które naturalnie pojawiały się w ferworze pracy.

Ja, jako fizyczka atmosfery, trafiłam do grupy z meteorologami robiącymi doktorat w Fińskim Instytucie Meteorologicznym — byłam w tym gronie jedyną osobą spoza Finlandii. Mogłabym napisać o tym, jak z pozoru chłodni, zdystansowani i introwertyczni Finowie bardzo ciepło i z otwartością przyjęli mnie do grupy. Ważniejsze jest jednak to, że fizycy atmosfery nie muszą, choć mogą, zajmować się meteorologią — i tak właśnie jest w moim przypadku. Nie jestem specjalistką od zjawisk pogodowych, lecz od aerozoli atmosferycznych. Nasza wiedza nie pokrywała się więc 1:1 i trochę od nich odstawałam; nie tylko jako “przyjezdna”, ale też jako ta “z innego podwórka nauki”. W pracy nad interdyscyplinarnym zagadnieniem okazało się to jednak dużą zaletą – a dokładnie taka praca nas czekała.

To, co było najważniejsze zarówno z perspektywy pracy badawczej, jak i rozwoju nas jako młodych naukowców, to ćwiczenie w orientowaniu się w świecie badań i samego uprawiania nauki. Bardzo cenne jest doświadczenie, w którym uczymy się samodzielności: stawiania pytań badawczych i hipotez, przejmowania inicjatywy, brania odpowiedzialności za konkretny temat, a także odnajdywania się w pracy z danymi i problemami, z którymi wcześniej nie mieliśmy na co dzień styczności. 

Współczesnej nauki nie uprawia się już w pojedynkę — jest ona na tyle zaawansowana, skomplikowana i wielowątkowa, że wymaga dużych środków i zaangażowania całych zespołów badawczych. Dzięki temu zyskuje się nie tylko większe moce przerobowe, ale też wiele spojrzeń na jedno zagadnienie. I właśnie to jest kluczowe: w nauce bardzo ważne jest, by mieć szerokie horyzonty i nie zamykać się we własnej bańce wiedzy czy własnego podejścia do problemu.

Nasz projekt: fale upałów

Ale czuję, że trochę zbyt idealistycznie odleciałam od tematu Nasza grupa postanowiła badać fale upałów — zarówno te rozpatrywane na podstawie temperatury powietrza, jak i temperatury morza. Dodatkowo przyjrzeliśmy się długofalowym trendom temperatur: temu, jak fale upałów w atmosferze mają się do fal upałów w morzu, czy jedna może napędzać drugą, co wywołuje te zjawiska, a także jakie są ich skutki dla ekosystemów morskich i lądowych (więcej o morskich falach gorąca przeczytasz w tym artykule). 

Pierwszy dzień naszej pracy skupiał się na zdefiniowaniu tego, czym właściwie chcemy się zająć, oraz na sformułowaniu pytań badawczych. Jedna z naszych przykładowych hipotez zakładała, że fale upałów w morzu występują coraz częściej, a bardzo duży udział ma w tym zmiana klimatu — co później zweryfikowaliśmy w analizie.

Gdy udało nam się wypunktować wszystkie zagadnienia, które chcieliśmy poruszyć, uporządkowaliśmy je w pięć podgrup i wspólnie zastanawialiśmy się, jakich danych potrzebujemy, by odpowiedzieć na postawione pytania i zweryfikować hipotezy. Wykorzystywaliśmy pomiary zbierane przez stację, ale sięgaliśmy też po dane na temat wiatru i temperatury z pobliskich stacji meteorologicznych, dane satelitarne dotyczące temperatury powierzchni morza  i dane z reanalizy mówiące o ciśnieniu, temperaturze powietrza, opadach, prędkości wiatru itp. Skorzystaliśmy również z metod modelowych, by oszacować, jaki wpływ zmiana klimatu miała na charakterystyki fal upałów (ich długość czy wartości notowanych w ich trakcie temperatur) – tzw. attribution method. Fala upałów — zarówno atmosferyczna, jak i morska — była w naszej analizie definiowana jako okres, w którym temperatura przekraczała 90. centyl 30-letniej klimatologii przez co najmniej 5 kolejnych dni. 

Cały projekt udało nam się zrealizować dzięki podziałowi zadań i stałym konsultacjom postępów. Równolegle przygotowywaliśmy wyniki odpowiadające na kolejne punkty naszego planu badawczego.

Ilustracja 9: Przykładowe pytania badawcze, które sformułowaliśmy podczas pierwszych dni pracy nad projektem i na które próbowaliśmy odpowiedzieć podczas późniejszej pracy nad tym projektem. Po lewej wersja oryginalna, po prawej tłumaczenie na polski. Źródło: Michalina Broda.

Oderwaniem od naszej pracy było zaprezentowanie dwie prezentacje, które każda grupa miała przedstawić przed wszystkimi uczestnikami szkoły. Wymagane od nas było to, że podczas prezentacji każda osoba z grupy musiała zabrać głos i coś zaprezentować — bo przedstawienie wyników jest równie istotne jak ich przygotowanie. Żeby Twoja praca mogła zostać zauważona w świecie nauki, musisz umieć ją temu światu dostarczyć — zarówno merytorycznie, jak i komunikacyjnie. Pierwsza prezentacja dotyczyła naszego pomysłu na projekt badawczy, druga — odbywająca się na początku drugiego tygodnia szkoły — miała pokazać wyniki wstępne. Zwieńczeniem szkoły zimowej była prezentacja wyników końcowych.

