Kilka lat temu ludzkość zwróciła większą uwagę na narastający problem globalnego ocieplenia. Temat ten zaczął przebijać się w mediach, a kolejne rządy wprowadzały ambitniejsze polityki klimatyczne.

Wraz z rosnącym zainteresowaniem zmianą klimatu w mediach pojawiło się też nowe określenie: depresja klimatyczna. Choć pojęcie to jest chwytliwe, psychologów od początku zastanawiało, czy jest uzasadnione.

Polsko-amerykańska para psychologów z Uniwersytetu SWPS postanowiła przyjrzeć się temu dokładniej. Wnioski z badania opublikowano na łamach czasopisma “Anxiety, Stress and Coping”. Czego dowodzą?

Depresja klimatyczna nie istnieje

Badanie przeprowadzono na reprezentatywnej grupie Polaków. Jego uczestnicy otrzymali różne pytania związane z ich odczuciami na temat zmiany klimatu. Najważniejszy przekaz płynący z badania jest jasny: depresja klimatyczna nie istnieje.

– To, co zazwyczaj odczuwają ludzie świadomi tego, jak dużym zagrożeniem jest zmiana klimatu, można określić mianem dystresu. To rodzaj dyskomfortu, wręcz cierpienia psychologicznego, który przejawia się poprzez odczuwanie nieprzyjemnych stanów, takich jak niepokój, żal, smutek, przygnębienie. Jest nam po prostu źle – wyjaśnia w rozmowie z „Nauką o klimacie” dr Marzena Cypryańska-Nezlek z SWPS, współautorka badania.

Większość uczestników badania w mniejszym lub większym stopniu deklarowała odczuwanie dystresu. Jednocześnie objawy zaburzeń psychicznych były obecne tylko u części z nich. Przykładowo, spowodowanych z myśleniem o zmianie klimatu problemów z zasypianiem doświadczało 16,9% badanych, a problemów z planowaniem swoich aktywności – 5,3%.

Znaczenie lęku

Choć sam dystres jest stanem bardzo nieprzyjemnym, nie jest on zaburzeniem psychicznym. Depresja takim zaburzeniem jest, co zresztą znajduje odzwierciedlenie zarówno w literaturze naukowej, jak i kryteriach diagnostycznych.

– To, co ludzie często nazywają depresją klimatyczną, w ogóle nie jest depresją

– podkreśla Cypryańska-Nezlek.

Oczywiście nie oznacza to, że osoby niepokojące się zmianą klimatu nie mogą popaść w depresję. Jak to się jednak dzieje, że u niektórych osób tzw, dystres zwiększa ryzyko zaburzeń psychicznych, a u innych nie?

Naukowcy SWPS wskazują tu na rolę kluczowego czynnika: lęk uogólniony. Taki lęk nie jest reakcją na realne zagrożenie, tylko stanem odczuwanym trwale. Badanie wykazało, że im wyższy był jego poziom, tym wyższe było natężenie objawów zaburzeń psychicznych na tle klimatycznym.

– Dystres związany ze zmianą klimatu stanowi ryzyko zaburzeń psychicznych zwłaszcza u osób, które albo już mają zaburzenia lękowe, albo posiadają obniżoną odporność psychiczną i zdolność do radzenia sobie z różnymi emocjami – wyjaśnia Cypryańska-Nezlek.

Czemu innym nie zależy?

Co ważne, kiedy natężenie dystresu wzrasta i staje się on wręcz permanentny, ryzyko wystąpienia zaburzeń psychicznych wzrasta. Co równie ważne – nieprzyjemne emocje nie muszą dotyczyć wyłącznie obaw o konsekwencje pogarszającego się stanu naszej planety. Często tym, co wywołuje największy niepokój, żal czy podrażnienie jest brak poczucia sprawczości.

– Nieprzyjemne emocje sygnalizują nam, że coś jest nie tak, a do tego mobilizują do działania. Kiedy pojawia się strach, pojawia się też mobilizacja do działania – na przykład ataku lub ucieczki. Problem w tym, że choć ludzie świadomi zagrożeń związanych ze zmianą klimatu odczuwają niepokój, strach czy lęk, to często nie są w stanie odpowiednio skanalizować tych emocji. Albo nie wiedzą, w co się angażować, albo angażują się, ale nie widzą efektów swych działań w szerszej skali – zauważa Cypryańska-Nezlek.

Brak poczucia sprawczości dodatkowo może wzmacniać przeświadczenia, że ludzkość nie podejmuje niezbędnych działań, by zapobiec kryzysowi klimatycznemu, a wielu ważnym osobom wcale na tym nie zależy.

– Każde działanie ma znaczenie, ale jednocześnie żadne pojedyncze działanie nie rozwiąże problemu zmiany klimatu. Tym, co powoduje narastanie różnych nieprzyjemnych stanów emocjonalnych, jest więc często nie świadomość zagrożenia, tylko świadomość tego, że nie są podejmowane odpowiednie działania, a do tego ich podjęcie nie zależy od nas samych – mówi badaczka SWPS.

Naturalne i pożądane

Naukowczyni zaznacza przy tym, że o ile sama depresja nie jest czymś pożądanym dla człowieka, o tyle różne emocje związane ze zmianą klimatu są jak najbardziej naturalne. Smutek, żal, frustracja czy niepokój to po prostu zrozumiała reakcja na sytuację zagrożenia i straty.

– Można powiedzieć, że są to reakcje potencjalnie adaptacyjne, wręcz pożądane. Szczere mówiąc bardziej niepokojącym objawem może być sytuacja, gdy ktoś takich nieprzyjemnych emocji w ogóle nie odczuwa – uważa Cypryańska-Nezlek.

I podsumowuje: – Nie jest wskazane, żeby przykładać etykietę „depresja” do stanu, który odczuwają osoby zaniepokojone zmianą klimatu i działaniami ludzkości w tej sprawie. To nie pomaga ani im, ani ludziom cierpiącym na depresję.

The post Depresja klimatyczna nie istnieje. Co więc odczuwają ludzie, gdy myślą o zmianie klimatu? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wprowadzenie

Zmiany klimatyczne należą do najpoważniejszych wyzwań współczesnego świata. Ich skutki przejawiają się w ekstremalnych zjawiskach pogodowych oraz długotrwałych przeobrażeniach ekosystemów. Mimo że kwestie te były omawiane publicznie od wielu dekad, sposób ich prezentowania znacznie się zmienił. Terminologiczne rozróżnienia, takie jak „globalne ocieplenie” czy „zmiana klimatu”, pozornie subtelne, mogą istotnie wpływać na społeczne postrzeganie zagrożeń i konieczność podjęcia działań.

Media społecznościowe, w tym Reddit, odgrywają dziś kluczową rolę w kształtowaniu opinii publicznej. Reddit, dzięki strukturze tematycznych społeczności (tzw. subredditów), tworzy przestrzeń do wymiany poglądów oraz szczegółowej analizy języka i tonu dyskusji. Badania milionów postów z ostatnich 16 lat pokazują, jak zmieniał się sposób mówienia o klimacie i jakie emocje temu towarzyszyły.

Niestety, choć świadomość zagrożeń wynikających ze zmian klimatycznych rośnie, względna liczba dyskusji na ten temat w internecie maleje. „Zmęczenie tematem” (climate fatigue) i pojawianie się innych kryzysów – takich jak pandemia COVID-19 – przyczyniają się do spadku zainteresowania ochroną środowiska. Tymczasem sposób komunikowania o klimacie jest kluczowy dla mobilizacji społeczeństwa. Terminologia, emocje i stopień subiektywności wypowiedzi mogą zadecydować o tym, czy dana osoba uzna problem za pilny.

W niniejszym artykule przyglądam się, jak na przestrzeni lat ewoluował język dyskusji klimatycznych na platformie Reddit. Analizuję nie tylko ewolucję terminologii, ale też zmiany w dominujących emocjach oraz w poziomie subiektywności wypowiedzi. Wyniki badań, które wraz z Gabriele Fariello opublikowałem w Nature Communications Earth & Environment, mają istotne znaczenie nie tylko dla zrozumienia współczesnej debaty klimatycznej, lecz także dla wypracowania skuteczniejszych strategii komunikacyjnych, mogących ożywić społeczne zainteresowanie tym krytycznym tematem.

Ewolucja języka w dyskusjach o klimacie

Zmiany w sposobie mówienia o klimacie wykraczają poza kwestie semantyczne i są odbiciem szerszych procesów społecznych, politycznych i kulturowych. Słowa, których używamy do opisu problemów środowiskowych, kształtują naszą percepcję rzeczywistości i postawy wobec koniecznych działań. Było nie było, granice języka to granice naszego świata! 

Od lat 50. XX wieku w literaturze naukowej dominował termin „zmiana klimatu”, służący jako precyzyjne określenie procesów związanych z rosnącym stężeniem dwutlenku węgla w atmosferze. Z kolei  „globalne ocieplenie” zyskało popularność w latach 80., gdy wzrost średnich temperatur na Ziemi stał się wyraźnie zauważalny W języku angielskim termin ten kojarzy się z zagrożeniem, ponieważ wskazuje na narastające problemy wynikające z ogrzewania planety. „Zmiana klimatu” to pojęcie szersze – obejmuje zmiany w opadach, wzorce pogodowe oraz częstotliwość ekstremalnych zjawisk. Badania potwierdzają, że „zmiana klimatu” brzmi bardziej neutralnie i może osłabiać wrażenie pilności.

W 2002 roku doradca polityczny Frank Luntz zalecił administracji George’a W. Busha stosowanie terminu „zmiana klimatu” jako mniej groźnego i podkreślającego niepewność naukową. Pojawienie się nowego terminu mogło wpłynąć na postrzeganie zagrożeń przez opinię publiczną i zmniejszenie presji na podjęcie działań. Analiza postów z Reddit pokazuje, że około 2013 roku termin „zmiana klimatu” zaczął występować częściej niż „globalne ocieplenie”, zgodnie z ogólnoświatowym trendem obecnym także w statystykach wyszukiwarki Google.

Mimo to „globalne ocieplenie” nie zniknęło z dyskusji. Często występuje w kręgach konserwatywnych, gdzie bywa postrzegane jako bardziej jednoznaczne i mniej kojarzone z potrzebą natychmiastowych reform. W Stanach Zjednoczonych różnice w wyborze terminologii odzwierciedlają linie politycznych podziałów: konserwatyści częściej używają „globalnego ocieplenia”, a liberałowie „zmiany klimatu”.

Znaczenie terminologii dla percepcji problemu

Rozróżnienia między „globalnym ociepleniem” a „zmianą klimatu” mają też wymiar emocjonalny. Z analiz wynika, że „globalne ocieplenie” częściej wiąże się z pozytywnymi emocjami i prostszym językiem. Z kolei „zmiana klimatu” budzi więcej negatywnych skojarzeń i towarzyszy mu bardziej złożona terminologia. Może to wynikać z tego, że „zmiana klimatu” obejmuje wiele skomplikowanych kwestii, w tym katastrofy naturalne, konflikty społeczne i utratę bioróżnorodności, co stwarza wrażenie przytłoczenia skalą problemu.

Różnice w odbiorze tych terminów mają realne konsekwencje. Terminologia może wpływać na poziom akceptacji dla działań na rzecz ochrony środowiska. W ogóle to, w jaki sposób wyobrażamy sobie pozytywne działania na rzecz planety, bardzo często jest związane z różnego rodzaju metaforami, które przyjmujemy, a także różnego rodzaju stereotypami. W innym badaniu analizowałem, jak kojarzą się ludziom opakowania – okazało się, że często w kontekście zero waste ludzie dużo uwagi poświęcają krytykowaniu plastiku, a chwalą opakowania szklane. Automatycznie też mogą przyjmować, że szkło jest dobre dla klimatu, a plastik wyłącznie szkodliwy. Niestety, to podejście prowadzi w najlepszym wypadku do zmarnowanego wysiłku – o ile opakowania z plastiku zaśmiecają planetę, a ich produkcja jest odpowiedzialna za duże emisje CO₂, o tyle akurat w polskich realiach zwrotne opakowania szklane również zdecydowanie szkodzą, bo produkcja szkła jest energochłonna, podobnie transport i reutylizacja. W świecie idealnym szukalibyśmy możliwości stworzenia obiegu opakowań wielokrotnego użytku z twardego plastiku, a zakazania jednorazowych, ale – biorąc pod uwagę złą prasę, jaką ma plastik jako taki – nie zanosi się na to.

Społeczne i polityczne uwarunkowania języka

Ewolucja języka w dyskusjach o klimacie nie jest zjawiskiem przypadkowym. Zmiany te wynikają zarówno z dynamicznie zmieniających się warunków politycznych, jak i z prób dostosowania komunikacji do potrzeb różnych grup odbiorców. Sposób mówienia o klimacie różni się w zależności od środowiska politycznego, miejsca zamieszkania czy poziomu edukacji. Na przykład w bardziej konserwatywnych stanach USA preferowany jest termin „globalne ocieplenie”, który bywa postrzegany jako bardziej konkretny i mniej powiązany z potrzebą natychmiastowych działań.

Przemiany językowe w dyskusjach o klimacie, obserwowane na Reddit i innych platformach społecznościowych, są odbiciem głębszych zmian społecznych i politycznych. Terminologia odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu postaw wobec problemów środowiskowych i może decydować o skuteczności podejmowanych działań komunikacyjnych. W kolejnych sekcjach przyjrzymy się, jak emocje i subiektywność wpływają na odbiór problemu klimatycznego oraz jakie wyzwania stoją przed tymi, którzy chcą skutecznie komunikować zagrożenia związane ze zmianami klimatycznymi.

