Praca popularyzatorów wiedzy o klimacie jest w ostatnich latach coraz łatwiejsza, ze względu na rosnące zainteresowanie publiczności i mediów tematem globalnego ocieplenia, ale też coraz trudniejsza, ze względu na wzrostu nieufności do nauki i nastrojów anty-intelektualnych w społeczeństwie. Badaniem tych ostatnich zajął się w swoim projekcie badawczym (Zaprzeczanie zmianie klimatu: internetowe kultury otwartej współpracy przeciwko nauce) prof. Dariusz Jemielniak, którego celem była analiza dyskursu zaprzeczania zmianie klimatu online: sieci społecznych, mediów polskich i amerykańskich.

Wnioski z projektu prof. Jemielniaka posłużyły nam do stworzenia kursu „O klimacie w dobie dezinformacji” – serii filmów, które udostępniamy bezpłatnie (na licencji CC BY 4.0) na naszym kanale Youtube:

W zestawie znajdziecie

• krótkie wprowadzenie na temat zmiany klimatu, które przygotował dla Was prof. Szymon Malinowski, fizyk atmosfery i współzałożyciel naszego portalu,
• pogłębioną rozmowę o klimacie, technologii i dezinformacji, w której udział wzięli prof. Dariusz Jemielniak (badacz społeczny z Akademii Leona Koźmińskiego), prof. Szymon Malinowski i red. Aleksandra Stanisławska (Crazy Nauka),
• wymianę praktycznych doświadczeń związanych z radzeniem sobie z dezinformacją i atakami na naukę pojawiającymi się w internetowych dyskusjach, w których od lat biorą udział współprowadzący Naukę o klimacie prof. Malinowski i redagująca Crazy Naukę red. Stanisławska.

Zachęcamy do korzystania z materiałów w całości lub fragmentach. Mamy nadzieję, że przydadzą Wam się w dyskusjach ze znajomymi albo do przygotowywania lekcji lub warsztatów.

O klimacie w dobie dezinformacji – spis materiałów:

A. Jak działa klimat? (prof. Szymon Malinowski)

1. Czym jest klimat?
2. Bilans energetyczny Ziemi
3. Co wiemy o klimacie Ziemi w przeszłości?
4. Scenariusze klimatu na przyszłość

B. Klimat, technologia i dezinformacja (prof. Dariusz Jemielniak, prof. Szymon Malinowski, red. Aleksandra Stanisławska)

1. Jak działa dezinformacja na przykładzie zmiany klimatu?
2. Czym jest dezinformacja?
3. Techniki dezinformacji a konsensus naukowy

4. Problem sentymentu: Dlaczego negatywność dominuje w dyskursie klimatycznym?
5. Geografia sentymentu klimatycznego – dlaczego miejsce ma znaczenie?

6. Język kształtuje rzeczywistość: Jak republikańska strategia PR zmieniła debatę klimatyczną?
7. Badanie wpływu influencerów na treści w mediach społecznościowych

8. Paradoksy zero-waste. Co i jak komunikować, żebyśmy zajmowali się tym, co rzeczywiście jest istotne?
9. Jak reaguje mózg na pojęcia naukowe?

C. Jak skutecznie rozbrajać dezinformację? (prof. Szymon Malinowski, red. Aleksandra Stanisławska)

Jak skutecznie rozbrajać dezinformację w dyskusjach w mediach społecznościowych?

Materiały do kursu zostały przygotowane w ramach projektu sfinansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki: „Zaprzeczanie zmianie klimatu: internetowe kultury otwartej współpracy przeciwko nauce” (2019/35/B/HS6/01056) we współpracy Nauki o klimacie i Akademii Leona Koźmińskiego.

Materiały są udostępnione na licencji CC BY 4.0.

The post O klimacie w dobie dezinformacji – bezpłatne materiały appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Szymon Bujalski: „Europa tak jak i cały świat na dobre weszła w epokę populizmu” – tymi słowami zaczyna się raport „Nowy negacjonizm klimatyczny”, którego jest pan autorem. Skąd taki wniosek?