A po badaniach – publikacja

Te dwa tygodnie były niesamowicie intensywne, jednak dzięki skutecznej komunikacji, bardzo mądrym i merytorycznym osobom oraz naszej pracowitości udało nam się przygotować bardzo ciekawe wyniki, które spotkały się z bardzo pozytywnym odbiorem i wieloma pochwałami. Chciałoby się po takim wyjeździe po prostu nacieszyć satysfakcją, ale przed nami jeszcze napisanie raportu — kolejny etap ćwiczenia funkcjonowania w świecie naukowym. Raport ma mieć formę artykułu naukowego i to on będzie podstawą oceny naszej pracy. Jest to pośrednio wskazówka dla nas, że w nauce miarą tego, jakie badania przeprowadziłeś i co udało Ci się uzyskać, jest właśnie to, co znajdzie się w artykule i jak potrafisz to opisać. Choć zdradzając Wam może przedwcześnie – planujemy także przygotować z tych wyników prawdziwy artykuł naukowy… mam nadzieję, że będę mogła się tymi wynikami kiedyś podzielić.

Słonecznie, lecz piaszczyście

Na samym końcu mogę jeszcze dodać coś z własnego “naukowego podwórka”: w Finlandii powietrze jest bardzo czyste — nie ma tam tak dużego zanieczyszczenia powietrza jak w wielu innych krajach europejskich — a zanieczyszczenie światłem w miejscu, w którym byliśmy, było wręcz zerowe. Dzięki temu obserwowanie gwiazd było czystą przyjemnością.

Ilustracja 11: Bezchmurne, gwieździste niebo nad Tvarminne. Zdjęcie robione telefonem komórkowym, więc nijak nie może oddać piękna tego, co rozciągało się nocami nad naszymi głowami. Zdjęcie: Michalina Broda

Dodatkowo mieliśmy okazję obserwować, jak niebo zmieniało się podczas zachodu słońca, gdy przez Europę przetaczał się epizod napływu pyłu saharyjskiego. Niebo staje się wtedy bardziej mętne, mleczne, a tam, gdzie bez pyłu światła słonecznego byłoby już mniej, robi się jaśniej przez światło rozproszone na cząstkach pyłu.

Michalina Broda – fizyczka atmosfery, doktorantka w Instytucie Geofizyki Wydziału Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego

The post Co robili młodzi naukowcy na fińskim odludziu? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Herbata to, zaraz po wodzie, najczęściej pity napój na świecie. Pochodzi z Chin, gdzie znajduje się prawie połowa (47%) wszystkich jej upraw. Choć herbata uprawiana jest w ponad 60 krajach, to ze względu na niezbędne dla niej stabilne wysokie opady i temperatury pomiędzy 10-26℃, właśnie Chiny wraz z Indiami, Kenią i Sri Lanką, odpowiadają za 80% jej produkcji (IISD, 2024). 

Wraz z postępującą zmianą klimatu, w większości odpowiednich do uprawy regionów, krzewy herbaty coraz częściej funkcjonują poza swoim optimum, a przez to stają się bardziej podatne na choroby i wrażliwsze na niesprzyjające zdarzenia pogodowe.

Zmiana klimatu a produkcja herbaty

Herbata to napar ze szczytowych pączków i liści młodych pędów krzewów herbacianych, które są bardzo wrażliwe na niesprzyjające warunki pogodowe. Wynikające ze zmiany klimatu wyższe temperatury oznaczają obniżoną fotosyntezę (wolniejszy wzrost), uszkodzenia komórek roślin (wnikanie czynników chorobotwórczych i zamieranie pędów) czy mniejszą retencję wody, a co za tym idzie mniejsze plony (powyżej 28℃, wzrost średnich temperatur o 1℃ zmniejsza plony ok. 4%). W wyższych temperaturach dodatkowo szybciej rozwijają się pluskwiaki atakujące krzewy herbaciane, dodatkowo obniżając zbiory (ETP, 2021).

Co ciekawe, zmiana klimatu to nie tylko wyższe temperatury, ale również bardziej poważniejsze problemy z przymrozkami i gradem, pojawiającymi się w najmniej spodziewanych momentach. Powodują one zamieranie nieprzystosowanych do niskich temperatur krzewów herbaty, jak również ich większą podatność na pasożyty w późniejszych miesiącach (ETP, 2021).