Rola platform społecznościowych w dyskusjach klimatycznych

Media społecznościowe odgrywają coraz większą rolę w kształtowaniu opinii publicznej na temat globalnych problemów, w tym zmian klimatycznych. Platformy takie jak Reddit, Twitter (obecnie X) czy Facebook stanowią przestrzeń, w której użytkownicy mogą wymieniać się poglądami, dzielić wiedzą i angażować w debaty. Jednak różnice w strukturze i funkcjonowaniu tych platform wpływają na charakter i ton prowadzonych na nich dyskusji.

Media społecznościowe mają ogromny potencjał, by służyć jako platformy edukacyjne w zakresie zmian klimatycznych. Umożliwiają szybkie rozprzestrzenianie informacji, angażowanie różnych grup społecznych i mobilizowanie do działania. Jednak skuteczność tych działań zależy od tego, jak dobrze treści są dostosowane do odbiorców. Platformy takie jak Reddit mogą pomóc w budowaniu zrozumienia i zaangażowania poprzez wspieranie otwartych, merytorycznych dyskusji. W praktyce oznacza to tyle, że powinniśmy się angażować w propagowanie wiedzy o klimacie, bo nawet drobne zaangażowanie, w gronie własnych znajomych, podtrzymuje zainteresowanie i sprzyja wywieraniu wpływu na politykę. 

Reddit, jako jedna z największych społeczności internetowych, oferuje wyjątkową perspektywę na długofalowe trendy w języku i emocjach towarzyszących rozmowom o klimacie.

 Wyróżnia się na tle innych mediów społecznościowych dzięki swojej strukturze opartej na tematycznych społecznościach, zwanych subredditami. Każdy subreddit skupia użytkowników zainteresowanych konkretnym zagadnieniem, co sprzyja bardziej szczegółowym i zróżnicowanym dyskusjom. W przeciwieństwie do Twittera/X, gdzie krótkie, często emocjonalne wypowiedzi dominują nad głębszymi analizami, Reddit pozwala na dłuższe, bardziej rozbudowane rozmowy. Dzięki temu można obserwować, jak zmieniają się opinie i sposób mówienia o problemach takich jak zmiana klimatu w dłuższym okresie.

W naszym badaniu wykorzystano 16 lat danych z Reddit, co pozwoliło prześledzić zmiany językowe i emocjonalne w postach dotyczących klimatu. Analiza objęła ponad 11,5 miliarda postów, z czego około 1,5 miliona dotyczyło bezpośrednio zmiany klimatu lub globalnego ocieplenia. Taka skala danych umożliwia unikalne spojrzenie na trendy w dyskusjach społecznych, które trudno uchwycić w tradycyjnych mediach.

Reddit jest platformą dla różnorodnych społeczności, od tych o naukowym profilu, takich jak r/askscience, po bardziej luźne i humorystyczne przestrzenie, jak r/memes. Subreddity, które szczególnie angażują się w dyskusje klimatyczne, różnią się pod względem tonu, złożoności języka i dominujących emocji. Na przykład subreddity o profilu naukowym cechują się bardziej obiektywnym tonem i wyższą złożonością języka, podczas gdy społeczności humorystyczne często podchodzą do tematu z dystansem, ale także z mniejszą precyzją.

Porównanie z innymi platformami społecznościowymi

Choć Reddit oferuje głębokie spojrzenie na ewolucję dyskusji o klimacie, inne platformy społecznościowe również odgrywają ważną rolę w kształtowaniu publicznego dyskursu. Twitter/X, ze względu na ograniczenie liczby znaków w jednym poście, sprzyja bardziej skrótowym i emocjonalnym wypowiedziom. Na X termin „globalne ocieplenie” częściej łączy się z nagłymi wydarzeniami pogodowymi, takimi jak fale upałów, podczas gdy „zmiana klimatu” jest częściej używana w kontekście politycznym i długofalowym.

Facebook, jako największa platforma społecznościowa, również pełni istotną funkcję w komunikacji klimatycznej, ale jego algorytmy często faworyzują treści kontrowersyjne lub budzące silne emocje, co może prowadzić do polaryzacji opinii. W przeciwieństwie do Reddita, który pozwala na bardziej zorganizowaną moderację treści w obrębie subredditów, Facebook i X rzadziej stosują mechanizmy kontroli jakości dyskusji.

Trend spadkowy w zaangażowaniu

Jednym z najbardziej niepokojących wyników naszej analizy jest to, że mimo wzrostu liczby użytkowników Reddit, udział postów dotyczących klimatu w całkowitej liczbie postów spada. Choć całkowita liczba tych dyskusji wzrasta, to ich udział procentowy maleje, co może świadczyć o zmniejszającym się relatywnym zainteresowaniu tematem. To może świadczyć o słabnącym względnym zainteresowaniu tematem – zjawisku określanym mianem climate fatigue. Przyczyn tego stanu rzeczy można upatrywać w:

• Przeciążeniu informacyjnym i obecności innych globalnych kryzysów (np. pandemii COVID-19),
• Poczuciu bezradności jednostki wobec skali problemu,
• Braku konkretnych efektów politycznych, które zachęcałyby do dalszej dyskusji.

Aby przeciwdziałać trendowi spadkowemu, należy wprowadzać nowe strategie komunikacyjne, zdolne na nowo zainteresować internautów tematem klimatu. Właściwie moderowane platformy społecznościowe mogą stać się skutecznym narzędziem edukacji i mobilizacji społecznej.

Zmienność emocji i subiektywności w rozmowach o klimacie

Dyskusje o zmianach klimatycznych na platformach społecznościowych są nasycone emocjami (tzw. sentymentem) i subiektywnością (czyli pisane są z punktu widzenia danej osoby, a nie w postaci prawd obiektywnych). Użytkownicy nie tylko wymieniają się faktami, ale także wyrażają swoje przekonania, obawy, nadzieje i frustracje. Analiza postów na Reddit pokazuje, że emocjonalny ładunek i poziom subiektywności tych rozmów zmieniały się znacząco na przestrzeni lat. Te zmiany odzwierciedlają zarówno społeczne nastroje, jak i sposób, w jaki ludzie angażują się w debatę na temat klimatu.

Rozmowy na temat „zmiany klimatu” są częściej nacechowane negatywnie w porównaniu z dyskusjami dotyczącymi „globalnego ocieplenia”. Termin „zmiana klimatu” budzi skojarzenia z szerokim zakresem problemów, takich jak katastrofy naturalne, utrata bioróżnorodności czy konflikty społeczne. W rezultacie użytkownicy, używając tego terminu, częściej wyrażają obawy, złość lub poczucie bezradności.

Co ciekawe, negatywny ton nie jest równomierny we wszystkich społecznościach Reddita. Subreddity naukowe, takie jak r/askscience, cechują się bardziej stonowanym i obiektywnym (w sensie tonu, nie faktycznej niezależności) językiem, co może wynikać z większego nacisku na precyzję i faktografię. Z kolei subreddity o charakterze aktywistycznym, takie jak r/climateaction, wyrażają bardziej emocjonalne reakcje, często związane z poczuciem pilności i frustracji wobec braku działań politycznych.

Choć dominują negatywne emocje, w dyskusjach o klimacie pojawiają się także pozytywne akcenty. W społecznościach skupionych na nauce lub rozwiązaniach technologicznych użytkownicy często wyrażają nadzieję, że postęp naukowy pozwoli złagodzić skutki zmian klimatycznych. Przykładem są rozmowy o odnawialnych źródłach energii, takich jak energia słoneczna czy wiatrowa, które budzą optymizm i wiarę w możliwość zmiany.

Subreddity takie jak r/Futurology często podkreślają potencjał innowacji i wspólnego działania w walce z kryzysem klimatycznym. Pozytywne emocje w takich rozmowach mogą działać motywująco, zachęcając użytkowników do angażowania się w działania proekologiczne.

Rola subiektywności w dyskusjach

Subiektywność, czyli wyrażanie osobistych opinii, emocji i przekonań, jest istotnym elementem dyskusji na temat klimatu. Analizy pokazują, że posty dotyczące „zmiany klimatu” są bardziej subiektywne niż te odnoszące się do „globalnego ocieplenia”. Może to wynikać z faktu, że „zmiana klimatu” obejmuje szerszy zakres problemów, które często są interpretowane w kontekście osobistych doświadczeń i przekonań.

Na przykład użytkownicy mogą dzielić się historiami o tym, jak zmiany klimatyczne wpłynęły na ich życie (np. poprzez susze, powodzie czy pożary). Tego rodzaju wypowiedzi nie tylko zwiększają subiektywność, ale także czynią dyskusję bardziej osobistą i angażującą emocjonalnie.

Emocje i subiektywność mają kluczowy wpływ na to, jak użytkownicy odbierają i uczestniczą w rozmowach o klimacie. Negatywne emocje, takie jak strach czy złość, mogą mobilizować do działania, ale jednocześnie prowadzić do „paraliżu emocjonalnego”, gdy problem wydaje się zbyt przytłaczający. Z kolei pozytywne emocje, takie jak nadzieja, mogą zwiększać zaangażowanie, szczególnie gdy towarzyszą im konkretne propozycje rozwiązań.

Wysoka subiektywność dyskusji może być zarówno jej atutem, jak i wyzwaniem. Z jednej strony, pozwala na bardziej emocjonalne i osobiste zaangażowanie w problem, co zwiększa poczucie wspólnoty i solidarności. Z drugiej strony, może prowadzić do polaryzacji i utrudniać merytoryczną debatę, zwłaszcza gdy różne grupy użytkowników operują skrajnie odmiennymi narracjami.

Przykłady wpływu emocji na działania

Jednym z przykładów, jak emocje wpływają na zaangażowanie, są posty dotyczące konkretnych wydarzeń, takich jak protesty klimatyczne czy działania aktywistów. Dyskusje na temat takich wydarzeń często wywołują intensywne reakcje – od entuzjazmu i wsparcia po sceptycyzm i krytykę. Subreddity aktywistyczne, jak r/climateaction, stają się przestrzenią do mobilizacji, podczas gdy bardziej sceptyczne społeczności, takie jak r/The_Donald, mogą podsycać dezinformację i cynizm.

W dyskusjach o klimacie, sposób i dynamika rozmów mogą wpływać wręcz na tworzenie ruchów społecznych i ponadnarodowych wspólnot myślenia, co badałem w jeszcze innym projekcie.

Wnioski dla komunikacji

Wybór terminologii ma kluczowe znaczenie dla odbioru problemu. „Zmiana klimatu” jest częściej postrzegana jako termin bardziej neutralny, ale też bardziej abstrakcyjny, co może prowadzić do znieczulenia na skalę problemu. Z kolei „globalne ocieplenie” budzi mniej negatywnych emocji, ale jednocześnie może być odbierane jako mniej kompleksowe.

Komunikatorzy powinni dostosowywać język do odbiorców, uwzględniając:

• Prosty, ale jednocześnie angażujący przekaz dla szerokiej publiczności.
• Precyzyjne terminy w kontekstach naukowych, by nie pozostawiać miejsca na interpretacje sprzyjające dezinformacji.
• Połączenie emocji z faktami – narracja, która budzi nadzieję, ale jednocześnie podkreśla pilność działania.

Pozytywne emocje, takie jak nadzieja i optymizm, odgrywają ważną rolę w mobilizacji społeczeństwa. Negatywne emocje, choć mogą skłaniać do refleksji, często prowadzą do poczucia przytłoczenia i bezradności. Dlatego strategia komunikacyjna powinna:

• Podkreślać sukcesy w walce ze zmianami klimatycznymi, takie jak rozwój odnawialnych źródeł energii czy skuteczność polityk klimatycznych.
• Promować narracje pokazujące, że jednostkowe działania mają znaczenie, szczególnie w kontekście zbiorowych inicjatyw.
• Tworzyć przestrzeń do aktywnego zaangażowania odbiorców, na przykład poprzez kampanie społeczne czy zachęcanie do udziału w lokalnych działaniach.

Media społecznościowe, takie jak Reddit, mają ogromny potencjał jako narzędzie edukacji i mobilizacji społecznej. Jednak ich skuteczność zależy od sposobu wykorzystania:

• Moderacja i jakość treści: Wspieranie dyskusji opartych na wiedzy naukowej i ograniczanie wpływu dezinformacji.
• Dostosowanie treści do grup docelowych: Tworzenie przekazów zrozumiałych dla szerokiego grona odbiorców, ale jednocześnie opartych na faktach.
• Budowanie społeczności: Promowanie subredditów i innych przestrzeni, które sprzyjają współpracy i wymianie wiedzy, takich jak r/climateaction czy r/askscience.

prof. dr hab. Dariusz Jemielniak – profesor nauk ekonomicznych, badacz społeczny, kierownik Katedry Management in Networked and Digital Societies (MINDS) w Akademii Leona Koźmińskiego, członek korespondent Polskiej Akademii Nauk oraz jej wiceprezes w kadencji 2023–2026, zajmuje się badaniem dezinformacji i ruchów antynaukowych w Internecie.

The post Jak się rozmawia o zmianie klimatu (nie tylko na Reddit)? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wielu badaczy uważa, że emocje wpływają na działania na rzecz klimatu, takie jak oszczędzanie energii czy poparcie dla konkretnych polityków. Większość badań w dziedzinie psychologii zmiany klimatu ma jednak charakter korelacyjny, co oznacza, że wskazują one jedynie na współwystępowanie badanych zjawisk, bez potwierdzenia ich bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego. Dodatkowo naukowcy opierają się głównie na deklaracjach uczestników, a nie na obserwacji ich rzeczywistych zachowań. Monitorowanie zachowań ludzi, by sprawdzić, czy działają pro-klimatycznie, rzeczywiście wydaje się trudnym zadaniem. W efekcie wpływ emocji na konkretne działania pro-klimatyczne pozostaje niejasny.