Przemysław Sadura: Bo globalnie notowania partii populistycznych wzrosły w ostatnich 20 latach dwukrotnie. W niektórych krajach doprowadziło to do przejęcia władzy przez populistów. Jak na przykład w Stanach Zjednoczonych, które wydawały się przecież wzorcem liberalnej demokracji w kontekście funkcjonowania systemu politycznego. To populiści wyprowadzili też Wielką Brytanię z Unii Europejskiej.

Najgorsze, że poparcie wzrosło przede wszystkim dla populizmu prawicowego. W jego przypadku nie mówimy już o dwukrotnym, lecz trzykrotnym wzroście. W dużym stopniu odpowiada za to region Europy Środkowo-Wschodniej, w tym Węgry i Polskę. W Słowacji ostatnio wygrała zaś partia, która nie dość, że jest populistyczna, to jeszcze jawnie prorosyjska.

Co zamiast negacjonizmu klimatycznego?

Z raportu wynika, że narracje dotyczące oceny zmiany klimatu zostały zmienione. Przeszły z fazy zaprzeczania do fazy opóźniania działań. 

 – W badaniach staraliśmy się pokazać, że z jednej strony pozornie jest dobrze, bo Polacy i Polki mniej niż wcześniej i rzadziej przyjmują postawy, które można by nazwać twardym negacjonizmem klimatycznym. Twardym, czyli negującym w ogóle fakt zmian klimatycznych albo ich antropogeniczny charakter. Więc my wiemy po prostu, że klimat się zmienia i że człowiek ma w tym swój udział. Ale to tylko część historii.

Cechą populizmu jest posługiwanie się odpowiednią narracją – np. o obronie interesu ludu i interesu narodowego, któremu zagrażają wrogie, knujące ze sobą elity. Najczęściej są to elity międzynarodowe, które próbują nas od innych krajów uzależniać. Widać to chociażby po obsesji PiS-u na temat Niemiec. W narracji prawicowych populistów podejrzane są też wszelkie międzynarodowe porozumienia, dlatego Unia Europejska zawsze będzie takim podejrzanym tworem. Żeby wszelkie polityki klimatyczne miały sens, muszą mieć jednak charakter międzynarodowy. Z definicji są więc na celowniku populistów.

Mając to wszystko na uwadze, populiści w Polsce (ale nie tylko w niej) zmienili strategię. Coraz rzadziej grają twardym, tradycyjnym negacjonizmem, odrzucającym fakt zmian klimatycznych, a coraz częściej posługują się nowym negacjonizmem, czyli narracjami opóźniającymi. Narracje takie głoszą, że owszem, klimat się zmienia i trzeba coś z tym zrobić, ale być może wcale nie to, co proponuje UE. Do tego nie powinniśmy zaczynać od nas, a Polski nie stać na politykę klimatyczną, dlatego niech zaczną działać kraje zachodnie, USA, Chiny. Poza tym może nie trzeba odchodzić od węgla, tylko zainwestować w technologie czystego spalania. Co prawda nauka pokazała, że to ślepa uliczka, ale populiści mogą stosować narracje, jakie tylko chcą. Prawda nie ma znaczenia, znaczenie ma skuteczność.

Co ważne, narracje takie mogą przybierać bardzo różną formą. Z jednej strony może to być optymizm technologiczny i przekonywanie, że przed najgorszym uchronią nas nieistniejące wciąż innowacje, z drugiej strony może to być przekonywanie, że Niemcy każą nam odchodzić od węgla, choć same uruchamiają kolejną elektrownię węglową. Więc po co to wszystko? A no po to, by wykupować nasze kopalnie za złotówkę.

Taki przekaz sączy się nieustannie. Nie podważa w ogóle faktu zmiany klimatu, ale powoduje, że ludzie są mniej skłonni do jakichkolwiek wyrzeczeń i poparcia poszczególnych elementów polityk klimatycznych.

Które narracje są najbardziej skuteczne? 

– Nie ma między nimi jakiejś różnicy. One tworzą całą sferę połączonych ze sobą narracji. Co mnie uderzyło, to fakt, że bardzo przebiła się narracja oparta absolutnie na nieprawdzie, będąca skutkiem dezinformacji i aktywności organizacji OKOPZN (Obywatelski Komitet Obrony Polskich Zasobów Naturalnych). 