Kolejnym czynnikiem wpływającym na spadek plonów jest nieregularność opadów. Z jednej strony coraz dłuższe okresy bezopadowe połączone z wyższym parowaniem, przyczyniają się do suszy, która spowalnia fotosyntezę i wzrost roślin. W skrajnych sytuacjach może prowadzić to do zamierania części czy nawet całych krzewów, co jest dużą stratą ekonomiczną, gdyż jeden krzew herbaty “w normalnych warunkach” może być produktywny przez nawet 100 lat (Kamau i in. 2008). Z drugiej strony intensywne deszcze mogą rozmywać zbocza na których często rośnie herbata, wymywać substancje odżywcze z gleby czy uszkodzić pąki i zbierane liście. Dodatkowo, deszcze i zacienienie sprzyjają rozwojowi pasożytów  (ETP, 2021).

Jak globalne ocieplenie wpływa na jakość herbaty?

Smak i aromat herbaty w dużej mierze zależy od zawartości polifenoli (w tym katechin, odpowiedzialnych za cierpkość i gorycz), aminokwasów, takich jak teanina, nadających słodycz i umami, kofeiny odpowiedzialnej za gorzki smak oraz różnorodnych związków aromatycznych. Na ich zawartość wpływają podgatunek herbaty, proces obróbki, oraz cechy środowiskowe takie jak właściwości gleby, temperatura, nasłonecznienie czy wilgotność.

Wraz z postępującą zmianą klimatu, krzewy herbaty coraz częściej znajdują się poza swoim optimum wzrostu, zmagając się z niedoborami wody, wysoką temperaturą czy silnym nasłonecznieniem. W takich sytuacjach, rośliny aktywują reakcje obronne, w tym produkcję odpowiednich związków ( m.in. antyoksydantów, aminokwasów czy cukrów), ułatwiających im przetrwanie trudnych warunków.

Przegląd badań Shao i współpracowników (2021) wskazuje, że umiarkowany stres może pozytywnie wpływać na smak i aromat herbaty. Np. wysokie temperatury odpowiadają za zmniejszenie produkcji katechin, ograniczając jej gorycz, a lekkie przemrożenie może stymulować produkcję teaniny, odpowiadającej za słodkawy i umami smak herbaty. Z kolei susza powoduje wzrost zawartości związków aromatycznych (np.linalolu), wzmacniając aromat herbaty. Te pozytywne efekty szybko jednak mogą się zmienić w negatywne, obniżając ostatecznie właściwości smakowe i zdrowotne herbaty.

Przykładowo, korzystny wpływ wysokich temperatur na aromat herbaty znika dosyć szybko  wraz z długotrwałym lub bardzo silnym stresem cieplnym. Wtedy zachodzi degradacja substancji lotnych, odpowiedzialnych za przyjemny zapach herbaty (np. tlenku linalolu czy β-jononu, nadającymi herbacie kwiatowe i owocowe nuty), albo obniżenie produkcji wspomnianej już teaniny (czego skutkiem jest redukcja słodyczy i umami).  Z kolei w przypadku regionów gdzie pojawiają się długotrwałe okresy bezopadowe i często związany z nimi spadek zachmurzenia, a tym samym wzrost ostrego światła, może dochodzić do akumulacji glikozydu flawonowego, odpowiadającego za podwyższoną gorzkość i cierpkość herbaty. 

Również właściwości zdrowotne herbaty mogą się obniżać. Na przykład, wspomniane już gorzkie katechiny, których produkcja obniża się w wysokich temperaturach, mają istotne dla zdrowia człowieka właściwości antyoksydacyjne, opóźniające starzenie się czy zmniejszające ryzyko nowotworów i chorób serca (Xie, 2024; Wu i in, 2025). I choć oczywiście wszystko zależy od intensywności i długotrwałości zachodzących zjawisk, to niewątpliwie zmiana klimatu będzie wpływała na właściwości herbaty, która trafi na nasze stoły.

Nie wszystko wszędzie naraz

Oczywiście, zmiana klimatu nie wszędzie będzie równie dotkliwe, a co więcej w zależności od regionu, różne czynniki będą najbardziej niszczące dla upraw. Dla przykładu, kraje takie jak Indie czy Kenia zmagają się głównie z suszami, Chiny oprócz braków wody, doświadczają dużej zmienności temperatur (Omer i in. 2025), podczas gdy na Sri Lance, głównym problemem staje się nieregularność opadów (Jayasinghe i Kumar. 2019). Poszczególne kraje, czy nawet ich regiony zmagają się z różnymi konsekwencjami zmiany klimatu, jednak wszystkie w mniejszym lub większym stopniu będą je odczuwać w postaci mniejszych plonów lub gorszej jakości herbaty. 

Kto najwięcej straci?

To, w jakim stopniu, zmiana klimatu wpłynie na uprawy herbaty pozostaje kwestią sporną. Z jednej strony, prognozy wskazują, że suma terenów odpowiednich dla produkcji herbaty się nie zmieni. Część terenów nie będzie się z czasem nadawała pod uprawy herbaty (w tym tereny Malawi, Tanzanii i Argentyny), podczas gdy inne (takie jak Rwanda, Iran, Tajlandia czy Turcja) staną się bardziej odpowiednie. 