Ślepa uliczka

Zespół badaczy z Instytutu Nenckiego PAN, Norweskiego Uniwersytetu Nauki i Technologii NTNU oraz Uniwersytetu SWPS postanowił zweryfikować dotychczasowe wnioski z badań, stosując bardziej rygorystyczne podejście badawcze. W szczególności zdecydowaliśmy się na prerejestrację badania, czyli publikację hipotez badawczych oraz planu zbierania i analizy danych przed przystąpieniem do realizacji eksperymentu. Zależało nam również na odpowiednio dużej, reprezentatywnej próbie badawczej, aby wnioski mogły odnosić się do całej populacji. “Tego typu działania pozwalają uniknąć różnego rodzaju nadużyć metodologicznych, a więc zwiększają przejrzystość i wiarygodność wyników naukowych.” – podkreśliła dr Małgorzata Wierzba. 

Do udziału w badaniu zrekrutowaliśmy ponad 2000 osób z Polski i Norwegii. W trakcie eksperymentu  wywoływaliśmy u uczestników emocje, prosząc ich o przeczytanie krótkich, poruszających historii. Teksty pochodziły z opracowanej przez nas wystandaryzowanej bazy Emocjonalnych Historii Klimatycznych (Emotional Climate Change Stories, ECCS, Zaremba i in.,2024.). Historie te oparte zostały o rzeczywiste doświadczenia uczestników naszych badań (więcej o tym, jak zebraliśmy te doświadczenia, można przeczytać w naszym wcześniejszym artykule).

Gdy uczestnicy byli już “nasyceni” emocjami, oferowaliśmy im możliwość wykonania serii prostych, ale monotonnych zadań. Za każde rzetelnie wykonane zadanie przekazywaliśmy określoną kwotę na rzecz organizacji działającej na rzecz klimatu. Dzięki temu mogliśmy określić, ile czasu i wysiłku poświęciła osoba, u której wywoływaliśmy konkretną emocję. Dodatkowo, na koniec badania uczestnicy mieli możliwość przekazania części swojego wynagrodzenia za udział w badaniu na rzecz organizacji pro-klimatycznej. Dzięki temu mogliśmy określić, ile pieniędzy była skłonna poświęcić osoba odczuwająca daną emocję.

Ku naszemu zaskoczeniu uczestnicy wykazywali podobną gotowość do poświęceń, niezależnie od tego, czy czytali historię wywołujące emocje czy były to historie neutralne. 

„To, że nie znaleźliśmy dowodów na to, że krótkotrwałe wywoływanie emocji wpływa  na decyzje pro-klimatyczne, nie przekreśla całej linii badań” — skomentował prof. Marchewka. „W kolejnych etapach udoskonaliliśmy naszą metodologię badań, wprowadzając jeszcze bardziej precyzyjne zadanie oraz wykorzystując metodę funkcjonalnego obrazowania aktywności mózgu (ang. functional resonance imaging, fMRI). Jako neurobiolodzy bardzo często wykorzystujemy do badań skaner rezonansu magnetycznego aby zrozumieć neuronalne podłoże ludzkiego zachowania.” 

Decyzje pro-klimatyczne w mózgu

W badaniu z użyciem metody fMRI, o których wspomniał prof. Marchewka, analizowaliśmy aktywność mózgu podczas podejmowania decyzji pro-klimatycznych. Zebraliśmy dane kwestionariuszowe, z zadań behawioralnych i neuroobrazowe w grupie 160 uczestników.

Nasze zadanie mierzyło reakcje emocjonalne na historie klimatyczne oraz decyzje związane z emisją dwutlenku węgla (CO₂₎. Aby ocenić decyzje, zastosowaliśmy Zadanie Emisji Węglowych (Carbon Emission Task, CET), opracowane przez Sebastiana Bergera i Annikę Wyss, badaczy z University of Bern, w Szwajcarii (Berger i Wyss, 2021). Nasi uczestnicy dokonywali serii wyborów pomiędzy dwoma opcjami — zmniejszeniem emisji CO₂ lub przyjęciem finansowej nagrody. Choć zadanie było proste, ponieważ do wyboru były tylko dwie opcje, to decyzje były trudne, ponieważ zarówno liczba kilogramów CO₂, jak i wysokość nagrody finansowej zmieniały się z każdym wyborem.

Można się domyślić, że wybór między zredukowaniem emisji o 50 kg CO₂ a otrzymaniem 10 złotych jest stosunkowo łatwy; dla większości osób 10 złotych nie ma dużej wartości, gdy na szali leży emisja CO₂ odpowiadająca przejechaniu 250 km autem. Większy dylemat pojawia się, gdy wybór dotyczy mniejszych emisji, a nagroda finansowa jest bardziej atrakcyjna. Wysokość emisji CO₂ i wysokość bonusu finansowego miały rzeczywisty, liniowy wpływ na gotowość do podejmowania pro-klimatycznych decyzji. Na poziomie aktywności mózgu zaobserwowaliśmy istotne różnice w trakcie podejmowania decyzji pro-klimatycznych – patrz obrazek poniżej.

Wstępne wyniki z wykorzystaniem rezonansu magnetycznego pokazały spójny z wcześniejszymi badaniami obraz: krótkotrwałe emocje indukowane historiami nie miały wpływu na wybory uczestników ani na aktywność mózgu. Nie zaobserwowaliśmy różnic w liczbie pro-klimatycznych wyborów między osobami, u których wzbudzano złość, nadzieję, albo utrzymywano neutralny stan emocjonalny.

W wielu wcześniejszych badaniach, w których znajdowano wpływ emocji na zachowanie, działania  były mierzone deklaratywnie, na przykład za pomocą pytań: „Czy będziesz mniej latał samolotem? Czy jesteś gotowa jeść mniej mięsa?”. W przeciwieństwie do tych badań, decyzje dotyczące emisji CO₂ i bonusu finansowego w naszym badaniu nie były hipotetyczne. Uczestnicy faktycznie otrzymywali dodatkowe pieniądze lub niszczyli certyfikaty emisji CO₂ (co skutkowało zmniejszeniem liczby uprawnień do emisji na rynku europejskim). To sprawia, że nasze wyniki można potencjalnie przełożyć na rzeczywiste, codzienne decyzje. Otrzymane wyniki sugerują także że prawdopodobnie chwilowo wywoływane emocje nie wystarczą, by zmienić na trwałe zachowanie.

Czy trwała modyfikacja emocji klimatycznych zaskutkuje zmianą zachowania? 

Aktualne wyniki sugerują  że krótkotrwałe wywoływanie emocji nie modyfikuje zachowań pro-ekologicznych jakie mierzyliśmy. 

Nie wyklucza to jednak związku długoterminowej relacji emocjonalnej ze zmianą klimatu i zachowaniami pro-klimatycznymi. Tak jak jedno przykre słowo nie musi oznaczać końca przyjaźni, tak samo jednorazowe poczucie złości klimatycznej nie musi prowadzić do głośnego protestu na czele strajku klimatycznego. Natomiast podparta wieloma doświadczeniami, wiedzą i wartościami długotrwała złość może skutecznie motywować do udziału w takich działaniach.

Dzięki wykorzystaniu Inwentarza Emocji Klimatycznych (Marczak i in., 2023, opisanego również w poprzednim artykule) mogliśmy zmierzyć długotrwałe nastawienie emocjonalne wobec zmiany klimatu. Użyliśmy go przy okazji badania w rezonansie – osoby określiły nasilenie swoich emocji klimatycznych przed wejściem do skanera, zanim zapoznały się z jakimikolwiek historiami klimatycznymi. Wyniki są niezwykle obiecujące — zaobserwowaliśmy istotne korelacje między odczuwaniem długotrwałego smutku, złości i poczucia winy a liczbą decyzji pro-klimatycznych.

Wnioski i dalsze kierunki badań

Nasze badania pokazują, że emocje mogą odgrywać  znaczącą rolę w działaniach pro-klimatycznych, ale ich wpływ jest bardziej złożony, niż pierwotnie zakładano. Okazuje się, że krótkotrwałe (chwilowe) emocje, choć mogą być intensywne, nie mają tak silnego oddziaływania na decyzje proklimatyczne, jak emocje długotrwałe, które uczestnicy noszą w sobie na co dzień. Zjawiska takie jak smutek, złość czy poczucie winy, utrzymujące się w czasie, mogą skutecznie mobilizować jednostki do działania na rzecz klimatu, nawet w obliczu osobistych trudności.

Te wyniki otwierają nową drogę do bardziej zaawansowanych badań nad mechanizmami, które leżą u podstaw emocji klimatycznych, oraz ich długofalowym wpływem na zachowania proklimatyczne. W przyszłości badania te mogą potencjalnie stać się fundamentem dla opracowania efektywnych interwencji, które nie tylko wpłyną na zmianę indywidualnych postaw, ale także przyczynią się do szeroko zakrojonych działań na rzecz ochrony naszej planety.

Więcej informacji na temat wyników badań zespołu oraz kolejnych inicjatywach można odnaleźć na stronie https://climate-change-emotions.org/pl/

Badania zespołu finansowane były ze środków Norweskiego Mechanizmu Finansowego na lata 2014-2021 (grant GRIEG No. 2019/34/H/HS6/00677). Aktualne działania popularyzatorskie i szkoleniowe są kontynuowane w ramach Inicjatywy Dwustronnej Science and Society finansowanej ze środków Norweskiego Mechanizmu Finansowego oraz Mechanizmu Finansowego EOG na lata 2014-2021 (grant nr 2024/43/7/HS6/00002).

The post Które emocje mogą wpływać na działania na rzecz klimatu? – relacja z badań appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Większość Polaków zdaje sobie sprawę że zmiany klimatu i odczuwa w tym kontekście różne emocje – od przerażenia katastrofami naturalnymi, irytacji na podatki węglowe, smutku po ginących gatunkach zwierząt, złości na korporacje i polityków, aż po uczucie nadziei wynikające z doniesień o potencjalnych rozwiązaniach. Mimo to niewielu z nas podejmuje zdecydowane kroki. Zmiana klimatu postępuje, a my wciąż wiemy bardzo mało o tym jak emocje kształtują nasze zachowania.  

Jakie uczucia budzi zmiana klimatu?

„Wraz z rosnącą presją kryzysu klimatycznego i większą obecnością tego tematu w mediach głównego nurtu, emocje wobec zmiany klimatu znacznie się intensyfikują i polaryzują.” – mówi prof. Artur Marchewka, lider projektu z ramienia Instytutu Nenckiego.

“Nie mówimy już o niepokoju klimatycznym (climate anxiety) jako o odległej obawie o jakość życia przyszłych pokoleń. Zmiana klimatu dotyka nas tu i teraz. Ludzie czują prawdziwą żałobę, widząc usychające drzewa, brak śniegu w zimie, niski poziom wody w Wiśle. Coraz więcej też wiemy o naszej własnej odpowiedzialności za stan planety, co prowadzi do poczucia winy i wynikających z niego strategii radzenia sobie, które przejawiają się między innymi  w popularności trendów zero-waste” – zauważa Dominika Zaremba, psycholożka, psychotraumatolożka i doktorantka w Instytucie Nenckiego.

Jak zbadać uczucia?

Pierwszym wyzwaniem było uporządkowanie wiedzy o emocjach klimatycznych Polaków. Zespół badawczy zaprosił 40 osób z różnych środowisk, głęboko przejętych zmianą klimatu, i przeprowadził z nimi pogłębione wywiady. Pytano o emocje 18-letnich uczniów i 80-letnie emerytki, osoby ze wsi i wielkich miast, inżynierów, profesorów, bezrobotnych, leśników, pracowników korporacji oraz aktywistów klimatycznych. 

„Wyłoniliśmy cztery główne obszary tematyczne, wokół których koncentrowały się emocje badanych. Po pierwsze, zmiany kryzys klimatyczny wywołuje zarówno przerażenie, niepokój, jak i żal za tym, co już odeszło i nie powróci. Po drugie, nieustanne targowanie się, czy jeszcze jest szansa coś zmienić – z naprzemienną nadzieją i uczuciem bezsilności. 

Zupełnie inne emocje pojawiały się, gdy koncentrowaliśmy się na identyfikowaniu odpowiedzialnych za obecną katastrofę – mimo że większość badanych mówiła o swojej złości i pogardzie dla systemów, instytucji i ludzi u władzy, którzy doprowadzili do obecnego stanu świata, trudno było im odpędzić od siebie poczucie winy za ich indywidualne style życia, przyczyniające się do kryzysu. 

Ostatnim obszarem była świadomość emocji innych ludzi. Poczucie wyobcowania w swoim zaniepokojeniu klimatem bywało czynnikiem hamującym zaangażowanie – ci, którzy byli wyizolowani w swoim zatroskaniu o klimat, bali się opinii ‘dziwnych ekoludków’. Z drugiej strony, ci, którzy obracali się wśród ludzi, którzy ich rozumieli, czuli o wiele więcej entuzjazmu, zaufania i radości” – opowiada Dominika Zaremba.

Inwentarz Emocji Klimatycznych

Wyniki pierwszej serii  badań pokazały, że ludzie  odczuwają szeroką gamę złożonych emocji. W wyniku wieloetapowych analiz  walidacyjnych, zespół projektowy opracował unikatowe narzędzie umożliwiające pomiar 8 emocji najczęściej odczuwanych w kontekście zmiany klimatu.