Głosi ona, że siedzimy na tak wielkich zasobach naturalnych, że aż jesteśmy Kuwejtem Europy, tylko że nie chcemy tych zasobów wydobywać. Organizacja ta upowszechniała w mediach społecznościowych mapki pokazujące, jakie to mamy zasoby ropy, węgla, gazu i innych surowców, posługując się przy tym pseudonaukowcami, którzy podbijali te tezy. W grupach focusowych, gdzie mamy osoby dobrane zupełnie przypadkowo i nie jest ich dużo, pojawiały się osoby, które pamiętały te mapki. Nie pamiętały, skąd to się wzięło, nie pamiętały, jakie jest źródło tej informacji, ale pamiętały mapki i to, że mamy jakieś zasoby, z których można skorzystać.

Polskie przywiązanie do węgla

Przywiązanie Polaków do węgla daje możliwość wykorzystywania tego w sytuacjach kryzysowych. W ramach badania zrobiliśmy eksperyment, w którym konieczność odejścia od węgla „opakowaliśmy” w różne narracje: trzy kryzysowe i jedną nie kryzysową. Ta ostatnia mówiła, że musimy odchodzić od węgla, bo tak już ustaliliśmy, w UE jest plan zmiany polityki energetycznej i po prostu trzeba przejść na OZE. Narracje kryzysowe podnosiły, że trzeba odchodzić od węgla na rzecz OZE, bo a) przez wojnę w Ukrainie musimy się uniezależnić od rosyjskich surowców, b) z powodu wysokiej inflacji trzeba szukać nowych, tańszych źródeł energii, c) trzeba zadbać o ochronę klimatu, a zmiany klimatyczne przyspieszają.

I co się okazało?

– Że każda kryzysowa narracja powoduje natychmiastowy spadek gotowości Polaków do przejścia do OZE. Czyli można powiedzieć, że jak trwoga, to do węgla. Bo węgiel to suwerenność energetyczna – węgiel jest nasz, węglem stoimy, możemy go wydobywać w każdej chwili. W tym powszechnym przekonaniu ludzie nie zdają sobie jednak sprawy, że ten węgiel jest położony tak głęboko, tak trudno i tak drogo się go wydobywa, że musimy sprowadzać go milionami ton z zagranicy. 

To zresztą podobny mechanizm do tego, jak myślimy o własnym gospodarstwie domowym. Gdy jej kryzys, trzeba przetrwać – można więc palić byle czym i jakoś to będzie.

Z drugiej strony wyczytałem w raporcie, że do działań na rzecz klimatu i transformacji energetycznej najlepiej przemawia język inwestycji i indywidualnych korzyści.

– Zgadza się. Bo ludzie żeby podjąć zmianę, muszą zobaczyć, dlaczego mieliby ją przeprowadzić. Czyli jak im się to opłaci. Jak pokazują wszelkie badania z nurtu ekonomii behawioralnej, ten sposób prezentacji wyzwania, przed jakim stoimy, oddziałuje najlepiej. 

Trzeba zdać sobie sprawę, że nie jesteśmy z natury skłonni do altruizmu. Oczywiście nie jesteśmy przy tym dwunożnymi kalkulatorami, które analizują opcje i wybierają to, co dla nich korzystne. Wpływa na nas cały system wartości. Dlatego nie powinno się przedstawiać wdrażania polityk klimatycznych czy transformacji energetycznej tylko w kontekście kategorii wartości powiązanych z empatią, jak np. perspektywa globalnych wyzwań czy zobowiązania wobec świata i przyszłych pokoleń. Nie każdy zareaguje na empatię, która przekracza horyzont mój własny, mojej rodziny, mojego społeczeństwa. Dlatego narracja proklimatyczna, a w szczególności polityki klimatyczne rozbijane na konkretne programy, musi odpowiadać na indywidualne potrzeby.

Jak motywować do działania?

Jakiś konkretny przykład?

– Dlaczego w Polsce takim sukcesem okazały się instalacje fotowoltaiczne? Przecież nie dlatego, że nagle zaczęliśmy się troszczyć o los planety. Po prostu okazało się, że jest to dużo tańsze rozwiązanie, które pozwala zaoszczędzić na rachunkach za energię elektryczną. Więc Polacy niezależnie od tego, co myśleli o zmianach klimatycznych, zaczęli fotowoltaikę montować jak kraj długi i szeroki. 