Z drugiej jednak strony,11 z 20 największych eksporterów herbaty doświadczy spadku powierzchni terenów najlepiej nadających się do uprawy herbaty (Bania i wsp. 2025), co będzie się wiązać z koniecznością przenoszenia upraw na tereny, które choć teoretycznie się dla niej nadają, to jednak są niedostępne (np. są cenne przyrodniczo, zajęte przez inne uprawy lub gęsto zaludnione). W takiej sytuacji będą miały miejsce jeszcze silniejsze konflikty interesów, dalsze obniżanie bioróżnorodności czy utrata miejsc pracy często dla setek tysięcy ludzi. Może się to też wiązać z deficytami herbaty na rynku i ich wyższymi cenami, szczególnie jeśli weźmiemy pod uwagę ciągle zwiększający się popyt na nią (globalnie ok 3% rocznie w ostatniej dekadzie (FAO, 2024).

Dodatkowo, powyższe prognozy skupiają się na średnich wartościach i trendach, nie biorąc pod uwagę jednorazowych wydarzeń które mogą czynić największe zniszczenia nawet w odpowiedniej dla herbaty lokalizacji. Gwałtowne opady deszczu i burze czy skrajnie wysokie temperatury mogą nie tylko obniżyć plon w danym roku, ale spowodować zamieranie całych połaci upraw i konieczność posadzenia nowych krzewów, z których zbiory będą możliwe dopiero po kilku latach.

Podsumowując, herbata, choć nie tak narażona jak kawa czy kakao, również znajduje się pod presją zmiany klimatu. Najbardziej odczują to osoby pracujące na plantacjach, jednak również my doświadczymy nowych nut goryczy w jej smaku.

The post Cierpka czy słodka? Jaki smak będzie miała Twoja poranna herbata?   appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Klimat, PKB, skończone zasoby planety i stan jej „zdrowia”, relacja z Galapagos i specjalne rekomendacje z okazji Światowego Dnia Wody – sprawdź, co przygotowaliśmy dla Ciebie w marcowym numerze „Newslettera dla klimatu”!

Co byś wybrał/a: wzrost gospodarczy czy ochronę środowiska?

Większość ludzi na świecie już odpowiada: środowisko. A jednak polityka i ekonomia wciąż zachowują się tak, jakby liczył się tylko wzrost PKB – nawet wtedy, gdy oznacza to niszczenie systemów podtrzymujących życie. Może problem nie polega na tym, że ludzie nie rozumieją kryzysu klimatycznego – ale na tym, że decydenci i systemy nie rozumieją ludzi?

Więcej w felietonie „Poza PKB: dobry klimat ważniejszy niż ciągły wzrost” w najnowszym Newsletterze o klimacie.

Poza tym w marcowym numerze „Newslettera o klimacie”

Prof. Zofia Łapniewska o ekonomii na planecie o skończonych zasobach
”Cena przyszłości” wciąż rośnie – raport Sterna dwie dekady później
Wizualizacja wskaźników globalnej zmiany klimatu
Prof. Szymon Malinowski – o morzu, atmosferze i pogodzie
Książki o wodzie poleca dr Sebastian Szklarek
Co ma klimat do Oscarów?
Nowe inicjatywy Fundacji Edukacji Klimatycznej

Zapisz się, aby mieć dostęp do aktualnego i archiwalnych wydań Newslettera!

Klimat się zmienia – zapisz się i omiń algorytmy!

Raz w miesiącu otrzymasz przegląd najnowszych publikacji Nauki o klimacie, ekskluzywny komentarz eksperta i pogłębiony kontekst, polecenia wartościowych treści oraz wgląd w życie redakcji.

Dbamy o Twoją prywatność. Przetwarzamy dane wyłącznie w celu wysyłki newslettera i tylko za Twoją zgodą. W każdej chwili możesz ją wycofać.

Wyrażam zgodę

na otrzymywanie drogą elektroniczną newslettera o klimacie wysyłanego przez Fundację Edukacji Klimatycznej, wydawcę portalu naukaoklimacie.pl

Wyrażam zgodę

na przetwarzanie moich danych osobowych przez Fundację Edukacji Klimatycznej w celu przesyłania newslettera

Zapisując się na newsletter akceptujesz politykę prywatności Fundacji Edukacji Klimatycznej.

Zapisuję się

Loading…

Gratulacje!

Twój e-mail został zapisany!

The post Newsletter o klimacie – marzec 2026 appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Kończąca się właśnie zima na polskim wybrzeżu była wyjątkowa. W rejonie Trójmiasta przez kilka tygodni plaże i morze pokryte były śniegiem i lodem. Pomimo siarczystego mrozu, niespotykane o tej porze roku tłumy ludzi podziwiały zmieniający się z dnia na dzień krajobraz. 

a)

b)

c)

d)