„Opracowany przez nasz zespół Inwentarz Emocji Klimatycznych (ang. Inventory of Climate Emotions, ICE) daje zupełnie nowe możliwości zrozumienia co odczuwany oraz potencjał do tego aby badań relację między emocjami a zachowaniami proekologicznymi” – wyjaśnia Artur Marchewka. 

Emocjonalne historie o zmianie klimatu

W kolejnych etapach, na podstawie wywiadów, zespół opracował zestaw historyjek, które wywołują specyficzne emocje klimatyczne (Emotional Climate Change Stories, ECCS).

“Historyjki te wykorzystujemy jako bodźce eksperymentalne do wywoływania emocji podczas naszych badań” opowiada Dominika Zaremba “Następnie sprawdzamy, które emocje przekładają się na zachowania proekologiczne, na przykład przekazywanie większej darowizny na rzecz organizacji walczącej ze zmianą klimatu”.

Do czego posłużą badania klimatycznych emocji?

„Dzięki opracowanym narzędziom które udostępniamy już w kilku wersjach językowych, praktycy oraz badacze na całym świecie mogą używać wystandaryzowanych metod do pogłębienia wiedzy z zakresu emocji klimatycznych. Dla mnie najważniejszy jest aspekt związany z zaangażowaniem ludzi w działania proklimatyczne. Zrozumienie emocji, które towarzyszą tym działaniom, stanowi istotny krok w kierunku tworzenia programów motywujących do zmiany zachowań” – dodaje prof. Artur Marchewka.

Zmierz swoje emocje

Dzięki finansowaniu w ramach kolejnego programu, naukowcy dążą do upowszechnienia opracowanych narzędzi oraz wyników badań. 

„Aktualnie tworzymy platformę, na której każdy będzie mógł zmierzyć swoich emocji klimatycznych” – mówi Artur Marchewka. „Naszym zdaniem dostępność takich narzędzi pozwoli ludziom uzmysłowić sobie i nazwać, co czują i to może być impulsem do zwiększenia świadomości zmiany klimatu w społeczeństwie”. 

Edukacja dla starszych – pomoc dla młodszych

„W trakcie badań zauważyłam ogromną potrzebę troski o emocje młodych ludzi. Starsi, siłą rzeczy, nie odczują ekstremalnych skutków zmiany klimatu na własnej skórze – to przyszłe pokolenia będą musiały zmagać się z bałaganem pozostawionym przez naszą cywilizację” – mówi Dominika Zaremba. 

„W globalnym badaniu z 2021 roku 40% dzieci stwierdziło, że czuły się odrzucane lub ignorowane, gdy próbowały rozmawiać o kryzysie klimatycznym. To podkopuje zaufanie i solidarność między pokoleniami. W trosce o dobrostan dzieci i młodzieży zamierzamy przeszkolić dorosłych, aby potrafili słuchać i otwarcie rozmawiać, nie unikając trudnych tematów” – dodaje Jarosław Michałowski, profesor Uniwersytetu SWPS i psychoterapeuta z wieloletnim stażem.

15 listopada 2024 roku na poznańskim wydziale psychologii Uniwersytetu SWPS Dominika Zaremba i Jarosław Michałowski we współpracy z Fundacją AKME przeprowadzą pierwszy z serii warsztatów o emocjach klimatycznych dzieci i młodzieży dla edukatorów i specjalistów zdrowia psychicznego.

“Chcemy, żeby wyniki naszych badań nie zaginęły w specjalistycznych czasopismach naukowych, bez wpływu na rzeczywistość społeczną” deklaruje Artur Marchewka. “Jesteśmy to winni kolejnym pokoleniom”.

Więcej informacji na temat wyników badań zespołu oraz kolejnych inicjatywach można odnaleźć na stronie https://climate-change-emotions.org/pl/

Badania zespołu finansowane były ze środków Norweskiego Mechanizmu Finansowego na lata 2014-2021 (grant GRIEG No. 2019/34/H/HS6/00677). Aktualne działania popularyzatorskie i szkoleniowe są kontynuowane w ramach Inicjatywy Dwustronnej Science and Society finansowanej ze środków Norweskiego Mechanizmu Finansowego oraz Mechanizmu Finansowego EOG na lata 2014-2021 (grant nr 2024/43/7/HS6/00002).

The post Emocje wobec zmiany klimatu: co czujemy w obliczu kryzysu appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wszystkie te kwestie zostały poruszone na spotkaniu dyskusyjnym pt. Climate despair and burnout (klimatyczna rozpacz i wypalenie), zorganizowanym przez Samorząd Doktorantów Instytutu Oceanologii Polskiej Akademii Nauk i grupę popularyzatorską Sirens of Ocean Science zrzeszającą doktorantów IO PAN. 

Patrycja Nowakowska: W doświadczenie lęku, depresji czy żałoby klimatycznej wpisane są wysoka świadomość problemu zmieniającego się klimatu Ziemi oraz duża doza empatii, zarówno wobec różnych komponentów środowiska, jak i jednostek czy grup społecznych, które te zmiany odczuwają najdotkliwiej. W jaki sposób Wasza praca naukowa i dydaktyczna związana jest z poszerzaniem świadomości i wrażliwości społecznej na zagadnienie katastrofy klimatycznej?  

Magdalena Budziszewska: W moich badaniach naukowych zajmuję się emocjami związanymi z klimatem, a ostatnio także edukacją klimatyczną. Uważam, że informacje dotyczące zmian klimatu powinny być częścią współczesnej edukacji, także wyższej. Interdyscyplinarne kursy powinny być dostępne dla wszystkich w środowisku akademickim, nie tylko tych, którzy zajmują się, na przykład, fizyką atmosfery, ale także dla studentów wszystkich kierunków – nauk humanistycznych, dziennikarstwa, inżynierii, chemii – klimat jest wszędzie. Również dlatego stworzyliśmy interdyscyplinarny podręcznik, „Klimatyczne ABC”, wydany przez Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, i kursy dla studentów wszystkich kierunków. Następnie zaczęliśmy badać, jak edukacja klimatyczna wpływa na ludzi i ich emocje. 

Jagoda Mytych: Moją specjalizacją są badania mediów a także studia nad pamięcią i właśnie to drugie zagadnienie skierowało mnie na tematykę związaną ze zmianami klimatycznymi. Studiowałam zagadnienie traumy zbiorowej i w pewnym momencie zaczęłam się zastanawiać, jak możemy upamiętnić straty ekologiczne? Jakiego języka użyć? Jak upamiętnić coś, co np. jak topniejące lodowce, zniknie na zawsze? Szukałam więc pomostu między studiami nad pamięcią a sposobem upamiętnienia czegoś, co było częścią trudnej przeszłości, a zmianami klimatycznymi, które nadchodzą i będą miały miejsce w przyszłości. 

Wzięłam również udział w projekcie, który stał się książką dostępną online pt. „Za pięć dwunasta. Kryzys klimatyczno-ekologiczny głosem wielu nauk„, wydaną przez Uniwersytet Jagielloński. 

Obecnie zajmuję się również komunikacją naukową dotyczącą klimatu oraz prowadzę badania dotyczące naukowców zajmujących się klimatem. Interesuje mnie, jakie emocje odczuwają klimatolodzy, kiedy komunikują swoje badania, jak również to, w jaki sposób możemy bardziej efektywnie komunikować naukę o klimacie. W pewien sposób udało mi się połączyć badania pamięci, badania mediów i komunikację społeczną. 

Zmiana klimatu jako stresor psychiczny

PN: Wysoka świadomość zachodzących zmian klimatycznych może przerodzić się w rodzaj permanentnie towarzyszącego nam w życiu stresora. Czy jesteśmy w wyposażeni w jakieś mechanizmy obronne, które mogłyby pomóc nam sobie z nim radzić? Czy formą takiej ochrony bywa dysocjacja od problemu, polegająca na dopuszczaniu do siebie informacji, przy jednoczesnym braku zaangażowania emocjonalnego?

MB: W odpowiedzi na to pytanie chciałabym przytoczyć badania, które przeprowadziliśmy na nauczycielach w Polsce. Zapytaliśmy ich, czy czują się przygotowani do nauczania o zmianach klimatycznych dzieci i młodzież w szkołach. Wielu z nich przyznało, że nie są pewni, czy powinni poruszać z uczniami ten temat, ponieważ mógłby być on dla nich przygnębiający. Z ich perspektywy nie ma zbyt wielu działań, które młodzi ludzie, a może nawet społeczeństwo w ogóle, mogliby podjąć, by ze zmianami klimatu walczyć. 

Oczywiście, od strony psychologicznej, nie uważa się, że kiedy czegoś unikamy, to automatycznie przestaje to istnieć. Wręcz przeciwnie – aktywne stawianie czoła problemom jest dla jednostki lepsze. Jednak ludzie czują czasem, że to jest zbyt duże, wyłączają wiadomości i starają się o tym nie myśleć. U niektórych jest to proces nieświadomy, inni dokonują takiego wyboru.

Jednak jeśli myślimy o zrobieniu czegoś, i przez to nie rozumiem całkowitego rozwiązania problemu zmian klimatycznych, co prawdopodobnie jest niemożliwe, ale uczynienia tej kryzysowej sytuacji lepszą, aktywnego radzenia sobie z nią – potrzebujemy nauki i wiedzy. Tylko mając tę wiedzę jesteśmy w stanie myśleć o praktycznych i użytecznych rozwiązaniach i adaptacjach. 

Dzisiejsze dzieci to osoby, którym faktycznie przyjdzie się z tym problemem zmierzyć w najbliższej przyszłości i będą musiały sobie z nim poradzić. Dlatego ważniejsze jest aby wyposażyć je w wiedzę niż po prostu unikać tego tematu, jednak jest to skomplikowane. Nie podałabym dzieciom np. wiedzy zawartej w „Klimatycznym ABC”, bo jest to książka zbyt skomplikowana poznawczo i, prawdopodobnie, również zbyt przygnębiająca. Takiej wiedzy potrzebują dorośli, a zwłaszcza politycy. Jednak jeśli chodzi o dzieci, to jest to trudne, ile im powiedzieć, bo są one także doskonałe w wyczuwaniu tego, gdy coś przed nimi zatajamy, nie dopowiadamy.  

Anna Sowa: Jagodo, ty w „Za pięć dwunasta” zauważasz, że dzieci z natury nie różnicują straty „ludzkiej” i „pozaludzkiej” oraz mają większą zdolność empatyzowania nie tylko w stosunku do ludzi, ale także wobec elementów przyrody. Czy uważasz, że jest to cecha, na pielęgnacji której powinniśmy się skupić także na późniejszych etapach życia, czy też utrata jej intensywności jest rodzajem adaptacji? Czy potrzebujemy takiej twardej skorupy, która do pewnego stopnia chroni nas przed stresem, również tym związanym z kryzysem klimatycznym? 

JM: Tak, faktycznie uważam, że dzieci mają większą zdolność do empatii wobec bytów nieludzkich. I teraz kwestia czy jako dorośli powinniśmy tę cechę w sobie pielęgnować. Zacytuję Aldo Leopolda, znanego amerykańskiego ekologa i pisarza, który pisał o cenie, jaką płacimy za świadomość ekologiczną. Jej częścią jest fakt, że żyjemy w świecie pełnym ran. Gdy jesteśmy świadomi tego, co dzieje się w środowisku, widzimy rany wszędzie dookoła, widzimy, że świat pustoszeje. Ludzie, którzy nie są ekologicznie świadomi, tych ran nie dostrzegą.

Naukowiec, ekolog ma do wyboru dwie drogi. Może nałożyć twardą skorupę i robić naukę z założeniem, że jej konsekwencje nie są jego sprawą, albo, i to jest dużo trudniejsze, stać się lekarzem, który widzi ślady śmierci w świecie i społeczeństwie, które nie chce być informowane o swoim stanie. Nie sądzę, aby to była wyczerpująca odpowiedź, ale Aldo Leopold pisał o tym już 75 lat temu, przewidział ten dylemat – albo utwardzasz swoją skorupę, albo jesteś tym, kto widzi nadchodząca śmierć. To bardzo trudny wybór i nie wiem nawet, czy decyzja w ogóle leży po naszej stronie.

Klimatyczna żałoba

PN: Jak więc zrównoważyć żal i nadzieję na lepsze, aby nie tracić zdolności racjonalnej oceny sytuacji, ale też nie popadać w melancholię? Używasz też terminu „żałoba klimatyczna”, który może wydawać się dość ekstremalny, bo kojarzy się z czymś utraconym bezpowrotnie. Czy uważasz, że odpowiednio przeżyta żałoba pomaga budować nadzieję na przyszłość? 

JM: Jeśli pomyślimy o żałobie w kategoriach Freuda, to mamy do czynienia z procesem, który kończy się katharsis. Po jego przejściu znajdujemy zastępstwo dla tego, co utraciliśmy. Powiedziałabym jednak, że to stara szkoła rozumienia zjawiska żałoby, która nie pasuje do przeżywania żałoby klimatycznej, dotyczącej głównie bytów nieludzkich. W jej przypadku bardziej odpowiednia będzie koncepcja opisana przez Judith Butler, która widzi żałobę jako transformację. W procesie transformacyjnym nie wiemy, co czeka nas na końcu, wiemy tylko, że przechodzimy jakąś zmianę. Myślę, że to właśnie cechuje przeżywanie żałoby klimatycznej, to jest transformacja. 