Ilustracja 1: Przykłady form lodu morskiego uchwycone podczas ostatniej zimy: (a) zwarta pokrywa lodowa utworzona ze zmrożonych ze sobą niewielkich krążków lodowych, z których większość to konglomerat jeszcze mniejszych krążków; ten rodzaj lodu jest czasami określany jako dragon skin (“skóra smoka”) ze względu na szorstką, nierówną powierzchnię przypominającą łuski; powstaje on na stromej, krótkiej fali podczas bardzo niskiej temperatury powietrza; (b) znacznie większe kry z przejrzystego lodu, powstałe w osłoniętej części sopockiej mariny; widoczne są przynajmniej dwa epizody, podczas których lód ten został połamany przez fale; charakterystyczne podniesione brzegi utworzone z pokruszonego lodu świadczą o wielokrotnych, ale niezbyt silnych zderzeniach między sąsiednimi krami; (c) efekt intensywnych opadów śniegu po okresie krótkotrwałej odwilży; woda z topnienia dużych kier o podwyższonych krawędziach zbiera się na ich powierzchni; przestrzenie między krami wypełnia mieszanina śryżu, śniegu i wody; (d) duże, pokryte śniegiem kry, z przestrzeniami pomiędzy nimi wypełnionymi grubym, ale stosunkowo przejrzystym lodem, powstałym w wyniku szybkiego spadku temperatury. a,b: Sopot, 2 lutego 2026; c: Orłowo, 8 lutego 2026; d: Sopot, 9 lutego 2026. Zdjęcia: A. Herman.

Lód przy polskim wybrzeżu

Kto przychodził nad morze regularnie, mógł zobaczyć rozmaite formy lodu morskiego: śryż, czyli mieszaninę wody i kryształów lodu, zachowującą się jak lepka ciecz; krążki lodowe, czyli stosunkowo niewielkie, przeważnie owalne kry o charakterystycznych podwyższonych brzegach; duże, grube kry w postaci wieloboków o ostrych krawędziach; lód nagi lub pokryty śniegiem, przejrzysty lub biały, zwarty lub rozproszony i swobodnie dryfujący. 

To, jaką postać przyjmuje lód w dynamicznych warunkach strefy brzegowej, jest efektem jego (często bardzo złożonej) historii, kształtowanej przez temperaturę wody i powietrza – okresy zamarzania i topnienia związane z cyklem dobowym i zmianami pogody – a także przez wiatr i fale. Falowanie wpływa na lód morski na bardzo wiele sposobów. Kry pękają przez wyginanie na fali, zderzają się ze sobą, są zalewane przez wodę, trą o siebie i nakładają się jedne na drugie. Efektem ubocznym ich zderzeń jest erozja ich krawędzi i powstawanie bardzo dużej liczby drobnych odłamków, które wypełniają przestrzenie między większymi krami i mogą przymarzać do ich dolnych powierzchni. 

Jak lód na morzu modyfikuje fale?

Wszystkie te procesy zachodzą kosztem energii fal, co oznacza, że prowadzą do ich tłumienia. Różne typy lodu tłumią fale w różny sposób (m.in. w wyniku tarcia lub rozpraszania energii fal na krawędziach kier) oraz z różną intensywnością, ale nawet stosunkowo cienka pokrywa lodowa czyni to bardzo efektywnie. 

Co istotne, skuteczność tłumienia bardzo silnie zależy od długości fali. Wywołane wiatrem krótkie zmarszczki na powierzchni wody po wejściu w lód zanikają na dystansie zaledwie paru metrów. Długie fale rozkołysu (tzw. martwa fala), takie, jakie występują na otwartych oceanach, mogą wchodzić w pokrywę lodową na odległość dziesiątek, a nawet setek kilometrów.W efekcie lód działa jak filtr, który usuwa krótkie fale, a przepuszcza te najdłuższe. Oznacza to, że obecność lodu zasadniczo zmienia charakter falowania. 

Na trójmiejskich plażach (a zwłaszcza na molo w Sopocie, Orłowie czy Brzeźnie) można było tej zimy obserwować efekty oddziaływań fal i lodu niemal codziennie. Pas lodu morskiego rzadko był szerszy niż kilkaset metrów, granica lodu była przeważnie w zasięgu wzroku, lecz dystans ten w zupełności wystarczał do całkowitej transformacji falowania. Fale nie docierały do plaży wcale albo docierały w postaci bardzo długich, łagodnych grzbietów. Przy braku pokrywy lodowej zdecydowana większość energii fal ulega dyssypacji (rozpraszaniu) w strefie przyboju, gdzie może być zużywana np. na transport osadu lub zalewanie i erozję brzegu. Obecność lodu zasadniczo zmienia sytuację, ponieważ stanowi on bardzo efektywny bufor chroniący brzeg, zwłaszcza w okresach sztormów.

a)

b)

Ilustracja 3: Fale w śryżu lodowym. Zwracają uwagę ich długie grzbiety i bardzo szerokie doliny. Tego dnia zasięg lodu morskiego wynosił zaledwie ok. 400 m (mniej niż długość molo w Sopocie). Wysokość docierających do brzegu długich fal była jeszcze na tyle duża, że ulegały one załamaniu – jednak ze względu na wysoką efektywną lepkość mieszaniny wody i lodu, załamanie zachodziło mniej gwałtownie, sprawiając wrażenie, że odbywa się w nieco zwolnionym tempie. Sopot, 2 lutego 2026. Zdjęcia: A. Herman.

Coraz mniej lodu a wybrzeża w Arktyce

Na wybrzeżu Zatoki Gdańskiej (i, ogólniej, południowego Bałtyku) nie ma to obecnie wielkiego znaczenia, ponieważ od bardzo wielu lat lód morski pojawia się tu tylko epizodycznie. Są jednak na świecie miejsca, gdzie sytuacja jest zupełnie inna. 

Zwiększenie narażenia wybrzeży na erozję spowodowaną falowaniem to jeden z bardzo istotnych aspektów zachodzących obecnie zmian klimatu w wielu rejonach Arktyki. Spadek zasięgu lodu morskiego prowadzi do powiększania się obszarów otwartej wody, a więc do rozwoju wyższych i dłuższych fal, które przy braku lodu bez przeszkód docierają do wybrzeży. Sytuację pogarsza fakt, że część tych wybrzeży staje się znacznie bardziej podatna na erozję w wyniku zaniku wieloletniej zmarzliny. W niektórych rejonach na północy Alaski, Kanady i Rosji brzegi morskie cofają się w tempie kilku do kilkunastu metrów rocznie.

Co zaobserwowaliśmy w okolicach Polskiej Stacji Polarnej?

Aby lepiej zrozumieć te procesy, badaliśmy w ostatnich latach zmiany zlodzenia, falowania i ewolucję brzegu w fiordzie Hornsund na Spitsbergenie, w rejonie Polskiej Stacji Polarnej. Zatoka Białego Niedźwiedzia (Isbjørnhamna), przy której znajduje się infrastruktura Stacji, jest szczególnie wyeksponowana na fale z południowego zachodu – kierunku, z którego do Spitsbergenu najczęściej docierają potężne sztormowe fale z północnego Atlantyku. 

Najwięcej sztormów występuje w sezonie jesienno-zimowym, od listopada do kwietnia. Są one też wtedy najsilniejsze, a towarzyszące im fale największe. Obserwacje i modele wskazują, że liczba i siła sztormów na północnym Atlantyku w ostatnich dziesięcioleciach nieznacznie wzrasta. Jednak nie to jest głównym problemem z punktu widzenia narażenia brzegów Hornsundu na erozję. Najbardziej istotna zmiana dotyczy warunków lodowych.

Lód napływający od morza

W okresie, który analizowaliśmy, czyli w latach 1979–2023, drastycznie zmieniły się warunki lodowe na wejściu do fiordu. W pierwszej części tego okresu, do roku 2005, pak lodowy o koncentracji powyżej 50% (czyli pokrywający co najmniej 50% powierzchni morza) utrzymywał się tam prawie nieprzerwanie przez kilka miesięcy w roku, głównie od stycznia do kwietnia – czyli przez większość sezonu sztormów. Liczba dni z pokrywą lodową w tym czasie stopniowo spadała, od ponad 4 miesięcy w roku na początku lat 80. XX wieku do około 2,5 miesiąca na początku lat 2000.. To bardzo wyraźny trend. Jednak najbardziej niepokojące jest to, co wydarzyło się po roku 2005: od tamtej pory liczba dni z lodem w ciągu sezonu zimowego bardzo rzadko przekracza 2 tygodnie. Zdarzają się zimy, kiedy lodu nie ma wcale. To nagłe „tąpnięcie” w szeregach czasowych zlodzenia u wybrzeży Spitsbergenu w 2005 roku jest tylko jednym z przejawów gwałtownych zmian, jakie nastąpiły wtedy na Morzu Barentsa i w całej Arktyce.

a)

b)

Ilustracja 4: Fale w Isbjørnhamnie podczas sztormu w marcu 2019 (zdjęcia: K. Ziemba).

Przyczyny tych zmian są bardzo złożone, związane zarówno z globalnym ociepleniem, z trendami w skali Arktyki, jak i lokalnymi zmianami cyrkulacji atmosferycznej i oceanicznej wokół Spitsbergenu. Skutki dla wybrzeży są bardzo znaczące – nasze obliczenia wskazują, że zarówno średnia, jak i ekstremalna wysokości fali oraz ilość energii docierającej do Isbjørnhamny w sezonie zimowym są obecnie o ok. 50% wyższe niż przed rokiem 2005.

Lód powstający przy brzegu

Lód na wodach Hornsundu to jednak nie tylko pak lodowy napływający do fiordu z otwartego morza. Lód tworzy się też lokalnie przez zamarzanie. W miejscach, do których dociera falowanie, tworzy się lepa lodowa, śryż i krążki lodowe, z których potem powstają większe kry – formy lodu analogiczne do tych, które można było w tym roku obserwować w Trójmieście. 

W osłoniętych zatokach fiordu powstaje przytwierdzony do brzegu tzw. lód stały, który utrzymuje się zazwyczaj od stycznia do czerwca. Z kolei w miesiącach letnich i jesiennych na wodach fiordu unoszą się bryły lodu z cieleń lodowców uchodzących do morza. Mają one nieregularne kształty i rozmiary, i często zalegają w zatokach, gdzie ulegają wytapianiu. Taki lód może być wyrzucany na brzeg, a nawet zmieniać powierzchnię plaży wygładzając sierpy plażowe lub wały sztormowe, tworząc bruzdy lub zagłębienia powstające po wytopieniu. 