Inną użyteczną koncepcją może być ta zaproponowana przez Derridę, który mówił o odpowiedzialności w kontekście żałoby. Gdy tracimy kogoś lub coś, ciąży na nas odpowiedzialność za kontynuowanie naszego życia w sposób, który honoruje to, co zostało utracone. Dlatego po stracie osoby, środowiska, czegokolwiek, co było dla nas ważne nasze dalsze życie będzie zmienione przez tę stratę. 

Myślę, że obie te koncepcje pasują do zagadnienia żałoby klimatycznej i dodatkowo dają nam pewne zadanie, skłaniają do działania. Żałoba jest skomplikowanym procesem, a żałoba związana ze zmianami klimatycznymi jest jeszcze bardziej skomplikowana, ponieważ nie jest jeszcze w pełni akceptowana społecznie. Przykładowo, żałoba narodowa to standardowa procedura, którą wiemy jak przeżywać, ma zorganizowany charakter. Dla zbiorowego przeżywania żałoby klimatycznej dopiero szukamy form i środków wyrazu. 

MB: W Finlandii interesującym podejściem do edukacji klimatycznej, zwłaszcza kierowanej do dzieci, jest łączenie jej z edukacją o śmierci. W Polsce obecnie nie można by było tak do tego podejść, bo bardzo chronimy dzieci przed wiedzą dotyczącą śmierci. A w pewnym sensie doświadczenie, gdy umiera pies lub wiedza, że być w przyszłości umrą dziadkowie są kształtujące w życiu dzieci. I właśnie ta strata psa, sprawia, że uczą się czegoś ważnego. Jako dorośli możemy więc wybrać, by dzieciom o tym nie mówić, albo możemy aktywnie przejść z nimi ten proces. To jest właśnie ta część żalu, o której wspominała Jagoda – honorowanie. Zamiast unikać tematu można to razem przeżyć i powiedzieć: „Tak to właśnie wygląda. Jesteśmy w tym razem. To będzie trudne, ale nas nie zabije”. 

W przypadku klimatu jest to jednak bardziej skomplikowane, ponieważ w dużej mierze mówimy o rzeczach, które się jeszcze nie wydarzyły. To trudne i myślę, że doprowadza to klimatologów do szaleństwa, bo żyją oni prognozami, które są jednocześnie bardzo realnymi modelami naukowymi i które z wysokim prawdopodobieństwem się wydarzą, choć nie dziś i nie jutro. Jakiś element straty, kruchości i śmiertelności jest jednak nieodłączny, jeśli prawdziwie podejść do tematu. 

Kto się martwi zmianą klimatu

AS: Właśnie tu chyba docieramy do wyzwań w komunikowaniu problemu zmian klimatu społeczeństwu i trudności, które są tego następstwem. Być może wielu osobom żyjącym tu i teraz, i niedoświadczającym jeszcze bezpośrednio skutków kryzysu klimatycznego, trudno jest przejąć się zagrożeniami, które poważniej dotkną kolejne pokolenia. Z kolei osoby świadome trudnej sytuacji, w której już obecnie się znajdujemy, a zwłaszcza naukowcy, edukatorzy, czy aktywiści już teraz doświadczają niepokoju czy strachu dotyczącego wydarzeń, które czekają nas w przyszłości. Hasła takie jak depresja klimatyczna czy lęk klimatyczny coraz częściej pojawiają się nawet w mainstreamowych mediach, co świadczy o ich powszechności.

MB: Istnieją badania ankietowe przeprowadzone na reprezentatywnych próbach, w 40-50 krajach na świecie, a więc dość dobrze odzwierciadlające światowe społeczeństwo, których wyniki wskazywały, że ponad połowa ankietowanych martwi się zmianami klimatu i odczuwa pewien stopień niepokoju związany z nimi. Przy czym, jednocześnie, poziom wiedzy na temat klimatu nie był wcale wysoki. Mamy tu więc do czynienia z sytuacją, że tych trudnych emocji możemy doświadczać niezależnie od stopnia wyedukowania. 

Wiedza sama w sobie jest istotniejsza dla szukania rozwiązań niż dla radzenia sobie z niepokojem. Przykładowo, 70% Polaków nie dostrzega różnicy między czynnikami przyczyniającymi się do zmian klimatu a zanieczyszczeniem powietrza. Z tego pomieszania rodzą się takie pomysły jak, np. wymiana systemu ogrzewania na gazowy jako element walki z kryzysem klimatycznym. W perspektywie takie rozwiązanie, owszem, poprawi jakość powietrza, ale nie przyczyni się do spowolnienia zmian klimatu. Odpowiedni zasób wiedzy jest więc potrzebny, by podejmować właściwe decyzje, ale niepokój jest bardzo demokratyczny i wisi w powietrzu. 

Ryzyko wypalenia u naukowców, edukatorów i aktywistów

PN: Przyjrzyjmy się teraz bardziej skrajnemu doświadczeniu, czyli wypaleniu. Domyślam się, że dotyczy ono mniejszej grupy i dotyka najbardziej osoby, których praca bezpośrednio związana jest z zagadnieniem zmian klimatu, a więc naukowców, edukatorów, czy aktywistów. Mogą oni czuć, że ich działania są niewystarczające, a rezultaty ich pracy mało znaczące przy skali problemu, co w dłuższej perspektywie może prowadzić do uczucia rezygnacji i wypalenia. 

JM: Zacznę od naukowców, bo jest to grupa wokół której skupiają się moje badania. Przeprowadziłam wywiady z polskimi i amerykańskimi naukowcami zajmującymi się klimatem i pytałam ich, co czują w stosunku do nauki, którą się zajmują, jakie są ich emocje względem niej.

Oczywiście, nie było to niespodzianką, że są oni w swoim zawodzie przygnębieni. Ich praca prowadzi do poczucia depresji, ponieważ w dużej mierze skupia się na niepokojących prognozach. Oni wiedzą, co się wydarzy, ale trudno jest to komunikować społeczeństwu, bo są to zaawansowane ekspertyzy, które wymagają specjalistycznej wiedzy i języka. W wywiadach naukowcy wielokrotnie wspominali to, jak przygnębieni i bezradni się czują, a także, że spotykają się z brakiem wsparcia ze strony systemu akademickiego i instytucji, w których pracują. Co jednak było dla mnie zaskakujące, to fakt, że amerykańscy naukowcy byli bardzo otwarci na ten temat i swobodnie rozmawiali o swoich emocjach. 

Gdy natomiast prowadziłam te same badania w Polsce, naukowcy unikali tematu trudnych emocji, nie mówili o swoim przygnębieniu. Bardziej skupiali się emocjach odbiorców ich komunikatów, na tym że widzą ich przygnębienie. Jest to na pewno różnica kulturowa, na ile możemy mówić o naszych emocjach. Myślę, że w środowisku akademickim nie ma na to zbyt wiele miejsca. 

Te obserwacje były bardzo cenne w moich badaniach. Wychodzi na to, że skupiamy się przede wszystkim na publice, jak odbiorca rozumie naukę, jakie emocje wobec niej czuje. Dużo mówimy też o samym przekazie – czy odpowiednio go komunikujemy, czy powinniśmy przekazywać go w jakiejś innej formie? Nigdy jednak nie skupiamy się na tych, którzy komunikują. Zupełnie jakby to było doświadczenie uniwersalne, jakby sposób przeżywania i komunikacji był zawsze taki sam. Nie skupiamy się na tym, że naukowcy zajmujący się klimatem, a następnie wychodzący z tą wiedzą do szerokiej grupy odbiorców mogą być wypaleni, ani jak ich badania oddziałują na ich stan emocjonalny i gotowość do komunikacji. Było to dla mnie bardzo pouczające, zdać sobie sprawę jak trudno jest komunikować naukę, będąc jednocześnie naukowcem. 

Rozwiązania problemu zmiany klimatu – jak o nich rozmawiać?

PN: W dyskusjach dotyczących edukacji klimatycznej często pojawia się zalecenie, aby umacniać w odbiorcach poczucie sprawczości, a więc by sugerować im działania, jakie mogą podjąć, by przyczynić się do poprawy sytuacji. Jednak, będąc świadomymi skali problemu, wiemy, że to, co obecnie liczy się najbardziej to zmiany systemowe, nie jednostkowe działania. Czy zgadzacie się, że mimo to, takie komunikaty są potrzebne w edukacji klimatycznej?

JM: I to jest kolejny problem. Teraz ludzie, np. uczestniczący w wydarzeniach edukacyjnych, nie chcą otrzymywać od naukowców wyłącznie wiedzy. Oczekują, że naukowcy mają rozwiązania. A naukowcy, zwłaszcza w Polsce, mówili mi, że nie czują się wystarczająco pewni, by dawać rozwiązania. Bo rozwiązania to ostatecznie są opinie, a opinie różni badacze mogą mieć odmienne. Ich niepewność dotycząca rozwiązań zderza się więc z oczekiwaniami i, czasem, rozczarowaniem opinii publicznej, bo kto ma jej te rozwiązania dostarczyć jeśli nie naukowcy?

MB: Przepraszam, że to mówię, możliwe, że nie powinnam, ale nie ma i nie będzie ostatecznego rozwiązania na kryzys klimatyczny. Nie ma też indywidualnych rozwiązań na problemy zbiorowe. Są jedynie sposoby na minimalizowanie ryzyka i szkód oraz na zapewnienie sobie lepszych warunków życia w tym kryzysie. Mamy więc coś, co możemy robić, jednak wprowadzenie poważniejszych zmian wymaga globalnej transformacji i politycznej władzy zorientowanej na rozwiązania. Ja jestem fanką prawdy, dlatego uważam, że powiedzenie, że nie mamy jeszcze odpowiednich rozwiązań, wciąż pozostawia nam wiele przestrzeni na działanie. Od tego warto zacząć. Nie jest to jednak łatwy komunikat. 

PN: Znajdujemy się więc w pewnym impasie. Zgodziłyśmy się, że nasze jednostkowe działania nie rozwiążą problemu, jednak są one kluczowe do przezwyciężenia tych trudnych emocji związanych z kryzysem klimatycznym, o których rozmawiałyśmy wcześniej. Czy więc dostrzegacie w nich właśnie taką wartość, jako działań, które wspierają nasze zdrowie psychiczne? 

JM: To pytanie można też odnieść do kwestii wypalenia, ponieważ najlepszym antidotum na wypalenie nie jest wcale nauczenie się mechanizmów obronnych i sposobów radzenia sobie z nim, które jedynie czasowo zmniejszają poziom stresu. Należy podejść do tego proaktywnie – jak do przeprojektowania sposobu pracy, przeprojektowania komunikacji. I takie „małe”, jednostkowe działania mogą pełnić także taką rolę. 

Jest w nich jednak coś jeszcze. Te działania budują społeczność ludzi wokół danego problemu i potrafią całkowicie zmienić nasze środowisko. Nie jesteśmy już sami, mamy ludzi wokół nas i wsparcie grupy. Tak jak powiedział wspomniany przeze mnie wcześniej Aldo Leopold, nie jesteśmy sami w dostrzeganiu ran. Więc w tych „małych” działaniach nie chodzi już tak bardzo o to, jak one wpłyną na klimat, ale jak zmienią środowisko, w którym żyjemy, pracujemy, uczymy i komunikujemy się. Myślę więc, że naszą motywacją do pojęcia tych działań powinna być zmiana sytuacji, nie tej klimatycznej, ale tej wokół nas, budowania systemu wsparcia opartego na ludziach, którzy są tak samo zaangażowani jak my.

MB: Możemy też zdefiniować jakoś te „małe” działania, bo jeśli rozumiemy przez nie wymianę żarówek na energooszczędne, czy recycling, to ich wpływ nie będzie duży, mimo że też oczywiście są ważne. Ale są rzeczy, które mogą wydawać się nieistotne, a jednak nieść za sobą widoczne zmiany. I mogą je podejmować nawet dzieci, np. rozmawiając ze swoimi rodzicami czy dziadkami o klimacie. 

Jeśli natomiast zmienimy skalę, to może to być rozmowa naukowca z politykami. Nie jest to rozwiązanie samo w sobie, ale z pewnością ważne działanie. Cóż wygląda na to, że jako psycholożka, na koniec dnia i tak stwierdzę, że kluczem jest rozmowa, ale jest to po prostu prawda. Aktywna komunikacja, opowiadanie historii to coś, do czego każdy z nas ma dostęp. Wpływanie na politykę, prowadzenie badań naukowych, projektowanie rozwiązań technologicznych – to wszystko jest bardzo ważne, ale nie każdy może to robić. Rozmawiać za to możemy wszyscy.

AS: W stosunku do takich jednostkowych działań pojawia się też często lekceważący stosunek, czasami są one nazywane działaniami na pokaz. Wspomniałyśmy już, że plusem ich podejmowania jest budowanie społeczności, ale może mają one sens nawet jeśli „tylko” poprawiają nam samopoczucie (ang. feel-good actions), dają nam satysfakcję i popychają do dalszego działania. Zgodziłybyście się z tym stwierdzeniem?

MB: Oczywiście, bo to są także wybory etyczne. Nasze działania, takie jak wybór roślinnej diety, recykling itp., mogą być w danej sytuacji etyczne, nawet jeśli nie rozwiązują problemu. Istotne jest jednak to, że nie mogą być „zamiast”, nie powinny być używane jako wymówka, np. rządu, do niepodejmowania systemowych działań. 

AS: Myślę, że ten cytat z „Klimatycznego ABC” bardzo dobrze podsumowuje naszą rozmowę: „nie sposób być konstruktywnym dla otoczenia, będąc jednocześnie destruktywnym dla samego siebie”. Warto przypominać naukowcom, edukatorom i aktywistom, by nie zatracali się i nie zapominali o swoim dobrostanie w walce o coraz lepsze rozwiązania i o lepszą przyszłość.