W Isbjørnhamnie często przy brzegu obecny jest pas ‘growlersów’ (odłamków gór lodowych wystających ponad powierzchnię wody maksymalnie 1 m) utrudniający wodowanie łodzi. Nasze wyniki badań pokazały, że 53% lodu w Hornsundzie w latach 2012-2023 to lód dryfujący, 35% lód stały, a 8,5% lód lodowcowy.

a)

b)

Ilustracja 5: Odłamki lodu lodowcowego na plaży w Isbjørnhamnie we wrześniu 2022. Zdjęcia: Z. Świrad.

Badając erozję plaży w Isbjørnhamnie w latach 2018–2025, zaobserwowaliśmy, że po 7 latach obserwacji całkowite zmiany objętościowe materiału plażowego są bardzo niewielkie, pomimo dużych zmian w poszczególnych latach. Co druga zima (począwszy od 2018/2019) charakteryzowała się dużą sztormowością i małym zlodzeniem, a co druga (począwszy od 2019/2020) – dużym zlodzeniem i niską sztormowością. 

Wyniki pokazują, że obecnie lokalne warunki umożliwiające tworzenie się lodu wewnątrz fiordu chronią brzegi pomimo zanikającej pokrywy lodu dryfującego u wejścia do fiordu, jednak sytuacja może się zmienić w miarę dalszego wzrostu temperatury powietrza i wody w Hornsundzie. 

Już teraz widzimy duże zróżnicowanie przestrzenne erozji i akumulacji – istnieją tzw. hotspoty, gdzie zdarzenia erozyjne występują w niewielkich odstępach czasu, ale też obszary, gdzie materiał jest odkładany. Okresy, w których spodziewamy się wzmożonej erozji brzegów to sztormowy okres listopad – luty w latach, kiedy lód stały tworzy się późno oraz wolny od lodu morskiego okres wrzesień – październik w latach o nasilonych jesiennych sztormach.

Literatura

Herman, A., Swirad, Z. M. & Moskalik, M. Increased exposure of the shores of Hornsund (Svalbard) to wave action due to a rapid shift in sea ice conditions. Elementa: Science of the Anthropocene 13(1): 00067, https://doi.org/10.1525/elementa.2024.00067, 2025.

Swirad, Z M.., Herman, A., & Moskalik, M. Sub-monthly to inter-annual Arctic gravel beach change and controlling factors. EGU General Assembly 2026, Vienna, Austria, 3–8 May 2026, EGU26-2311, https://doi.org/10.5194/egusphere-egu26-2311, 2026.

Swirad Z. M., Johansson A. M. & Malnes E. Distribution of landfast, drift and glacier ice in Hornsund, Svalbard. The Cryosphere 20(1): 113-134, https://doi.org/10.5194/tc-20-113-2026 2026.

The post Jak lód morski wpływa na fale i chroni plaże? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Przez dekady woda traktowana była jak problem, którego trzeba się jak najszybciej pozbyć. Tworzono więc rowy melioracyjne, prostowano rzeki, osuszano torfowiska. W obszarach wiejskich robiono to w dużej mierze po to, by powiększyć powierzchnię gruntów rolnych i wyeliminować ryzyka związane z wiosennymi roztopami.

Chcąc uniknąć okresowych nadmiarów wody, wylano – nomen omen – dziecko z kąpielą. Pogłębiające się susze i większe ryzyko powodziowe to dziś efekt nie tylko globalnej zmiany klimatu. Wpływa na to również celowa ingerencja w środowisko dokonywana lokalnie. Osuszanie torfowisk oznacza zaś pozbywanie się ogromnych magazynów wody i znaczne emisje gazów cieplarnianych, które są w nich składowane.

Tymczasem aż 85% mokradeł (to szersza kategoria obejmująca m.in. torfowiska) jest w Polsce zdegradowanych. Ich pogarszający się stan w połączeniu z postępującą zmianą klimatu sprawiają, że odtwarzanie tych ekosystemów staje się coraz pilniejsze. Problem w tym, że tak naprawdę nawet nie wiemy, jakim potencjałem w tym zakresie dysponujemy.

Powstaje baza miąższości torfu

Za czasów PRL prowadzono szeroko zakrojone badania torfowisk. Dane te są jednak mocno rozproszone i szczątkowe, a do tego wiele z nich powstało z myślą o eksploatacji surowca. Dziś nie ma więc żadnej bazy danych wykazującej, co mamy pod nogami – ile torfu, gdzie dokładnie i jaka jest jego miąższość (czyli grubość warstwy).

Naukowcy i eksperci pracują nad tym, by to zmienić. Powstająca otwarta baza danych ma zgromadzić informacje o głębokości torfu i zasobach węgla w torfowiskach. Zostanie utworzona m.in. ze starych opracowań, nowych wierceń i danych z projektów terenowych. Baza powstaje we współpracy Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, Lasów Państwowych i Centrum Ochrony Mokradeł (CMok).