MB: Absolutnie, każdy z nas powinien czuć moralny obowiązek dbania o siebie. I to także dotyczy tego, by nie być dla siebie zbyt surowym. Mogę dodać do tego jeszcze jeden cytat, który brzmi: „planeta ma ograniczone zasoby, ale my również”.

dr Magdalena Budziszewska – psycholożka i badaczka związana z Wydziałem Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. Obecnie w swoich badaniach skupia się na doświadczeniach i emocjach związanych ze zmianami klimatu, w tym na lęku klimatycznym i depresji, a także na psychologii działania zbiorowego. Współzałożycielka Inicjatywy „UW dla klimatu” i współautorka „Klimatycznego ABC”.

dr Jagoda Mytych – ekspertka w dziedzinie nauki o mediach i komunikacji społecznej, ze szczególnym uwzględnieniem komunikacji naukowej na temat zmian klimatycznych. Autorka rozdziału poświęconego żałobie klimatycznej w książce „Za pięć dwunasta koniec świata. Kryzys klimatyczno-ekologiczny głosem wielu nauk”. Aktywna członkini Rady Klimatycznej Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Rozmawiały:

Anna Sowa i Patrycja Nowakowska – doktorantki w Instytucie Oceanologii Polskiej Akademii Nauk. Aktywne członkinie grupy popularyzatorskiej, Sirens of Ocean Science, zrzeszającej doktorantów IO PAN oraz Samorządu Doktorantów IO PAN.

The post Rozpacz, żałoba, wypalenie. Co czujemy w obliczu kryzysu klimatycznego? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

W ciągu ostatnich dwóch dekad liczba protestów na całym świecie gwałtownie wzrosła (Pearson, 2024).  Aktywiści, w tym ci walczący na rzecz środowiska naturalnego, w swoich działaniach wykorzystują taktyki o różnej radykalności. Działania umiarkowane wpisują się w funkcjonujące w społeczeństwie normy i zasady postępowania, nie używają przemocy i w swojej formie nie podważają aktualnego status quo. Przykłady takich działań to np. zbieranie podpisów pod petycjami czy organizowanie pokojowych marszów. Z kolei działania radykalne to zachowania silnie odbiegające od norm, zakłócające porządek społeczny i niekiedy w jakiś sposób krzywdzące dla innych (Feinberg i in., 2020, Simpson et al., 2022). Ta kategoria obejmuje więc zarówno akty obywatelskiego nieposłuszeństwa w formie zakłócających spokój nieprzemocowych działań, jak i zamieszki, brutalne ataki czy inne nielegalne posunięcia. 

Chociaż oba rodzaje działań są od lat obecne w ruchu na rzecz klimatu, aktywiści coraz częściej sięgają po radykalne rozwiązania. Tylko w tym roku polscy aktywiści i aktywistki Ostatniego Pokolenia przyciągnęli uwagę społeczeństwa przeprowadzając akcje takie jak przerwanie koncertu w Filharmonii Narodowej, oblanie pomarańczową farbą Syrenki Warszawskiej czy niedawne blokowanie dróg w stolicy.

Aktywiści opisujący swoją motywacje do podjęcia tego typu działań często prezentują je jako ostatnią deskę ratunku, kiedy wszystkie inne sposoby zawiodły, a rządy nadal nie podjęły wystarczająco zdecydowanych kroków w walce ze zmianą klimatu (Berglund & Schmidt, 2020). Działania aktywistyczne są więc dla protestujących formą ekspresji ich złości i frustracji, a także żalu w próbie uzyskania zmiany społecznej, w sytuacji, w której dotychczasowe działania nie osiągnęły zakładanego skutku (Pearson, 2024).

„Dylemat aktywisty”

Zaletą radykalnych działań jest ich potencjał do przyciągania uwagi mediów (Feinberg et al., 2020) – działania naruszające normy mają większą szansę stać się przedmiotem dyskusji. Media są więc bardziej skłonne relacjonować takie zdarzenia.
W porównaniu z klasycznymi formami protestu, które rzadko są zauważane przez media głównego nurtu, radykalne akcje dają aktywistom szansę na dotarcie do szerszego grona i zwiększenie świadomości społeczeństwa odnośnie danego ruchu i sprawy, dla której działają. Radykalne działania mogą też być skutecznym sposobem wywierania bezpośredniej presji na rządy i instytucje, aby podjęły decyzje zgodne z postulatami aktywistów. 

Z drugiej strony, badania pokazują, że ekstremalne działania mogą przyczyniać się do zmniejszenia poparcia dla danego ruchu, a także dla jego celów. Badacze wskazują, że ma to związek z brakiem identyfikacji odbiorców z grupą radykalną, czyli brakiem poczucia, że są w jakiś sposób podobni do aktywistów wykorzystujących radykalne działania.

Obok postrzeganej niesprawiedliwości i poczucia, że grupa może być skuteczna w osiągnięciu celu, to właśnie identyfikacja grupowa jest jednym z kluczowych czynników wpływających na poparcie i zaangażowanie w działania zbiorowe (Van Zomeren et al., 2008). Radykalne działania często postrzegane są przez obserwatorów jako krzywdzące albo naruszające prawa innych osób, a przez to niemoralne. Prowadzi to do negatywnej oceny emocjonalnej działań aktywistów, a w efekcie właśnie do mniejszego poczucia identyfikacji z nimi. 

W skrócie – jesteśmy bardzo zmotywowani, by mieć dobrą opinie o samych sobie, nie będziemy więc identyfikować się z grupą, której działania oceniamy jako niosące krzywdę innym. Ciężko jest więc nam identyfikować się i czuć się podobnymi do radykalnych aktywistów proklimatycznych. Ostatecznie, ta obniżona identyfikacja prowadzi nie tylko do zmniejszenie poparcia dla działań grupy, ale też dla jej celów. 

Czy zawsze jest to nieuchronne?

Aktywiści chcący wykorzystać radykalne działania muszą więc rozwiązać dylemat – jak wykorzystać wzbudzane przez działania radykalne zaciekawienie tematem bez jednoczesnego zniechęcania opinii publicznej. Feinberg i jego zespół (2020) omawiając wyniki związane z dylematem aktywisty, sugerują, że radykalne działania nie zawsze muszą wiązać się z negatywnym odbiorem społeczeństwa. 

Gdy radykalne działania są stosowane jako forma protestu przeciw problemowi lub przeciwnikowi uznawanemu za niemoralnego, mogą one zwiększyć poparcie dla ruchu. Szczególnie, gdy dotychczasowe, umiarkowane działania są oceniane jako nieskuteczne i niewystarczające w obliczu powagi sytuacji, radykalne działania mogą być postrzegane jako najbardziej odpowiednia forma protestu. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy, gdy opinia publiczna jest przekonana o nieadekwatnych działaniach rządów lub instytucji odpowiedzialnych za problem, który poruszają aktywiści. Podobny efekt został wcześniej zaobserwowany w badaniach dotyczących działań opartych na przemocy (Thomas i Luis, 2014).

Badania Social Change Lab (Ozden i Glover, 2022) dotyczące postrzegania działalności grupy Just Stop Oil wykazały, że mimo, że opinia publiczna nie popierała samych działań grupy (które były zakłócające, ale jednocześnie nie używały przemocy), to nadal wyrażała poparcie dla polityk proklimatycznych. Dodatkowo, respondenci zaznajomieni z działalnością grupy, byli (marginalnie) bardziej skłonni sami zaangażować się w jakąś formę aktywizmu na rzecz klimatu. Sugeruje to, że zakłócające działania nie muszą negatywnie odbijać się na poparciu dla prośrodowiskowych postulatów. Jednocześnie, radykalne działania mogą też przyczynić się do pozytywnego postrzegania działań bardziej umiarkowanych. 

Radykalna flanka

Mechanizmem, który tłumaczy wpływ radykalnych odłamów jednego ruchu na postrzeganie jego bardziej umiarkowanych frakcji jest efekt radykalnej flanki (Haines, 1984). Efekt ten może objawiać się w dwóch formach. 

W pierwszej, pozytywnej, ekstremalne działania jednej grupy na zasadzie kontrastu przyczyniają się do postrzegania działań grupy umiarkowanej jako bardziej racjonalnych i adekwatnych, co przekłada się na większą identyfikację z grupą, a co za tym idzie – większe poparcie dla niej i jej działań. 

W negatywnej odsłonie efektu radykalnej flanki działania grupy radykalnej wpływają na zmniejszenie poparcia dla całego ruchu. W tym wypadku dzieje się to przez proces asymilacji – cały ruch odbierany jest jako działający w sposób nieracjonalny i nieskuteczny. Badania eksperymentalne (Simpson et al., 2022), dostarczają dowodów, że w przypadku działań prośrodowiskowych mamy do czynienia z pozytywnym efektem radykalnej flanki. Osoby badane, które najpierw czytały o działaniach radykalnego ugrupowania, w większym stopniu popierały działania grupy umiarkowanej (w porównaniu do grupy badanych, którzy czytali tylko o działaniach umiarkowanych). Efekt ten był zapośredniczony właśnie przez większe poczucie identyfikacji z grupą umiarkowaną i postrzeganie jej jako mniej radykalnej.

Badacze z Social Change Lab (Ozden i Ostarek, 2022) wykazali podobną zależność w kontekście prawdziwych prośrodowiskowych organizacji aktywistycznych – radykalnej w swoich działaniach Just Stop Oil i wykorzystującej bardziej umiarkowane taktyki Friends of the Earth UK. Badanie zostało przeprowadzone przed i po serii zakłócających działań Just Stop Oil, w których to aktywiści przez tydzień blokowali autostradę M25 pod Londynem.  Wyniki badania wykazały, że wyższa świadomość silnie zakłócających działań Just Stop Oil była związana z większym poparciem dla Friends of the Earth UK. Nie była jednak związana z poparciem dla bardziej ogólnych polityk prośrodowiskowych. 

„Zakłócenia dla zakończenia zniszczeń”

Zmiana klimatu jest globalnym problemem, do którego rozwiązania niezbędne jest podjęcie działań na wielu poziomach. Z jednej strony mogą to być działania podejmowane na poziomie jednostki – takie jak np. eliminacja mięsa i produktów odzwierzęcych z diety czy ograniczenie latania samolotem. I chociaż działania takie, jeżeli będą powielane przez znaczną część społeczeństwa, mają duży potencjał, to nie są wystarczające (Stern, 2000). Jednocześnie ludzie mają tendencję do przeceniania istotności działań indywidualnych, a wiemy również, że koncentracja na wyborach i działaniach jednostek może odwracać uwagę od konieczności wprowadzenia zmian odgórnych (Chater, Loewenstein, 2018). Do rzeczywistego powstrzymania zmiany klimatu niezbędne jest doprowadzenie do transformacji dotychczasowego systemu. 

Jednym ze sposobów wpływania na system są właśnie różnego typu działania zbiorowe. Mogą one wpływać na sposób przedstawienia konieczności działań w mediach, a także kształtować opinię i poparcie społeczne, a co za tym idzie – wpłynąć na rzeczywistą zmianę polityk (Burstein, 2003). Przykładowo, badania pokazują, że protesty na rzecz klimatu przyczyniają się do zmniejszenia emisji dwutlenku węgla na poziomie stanu (Munoz, et al. 2018), a działania takie jak. np. marsze zwiększają w obserwatorach poczucie zbiorowej skuteczności (czyli przekonania, że działając jako grupa, jesteśmy w stanie osiągnąć założony cel), zwiększając prawdopodobieństwo, że oni sami zaangażują się w działania (Swim, et al. 2019). 

W obliczu narastającego kryzysu klimatycznego i nieadekwatnych działań rządów oraz decydentów, radykalne działania klimatyczne mogą stać się coraz bardziej powszechne (Fisher, 2024). Badania pokazują, że różnorodne taktyki, łączące umiarkowane i bardziej radykalne podejścia, mogą być kluczem do systemowych zmian (Bugden, 2020). Wykorzystując słowa Sekretarza Generalnego Organizacji Narodów Zjednoczonych, Antonio Guterresa: 

Potrzebujemy zakłóceń do zakończenia zniszczeń

Dominika Jurgiel (Szkoła Doktorska Nauk Społecznych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu)

The post Radykalizm dla planety: o radykalnych działaniach na rzecz klimatu i ich skuteczności appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Anna Jurkowiecka: Czy nauki społeczne mogą pomóc w ochronie klimatu?

Dominika Jurgiel: Jako psycholożka mogę powiedzieć, że jak najbardziej! Psychologia może nam powiedzieć, m.in. dlaczego ludzie podejmują różne zachowania prośrodowiskowe. Dlaczego wierzą w zmianę klimatu albo dlaczego nie? Z badań psychologicznych możemy także otrzymać informację, co może wpłynąć na to, że ludzie popierają zmiany systemowe. 

Wiedza, którą możemy wyciągnąć z nauk społecznych dotyczy więc zarówno indywidualnych zachowań, które oczywiście są bardzo ważne, choć prawdopodobnie nie wystarczą, żeby zmianę klimatu zatrzymać, ale też daje nam wiedzę odnośnie poparcia działań kolektywnych i systemowych, które mają dużo większy potencjał i mogą wpłynąć na zmianę klimatu.

Co skłania ludzi do zmiany? Jakie działania w świetle badań są najskuteczniejsze?