„Chcemy ratować torfowiska, ale nie mamy dobrej mapy ich miąższości ani aktualnej estymacji zasobów węgla organicznego. To paradoks, który trzeba zmienić, jeśli ochrona torfowisk rzeczywiście ma być skuteczna” – mówi w rozmowie z „Nauką o klimacie” prof. Mariusz Lamentowicz z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

Baza ma być uruchomiona w 2028 r., ale później cały czas będzie aktualizowana. Zgromadzone w niej informacje mogą być przydatne m.in. dla administracji publicznej, rolników, naukowców i organizacji pozarządowych. Choć skrywać będzie wiele skomplikowanych danych, potrzebę jej powstania można sprowadzić do prostego i niezwykle ważnego celu. To ochrona ubywającej w polskim środowisku wody i zmagazynowanego węgla (jako pierwiastka). Więcej dowiesz się z nagrania webinarium.

Dobre dla klimatu

Warstwa torfu zazwyczaj posiada miąższość od kilkudziesięciu centymetrów do kilkunastu metrów. Przy niskim poziomie wód gruntowych torf zaczyna się rozkładać, a węgiel „idzie w powietrze”. „Do atmosfery ulatują ogromne ilości dwutlenku węgla. Na przykład na intensywnie odwodnionych glebach organicznych będących osuszonymi torfowiskami z kukurydzą na Żuławach to nawet około 40 ton ekwiwalentu CO₂ z hektara rocznie” – opowiada prof. Lamentowicz.

Podniesienie lustra wody do mniej więcej 10 cm poniżej powierzchni gruntu sprawia, że emisje CO₂ spadają niemal do zera, a torfowisko znowu zaczyna być magazynem węgla. Wierzchnia warstwa torfu znajduje się wtedy w warunkach beztlenowych, co ogranicza rozkład torfu. Po takim nawodnieniu jest szansa, że proces torfotwórczy się odrodzi i torfowiska zaczną znów gromadzić węgiel z atmosfery. W skrócie: że gleba organiczna znów zacznie funkcjonować prawidłowo.

„Można powiedzieć, że wartość około 10 cm to „święty Graal” nawadniania torfowisk. Dzięki temu jest w nich tyle wilgotno, by ograniczyć rozkład torfu i emisje CO₂, a jednocześnie nie tak mokro, żeby powodować duże emisje metanu jak przy trwałym, głębokim zalaniu” – wyjaśnia naukowiec (więcej w tym opracowaniu).​

Nawadnianie to nie zalewanie

Jako że działania w kierunku odtwarzania torfowisk podjęła Unia Europejska, temat ten został upolityczniony przez jej przeciwników. Planowane rzekomo „zalewanie” gruntów rolnych i odbieranie terenów rolnikom stało się zaś często podnoszonym argumentem. I, jak przekonuje prof. Lamentowicz, jest to argument nieprawdziwy. „To dezinformacja podobna do tej w sprawie zmiany klimatu, tyle że z dziedziny odtwarzania ekosystemów” – uważa.

Jak tłumaczy naukowiec, kluczowy błąd w debacie to wrzucanie do jednego worka nawadniania i zalewania. W praktyce to dwie różne rzeczy.​

• Nawadnianie oznacza uzyskanie wody na poziomie do ok. 10 cm poniżej powierzchni gruntu, tak by torf był stale wilgotny (czyli to, o czym już pisaliśmy).​
• Zalewanie to utrzymywanie otwartej wody ponad powierzchnią torfowiska przez cały rok (można uznać, że to stworzenie zbiornika wodnego).​

Czy rolnik ma się o co martwić?

Nawadnianie torfowisk nie oznacza więc automatycznego zakazu użytkowania gruntów. To raczej przejście z logiki „odprowadzić wodę jak najszybciej” do logiki „zatrzymać wodę jak najbliżej pola”. Poziom wody można zaś dopasować do rodzaju upraw i warunków lokalnych. Choć 10 cm to wartość optymalna klimatycznie i ekosystemowo, możliwe są różne scenariusze. 

„Po nawadnianiu użytkowanie ziemi wciąż jest możliwe. Nikt nie chce zabierać gruntów rolnikom. Ich zgoda na nawadnianie będzie dobrowolna, a jeśli się na to zdecydują, otrzymają dopłaty. Chodzi o przywrócenie wody w krajobrazie, która jest niezbędna dla klimatu i produkcji rolnej” – wyjaśnia prof. Lamentowicz.

Z szacunków wynika, że w Polsce można nawodnić około miliona hektarów torfowisk, z czego znacząca część stanowi grunty rolne potencjalnie objęte systemem dopłat (ich wysokość jest obecnie negocjowana).

Naukowiec zwraca też uwagę na „mnóstwo pozytywnych efektów”, jakie to przyniesie. „To nie tylko mniejsze emisje CO₂. Z punktu widzenia rolnika kluczowy efekt jest bardzo podstawowy: więcej wody w krajobrazie oznacza stabilniejsze plony i mniejszą podatność na suszę, a więc bardziej przewidywalne dochody. To nie jest więc szalony wymysł przyrodników, tylko próba uratowania pracy opartej na wodzie w kraju, w którym tej wody zaczyna brakować” – podsumowuje prof. Lamentowicz.

The post Po co nawadniać torfowiska? I jak pomoże w tym baza danych? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.