Pozwól, że odniosę się do działań kolektywnych, którymi się zajmuję. Wiemy już, że działania kolektywne, czyli takie, które jednostki podejmują niekoniecznie indywidualnie, ale jako grupa i które mają na celu poprawienie sytuacji większej zbiorowości, mogą być przydatne w przekonywaniu ludzi do poparcia działań systemowych i zmiany polityk. 

Z przeprowadzonych do tej pory badań wiemy, że działania zbiorowe, które są pokojowe, czyli nie używają przemocy lub które są – poważne słowo – normatywne, czyli wpisują się w różne zasady funkcjonujące w społeczeństwie, na ogół są postrzegane przez odbiorców bardziej pozytywnie, a co za tym idzie – ludzie częściej się z nimi identyfikują, więc też bardziej popierają takie działania i zmiany, za którymi te grupy się opowiadają. 

Z drugiej strony mamy też działania kolektywne, które są dużo bardziej radykalne. Można by je zdefiniować jako takie, które wychodzą poza ustalone normy społeczne, czyli łamią to, co myślimy o tym, jak powinniśmy funkcjonować w społeczeństwie, a dodatkowo czasami odwołują się do użycia przemocy. O tych działaniach wiemy, że odbiorcy mają mniejszą tendencję do identyfikowania się z osobami, które je podejmują, ponieważ często postrzegają je jako niemoralne albo nieracjonalne. 

Ludzie preferują postrzegać siebie jako jednostki rozsądne i moralne – podobieństwo jest jednym z warunków identyfikacji z grupą. Badacze dochodzą więc do wniosku, że jesteśmy mniej skłonni identyfikować się z grupami przemocowymi, które postrzegamy negatywnie, a tym samym możemy odrzucać także postulaty takich grup.  

Z drugiej strony, ekstremalne zachowania w porównaniu z bardziej konwencjonalnymi działaniami mają większą szansę, żeby załapać się do publicznego przekazu, np. w Internecie, a dzięki temu skutecznie przyciągnąć uwagę ludzi do zagadnień takich jak np. zmiana klimatu i zwiększyć świadomość potrzeby wprowadzenia zmian. Potencjalnie, trochę na zasadzie kontrastu, mogą też przyczynić się do bardziej pozytywnego postrzegania grup wykorzystujących konwencjonalne formy działania. 

W swoich badaniach sprawdzasz, w jaki sposób działania aktywistów wpływają na poparcie polityk środowiskowych. Czego chciałabyś się dowiedzieć?

W swoich badaniach zajmuję się między innymi różnicą w odbiorze działań zbiorowych, które są umiarkowane, czyli nie łamią norm funkcjonujących w społeczeństwie i nie używają przemocy, a działaniami radykalnymi, o których mówiłam przed chwilą. Chciałabym się dowiedzieć, czy faktycznie działania radykalne mogą być skuteczne.

 Wydaje mi się, że pod pewnym względem są coraz ważniejsze, ponieważ aktywiści sięgają po nie coraz częściej – w mediach co jakiś czas możemy zobaczyć, jak aktywiści oblewają obrazy lub przyczepiają się do dróg. Jednak czy osiągają swój cel? W swoich badaniach sprawdzam, czy takie działania mają potencjał, aby zwiększyć w odbiorcach nie tylko świadomość problemu, jakim jest zmiana klimatu, ale też pozytywnie wpłynąć na poparcie dla zmian systemowych i wprowadzenia różnych polityk prośrodowiskowych.

Co może dać wiedza o ludzkich zachowaniach w kontekście działań na rzecz zmiany klimatu?

Psychologia jest nauką, która może nam dużo powiedzieć na temat tego, jak ludzie postrzegają różne zjawiska.

 Jak wspomniałam na początku – wiedza o tym, jakie czynniki wpływają na to, że ludzie podejmują poszczególne zachowania albo co wpływa na to, że postrzegają je w określony sposób może pomóc nam w dostosowaniu naszych komunikatów do odbiorców. Czasami może nam się wydawać, że pewne działania w sposób oczywisty powinny wywołać określone reakcje w odbiorcach.  

Przykładowo możemy zakładać, że przepełnione emocjami informowanie na temat zagrożeń klimatycznych zwiększa świadomość i jest czymś, co motywuje ludzi do podjęcia działań przeciwdziałających zmianie klimatu. Do pewnego stopnia jest to prawda, ale badania nad perswazyjnością komunikatu sugerują, że wzbudzanie strachu jest skuteczne w sytuacji, w której zagrożenie jest proste do uniknięcia albo istnieje jego łatwe rozwiązanie, co niekoniecznie jest możliwe w przypadku rozmowy o zmianie klimatu. 

Naukowcy proponują więc, by kampanie oparte na strachu każdorazowo zawierały też informacje o tym, jakie realne działania możemy podjąć by zniwelować zagrożenie, np. jakie działania mitygacyjne są skuteczne w walce ze zmianą klimatu. Dlatego zawsze warto rozważyć perspektywę odbiorców, do których nasze działania lub komunikaty kierujemy i zgłębić cechy, przekonania, wartości i inne zmienne, którymi zajmuje się psychologia. Warto z tej wiedzy korzystać, żeby skuteczniej walczyć ze skutkami zmiany klimatu.

Rozmawiała Anna Jurkowiecka

Dominika Jurgiel – psycholożka, doktorantka w Szkole Doktorskiej Nauk Społecznych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. W swoich badaniach porusza temat radykalnych działań kolektywnych na rzecz klimatu – to jak są postrzegane i jaki jest ich skuteczność w zachęcaniu do poparcia prośrodowiskowych zmian systemowych. 

Powyższy tekst powstał jako efekt warsztatów naukowej komunikacji zmiany klimatu zorganizowanych przez Naukę o klimacie i Fundację Edukacji Klimatycznej w ramach projektu realizowanego przez Fundację Edukacji Klimatycznej.

Projekt finansowany przez Islandię, Liechtenstein i Norwegię z Funduszy EOG i Funduszy Norweskich w ramach Programu Aktywni Obywatele – Fundusz Regionalny

The post Psycholodzy sprawdzają, jak najskuteczniej przekonywać do walki ze zmianą klimatu appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

„Podręcznik prostowania mitów 2020” to dzieło Stephana Lewandowskiego (profesora kognitywistyki z University of Bristol) oraz Johna Cooka (również kognitywisty, z George Mason Unversity) oraz zespołu dwudziestu kolejnych specjalistek i specjalistów z dziedziny psychologii, komunikacji, edukacji i politologii. Przy tworzeniu go, autorzy opierali się na najnowszych dostępnych wynikach badań wspólnie ustalali brzmienie wszystkich punktów.

W „Podręczniku” znajdziecie najważniejsze wyniki badań naukowych i aktualne rekomendacje ekspertów na temat prostowania błędnych informacji. Autorzy tłumaczą między innymi

• dlaczego rozpowszechnianie fałszywych informacji może przynosić szkody,
• dlaczego fałszywe informacje potrafią być bardzo chwytliwe,
• jak uodparniać odbiorców na nieprawdziwe przekazy,
• jak prostować fałszywe doniesienia, gdy już trafią do publiczności,
• czy musimy bać się „efektu rykoszetu” (utrwalania prostowanych mitów),
• powiązaniach skłonności do przyjmowania informacji ze światopoglądem.

Wersję polską dokumentu przygotowała dla Was redakcja Nauki o klimacie a skonsultowały dr Magdalena Budziszewska i Dominika Jurgiel.

Więcej informacji oraz inne wersje językowe przewodnika najdziecie na stronie Skeptical Science.

The post Podręcznik prostowania mitów 2020 appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Ten tekst jest tłumaczeniem wpisu ze strony Thinking is Power prowadzonej przez Melanie Trecek-King.

Myślimy cały czas, ale nie zawsze rozumujemy logicznie i krytycznie. To trudne i nie przychodzi naturalnie. To umiejętność, której trzeba się nauczyć i którą trzeba ćwiczyć. Nasze mózgi są przystosowane do utrzymywania nas przy życiu poprzez podejmowanie szybkich decyzji w celu uniknięcia drapieżników i do tworzenia silnych emocjonalnych więzi z członkami naszych plemion w celu współdziałania. Ufanie, że twój mózg z natury wie, jak rozumować, jest prostą drogą do bycia zwodzonym. I nie ma znaczenia, jak mądry lub wykształcony jesteś. Nikt nie może nas okłamać lepiej, niż my sami.

Na pewno spotkaliście w swoim życiu osoby, które z niezachwianą pewnością siebie prezentują swoje opinie jako fakty i ukrywają niezgodne z faktami twierdzenia za „tarczą opinii” (czyli twierdzeniem, że każdy ma prawo do opinii). Nadmiernie upraszczają złożone kwestie i nie chcą lub nie są w stanie zająć się niuansami i szczegółami. Ze względu na brak merytorycznych argumentów uciekają się do dziecinnych wyzwisk (np. „owce w stadzie” czy „fake news”) i głoszą, że ci, którzy się z nimi nie zgadzają, są „głupi” i muszą „myśleć za siebie”.

Uważają się za „krytycznych myślicieli”, ale w rzeczywistości sami skutecznie „zaszczepili się” przeciwko krytycznemu myśleniu. Bo jeśli jesteś przekonany, że korzystasz z „dowodów” i „logiki” oraz „znasz PRAWDĘ”, to dlaczego miałbyś brać pod uwagę możliwość, że się mylisz i musisz uczyć się czegoś nowego?

Jednak niewiele rzeczy wzmacnia nas tak, jak umiejętność poprawnego myślenia i weryfikowania swoich przekonań w oparciu o fakty i porządną analizę związków przyczynowo-skutkowych. Krytyczne myślenie może pomóc nam w podejmowaniu lepszych decyzji i rozwiązywaniu problemów, a także może uchronić nas przed oszustwem lub krzywdą.

Wiedza może być potęgą. W naszym złożonym i szybko zmieniającym się świecie jest jednak niemożliwe, żeby jedna osoba wiedziała wszystko. Poza tym prawdziwa wiedza to coś więcej niż zapamiętanie kilku faktów. Zdobywanie wiedzy to proces, który opiera się na umiejętnej analizie informacji w celu wyciągnięcia prawidłowych wniosków. A w świecie nieograniczonych informacji, z nieograniczonych źródeł, nie zawsze najwyższej jakości, musimy wyposażyć się w lepszy sposób myślenia. 

Czym więc jest krytyczne myślenie? I skąd wiesz, że jesteś myślisz krytycznie?

Istnieje niezliczona ilość definicji myślenia krytycznego. Zasadniczo myślenie krytyczne to samodzielny proces analizy i oceny informacji, który pozwala zdecydować, w co wierzyć lub jak postępować.

Krytyczni myśliciele:

• Są świadomi, że ich myślenie jest ułomne i podatne na błędy. Zdają sobie sprawę, że ich spostrzeżenia mogą nie być trafne, a ich pamięć jest niedoskonała. I rozumieją, że ich mózgi idą na skróty, aby pomóc im podejmować szybkie i łatwe decyzje, co często prowadzi do tendencyjnego myślenia.
• Myślą o tym, jak myślą. Pytają siebie, skąd i dlaczego coś wiedzą, a także aktywnie poszukują luk w swojej wiedzy i stronniczości w rozumowaniu. Unikają emocjonalnego rozumowania i intuicji, a zamiast tego aktywują myślenie na wyższym poziomie, które jest wolniejsze i bardziej rozważne.
• Są ciekawi i dociekliwi. Chcą się uczyć, więc zadają pytania. Co ważne, są otwarci na odpowiedzi, nawet jeśli usłyszą nie to, co chcieliby usłyszeć.
• Oddzielają własną tożsamość od przekonań. Zdają sobie sprawę, że trudno jest krytycznie kwestionować przekonania, które są ważne dla poczucia własnej wartości. Chcą wierzyć w rzeczy prawdziwe, a nie w nieprawdziwe – nawet jeśli jest to niewygodne. Zasadniczo wolą być racjonalni niż mieć rację. 
• Przyjmują krytykę ze strony innych. Zdają sobie sprawę, że wymiana argumentów służy wspólnemu poszukiwaniu prawdy. Są w stanie i chcą uczciwie ocenić inne punkty widzenia. 
• Wykorzystują dowody, aby wyciągać wnioski i utrzymać zdrowy poziom sceptycyzmu. Są otwarci na różnorodne stwierdzenia, ale aby zgodzić się z jakimś stwierdzeniem wymagają wystarczająco wiarygodnych dowodów. Wiedzą, że nadzwyczajne stwierdzenia wymagają nadzwyczajnych dowodów, a stwierdzenia bez przytoczonych dowodów są co najwyżej opiniami wypowiadających je osób.
• Unikają czarno-białego myślenia i czują się komfortowo z niejednoznacznością i niepewnością. Zdają sobie sprawę, że świat jest złożony i pełen niuansów, a rozdzielenie problemów na skrajności może uniemożliwić im zrozumienie tych problemów i znalezienie rozwiązań.
• Są pokorni. Są uczciwi wobec siebie w kwestii tego, co wiedzą, a czego nie i unikają zbytniej pewności siebie. Zdają sobie sprawę, że mogą się mylić i dlatego są gotowi, by w takim przypadku zmienić zdanie. I cenią wiedzę innych.

Krytyczne myślenie to podróż. Nie jest ona łatwa i zawsze jest miejsce na poprawę. W jej trakcie wielu z nas powinno pozbyć się wielu nabytych w życiu codziennym nawyków. Niestety świat jest pełen dezinformacji i fałszu, a najlepszym sposobem na to, by nie dać się zwieść, jest przejęcie kontroli nad własnym myśleniem.

Mówiąc najprościej: krytyczne myślenie wzmacnia i pomaga w rozwoju.

Szymon Bujalski na podstawie Thinking is Power, konsultacja merytoryczna dr Magdalena Budziszewska

The post Naucz się JAK myśleć, a nie CO myśleć appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Ten tekst jest tłumaczeniem wpisu ze strony Thinking is Power prowadzonej przez Melanie Trecek-King.

W pewien słoneczny dzień w 1995 roku do banku w Pittsburghu wszedł mężczyzna. Uśmiechnął się do kamer bezpieczeństwa, wycelował broń w kasjerów i zażądał, by oddali mu pieniądze. Kilka godzin później napadł na drugi bank. Przy 168 cm wzrostu i ponad 120 kg wagi mężczyzna był bardzo charakterystyczny i łatwy do rozpoznania. Zwłaszcza, że nie nosił nawet maski.

Wieczorne wiadomości pokazały zdjęcia jego twarzy, z prośbą o pomoc w identyfikacji złodzieja. W ciągu godziny policja wiedziała już kim on jest i funkcjonariusze niezwłocznie udali się do domu 45-letniego McArthura Wheelera, by go aresztować.

Wheeler oniemiał. Nie mógł uwierzyć, że został złapany. Nie próbował nawet przekonywać o swojej niewinności. Zamiast tego powtarzał: „przecież miałem na sobie sok”.

Podczas przesłuchania Wheeler powiedział policji, że nie mógł zrozumieć, jak kamery bezpieczeństwa uchwyciły jego wizerunek. Przecież posmarował sobie twarz sokiem z cytryny, by stać się niewidzialnym! Słysząc to policjanci pomyśleli, że Wheeler był pod wpływem narkotyków lub alkoholu. Ale nie. Był trzeźwy.

Po prostu był w wielkim, WIELKIM błędzie.

Najwyraźniej Wheeler usłyszał gdzieś, że sok z cytryny może być używany jako niewidzialny atrament i doszedł do wniosku, że gdy nasmaruje nim twarz, również stanie się niewidzialny. Oczywiście nie był aż tak głupi i przed przystąpieniem do napadu przetestował swoją hipotezę. Nałożył sobie na twarz sok z cytryny i zrobił sobie selfie aparatem Polaroid. Puste zdjęcie, które uzyskał, było dla niego dowodem, że pomysł zadziałał. Tak oto odkrył niezawodny sposób na popełnianie przestępstw bez bycia złapanym! (później okazało się, że kiedy obrócił aparat, aby zrobić selfie, w rzeczywistości zrobił zdjęcie sufitu).

Niewykwalifikowany i nieświadomy

Przypadek Wheelera przykuł uwagę profesora psychologii Davida Dunninga i jego doktoranta, Justina Krugera. Zastanawiali się oni, jak tak skrajnie niekompetentny złodziej mógł być aż tak pewny, że jego plan się powiedzie.

Dunning i Kruger postanowili zbadać sprawę, wykorzystując ulubionego królika doświadczalnego psychologów… studentów studiów licencjackich. Poprosili uczestników badania, aby ocenili swoje umiejętności w zakresie logiki i gramatyki w porównaniu z innymi studentami. Po tym zaś przetestowali, na ile faktycznie radzą sobie w tych dziedzinach. Wyniki były szokujące. Studenci, którzy wypadli najgorzej, konsekwentnie i znacząco przeceniali swoje umiejętności.

Co ciekawe, Dunning i Kruger stwierdzili również odwrotną sytuację u osób osiągających najlepsze wyniki, które miały tendencję do niedoceniania swoich kompetencji. Doświadczenie pozwalało im dostrzegać swoje błędy i luki w wiedzy. Ponadto zakładali oni, że skoro coś jest łatwe dla nich, to musi być równie łatwe dla wszystkich innych.

W kolejnym badaniu przeprowadzonym na strzelnicy para naukowców sprawdzała wiedzę hobbystów broni na temat bezpieczeństwa i odkryła ten sam wzór. Ci, którzy osiągnęli najniższe wyniki, znacznie przecenili swoje kompetencje, a ci, którzy osiągnęli najwyższe wyniki, nie doceniali ich.

Wyniki te zostały od tego czasu powtórzone w wielu dziedzinach. Jedno z badań wykazało, że 80% kierowców ocenia swoje umiejętności jako ponadprzeciętne (choć z definicji połowa powinna być poniżej przeciętnej, a połowa powyżej). Przed nazbyt optymistycznym postrzeganiem siebie nie chroni nawet tytuł profesorski – badanie przeprowadzone w tym gronie wykazało, że 94% profesorów uczelni również ocenia siebie jako ponadprzeciętnych.

Rezultatem pracy Dunninga i Krugera jest to, co nazywamy dziś efektem Dunninga-Krugera. Najwyraźniej umiejętności i wiedza wymagane do bycia kompetentnym w danym zadaniu są tymi samymi umiejętnościami, których potrzeba do oceny własnych kompetencji. Lub jak to ujął Dunning: jeśli jesteś niekompetentny, nie potrafisz ocenić, jak bardzo jesteś niekompetentny.

Zasadniczo często bywamy ślepi na naszą własną ignorancję. A bez prawdziwej wiedzy nie jesteśmy w stanie rozpoznać swoich błędów i ograniczeń. Mimo to bywamy naprawdę pewni siebie, ponieważ umysł ignoranta nie jest czystą kartą. Jest zagracony iluzją wiedzy, taką jak mylne doświadczenia, przypadkowe fakty i intuicje.

Nie jesteśmy też w stanie docenić wiedzy innych i nie potrafimy uwzględnić informacji zwrotnej ani się poprawić. Jesteśmy już pewni, że wiemy wszystko, więc dlaczego mielibyśmy słuchać kogoś innego? 

Większość z nas doświadczyła efektu Dunninga-Krugera w prawdziwym życiu. To może być całkiem komiczne (i irytujące). Twój zrzędliwy wujek podczas Bożego Narodzenia, który myśli, że wie wszystko. Komentatorzy każdego postu w mediach społecznościowych NATARCZYWIE głoszący, że ich punkt widzenia jest faktem, a wszyscy inni są głupi. Polityk, który z przekonaniem chwali się, że wie o wszystkim więcej niż eksperci.

Ale oto ciekawostka: w pewien sposób wszyscy jesteśmy pewnymi siebie głupcami.

Pomyśl przez chwilę o czymś, w czym jesteś naprawdę dobry. Może to być naprawianie samochodów, pieczenie chleba, granie w gry… Cokolwiek, o czym wiesz bardzo dużo. Teraz zastanów się, co przeciętna osoba wie o twojej dziedzinie. To pewnie niewiele, a do tego część tej wiedzy jest zapewne błędna. Osoby te prawdopodobnie nawet nie zdają sobie sprawy, jak wiele mają do nauczenia.

Teraz pomyśl, że jesteś takim samym ignorantem jak ta osoba w niemal każdej innej dziedzinie. Jak zauważył Dunning: „Pierwszą zasadą klubu Dunninga-Krugera jest to, że nie wiesz, że jesteś jego członkiem”.

„Nie znam się, więc się wypowiem…”

Żartobliwa ilustracja powyżej przedstawia etapy zdobywania wiedzy i powiązaną z nimi pewność siebie – składowe efektu Dunninga-Krugera. Szczyt Głupoty okupują ludzie, którzy obejrzeli kilka filmów na YouTube i myślą, że odkryli dowód na to, że NASA ukrywa fakt, że Ziemia jest płaska. A także celebryci, którzy spędzili kilka godzin wyszukując informacje w Google i doszli do wniosku, że wiedzą o szczepionkach więcej niż naukowcy.

Nie wszyscy schodzą ze Szczytu Głupoty. Niektórzy zostają na nim przez całe życie. Ale miejmy nadzieję, że nauczysz się wystarczająco dużo, by zejść do Doliny Rozpaczy. W tym czasie pewność siebie spada, bo zdajesz sobie sprawę, jak wiele trzeba się jeszcze nauczyć. A poza tym są ludzie, którzy wiedzą więcej od Ciebie!

Jeśli jednak wytrwasz, zaczniesz wspinać się w górę Zbocza Oświecenia. Uczysz się więcej, tworzysz połączenia, dostrzegasz niuanse. Zdajesz sobie sprawę, że tak naprawdę nigdy nie będziesz wiedział wszystkiego na pewno. Zdobywasz jednak coraz większe kompetencje w dziedzinie, a twoja pewność siebie rośnie.

I co frustrujące – widzisz tych, którzy są na Szczycie  Głupoty i zastanawiasz się, jak mogą być tak pewni siebie, skoro tak wyraźnie się mylą. Co więcej, widzisz, że w dyskusjach w internecie z niezmąconym przekonaniem plotą bzdury, a do tego bywają w dyskusji większością – bo ilu jest ekspertów, a ilu ludzi o mizernym pojęciu o temacie..?

Jak nie być pewnym siebie głupcem

Pewność siebie McArthura Wheelera z przykładu na początku naszego artykułu wynikała z jego niekompetencji. Był zbyt wielkim ignorantem, by zauważyć swoje błędy, przez co podejmował złe decyzje. Krótko mówiąc: oszukał sam siebie.

Jeśli więc nie wiemy, czego nie wiemy, to jak sobie z tym radzić?

Efekt Dunninga-Krugera ma miejsce, ponieważ nie jesteśmy w stanie obiektywnie ocenić naszej wiedzy i kompetencji. Dlatego rozwiązaniem jest metapoznanie (uświadomienia sobie zasad działania naszych procesów myślowych), dzięki któremu możemy dokładniej i uczciwiej ocenić własną wiedzę i umiejętności.

Kluczowa jest również intelektualna pokora, czyli przyznanie, że możemy się mylić.

Jeśli chcesz uniknąć wylądowania na Szczycie Głupoty i publicznego chwalenia się tym faktem:

• Zastanawiaj się, skąd pochodzą Twoje informacje. I, co jest jeszcze ważniejsze, jak sprawdzić, czy się nie mylisz. Uczciwie oceniaj dowody. Bierz również pod uwagę, że możesz nie wiedzieć wystarczająco dużo, by móc te dowody rzetelnie ocenić.

• Bądź ciekawy tego, czego nie wiesz. Sięgaj do ekspertów po informacje i bądź otwarty na uwzględnienie ich sugestii. Jeśli powiedzą ci, że popełniłeś błąd lub coś przeoczyłeś, nie broń się. Słuchaj i ucz się.

• Poczuj się komfortowo z niepewnością. Większość spraw jest bardziej skomplikowana, niż nam się wydaje, a zrozumienie złożoności i niuansów wymaga głębokiej wiedzy i doświadczenia.

• Kontroluj swoją pewność siebie. Wiara w posiadaną przez siebie wiedzę jest istotna, ale przesadne przekonanie o swej nieomylności -może być zgubne.

Wiele czynników

Od czasu, kiedy opisano efekt Dunninga-Krugera, nauka poszła do przodu, zdobywając nie tylko szersze dane (w innych kontekstach i na innych lepszych próbach niż rozwiązujący testy studenci), ale także poszerzając repertuar stosowanych metod statystycznych i udoskonalając je. Jest to zresztą cecha prawdziwej nauki – jej odkrycia mogą być przedmiotem re-ewaluacji i krytyki. Wykazano, że przynajmniej częściowo efekt ten może statystycznym artefaktem, wynikającym z efektów regresji do średniej, a przy zastosowaniu lepszych metod statystycznych nie zawsze replikuje się (Gignac i Zajenkowski, 2020).

Jednocześnie warto zauważyć, że może on być echem szerszego efektu meta-poznawczego, gdzie istnieje tendencja do przybliżania wyników osób skrajnych (bardzo słabych lub bardzo dobrych w jakimś zadaniu), do wyników średnich, zwłaszcza, jeśli ocena dokonywana jest po jakimś czasie (Mazor i Fleming, 2021). Jednocześnie w psychologii wskazuje się wiele innych uwarunkowań przeceniania lub niedoceniania własnej wiedzy, które mogą działać jak moderatory i modyfikować opisywane zjawisko. Niektóre z nich są osobowościowe, jak np. narcyzm, inne sytuacyjne – jak np. fakt, że w środowisku pozornie bezosobowym jak Internet, łatwiej jest wyrażać mocne opinie, niż gdybyśmy mieli je wyrazić komuś twarzą w twarz w otwartej rozmowie. Jeśli zatem natarczywy wujek, komentator czy polityk, a także my sami przeceniamy czasem własną wiedzę – z reguły wynika to ze splotu różnych czynników, nie tylko z jednego. 

Przesłanie do zapamiętania

Wiele osób idzie przez życie pewnymi tego, co wydaje im się, że wiedzą. Niestety, nasza pycha przeszkadza nam w zdobyciu prawdziwej wiedzy. Zdolność do dokładnej oceny tego, co wiemy i jak myślimy, jest niezbędna do prawdziwego zrozumienia. Często nasza pewność siebie jest iluzją opartą na iluzji wiedzy. Jesteśmy dumnymi głupcami zupełnie nieświadomymi tego, jak wiele nie wiemy.

Podejmowanie lepszych decyzji wymaga lepszego myślenia. Jesteśmy ekspertami w oszukiwaniu samych siebie, uwielbiamy mieć rację i wiedzieć wszystko. Ale jeśli naszym celem jest prawdziwa wiedza, musimy mieć świadomość granic własnej wiedzy.

Szymon Bujalski na podstawie Thinking is Power, konsultacja merytoryczna dr Magdalena Budziszewska

The post Dlaczego niekompetencja rodzi pewność siebie? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.