Pod koniec 2022 r., gdy jeszcze można było ją instalować na korzystniejszych zasadach, monterzy byli zabukowani na wiele tygodni do przodu, więc ludzie działali na własną rękę. Strażacy opowiadali mi, że musieli przez to jeździć do bardzo wielu pożarów – instalacje płonęły, bo były źle zainstalowane lub źle podłączone. Impulsem do takiego wielkiego zainteresowania była właśnie indywidualna korzyść.

Pora więc przejść od straszenia czy od odwoływania się do altruizmu i empatii w inną stronę. Oczywiście takie impulsy też są potrzebne, ale na pewno nie są wystarczające. A tam, gdzie ludzie widzą zmiany jako indywidualną korzyść, są w stanie potraktować je jako inwestycję i dołożyć coś od siebie.

Widzę duży problem w rozstrzale między tym, co przekazują naukowcy czy osoby najbardziej świadome zagrożeń, a tym, co działa na społeczeństwo i rzeczywiście przemawia do ludzi.

– Z badań wychodzi, że mamy bardzo małą wiedzę na temat samych zmian klimatycznych. I nie chodzi tylko o denialistów, którzy wygadują bzdury. Gdy osoby deklarujące, że są zaniepokojone zmianami klimatycznymi i popierające środki zaradcze zapyta się, na czym te zmiany polegają – nie mają zielonego pojęcia. Mamy więc społeczeństwo dzielące się w 99% na tych, którzy WIERZĄ lub NIE WIERZĄ w zmiany klimatu. Ci, którzy WIEDZĄ o zmianie klimatu, stanowią skromny wycinek. To problem, bo w zawiązku z tym postawy wobec realnych polityk klimatycznych są zakotwiczone w wierze, a nie w wiedzy.

Nagminne jest to, że gdy spontanicznie spytamy osoby zaniepokojone zmianami klimatycznymi o to, co można w tej sprawie zrobić, odpowiedzą: segregować śmieci. Przy takiej świadomości społecznej łatwiej o dezinformację i manipulację. Trudniej za to połączyć katastrofę klimatyczną z konkretnymi politykami.

Dlatego brakuje mi szybko dostępnej, odpowiednio uproszczonej, atrakcyjnej graficznie wiedzy o tym, czym jest globalne ocieplenie, czym są zmiany klimatyczne i jak można im zapobiegać, czym są polityki klimatyczne. Czasami taki przekaz powinien wręcz przyjmować postać mema. Tak jak populiści upraszczają niesamowicie rzeczywistość, kiedy próbują podważać polityki klimatyczne, tak my musimy odpowiedzieć równie prostą narracją, która będzie te polityki wiązać z problemem i wyraźnie pokazywać, dlaczego ograniczamy paliwa kopalne, dlaczego nie ma sensu inwestować w czyste technologie węglowe itd. To wszystko trzeba robić w sposób rzetelny, wyprowadzony z badań naukowych, ale jednocześnie w sposób uproszczony. Musimy po prostu uprawiać naukę publiczną. Czyli taką, która będzie maksymalnie zrozumiała dla osób bez wyższego wykształcenia czy wiedzy technicznej.

W raporcie „Nowy negacjonizm klimatyczny” zwraca pan uwagę, że poparcie dla bycia w UE jest w Polsce duże, dlatego prawicowi populiści nie mogą jawnie grać na wyjście ze wspólnoty. Zamiast tego uderzają więc mocno w pojedyncze, pośrednie działania – w tym w polityki klimatyczne. O czym to świadczy? I czy czasami nie o tym, że „Polexit” gdzieś tam w oddali jednak jest, tyle że schowany?

– Przez lata wdawało nam się, że „Polexit” to czysta fantazja. Polacy byli zachwyceni tym, czym jest UE i przez długi czas do niej aspirowaliśmy. Gdy zostaliśmy jej członkiem, przekonali się do niej nawet ci, którzy wcześniej byli sceptyczni. Ale tak długo, jak będą istnieć populiści uderzający w UE i międzynarodowe porozumienia, posługujący się retoryką przeciwstawiającą interes narodowy jakimś domniemanym spiskom, tak długo takie potencjalne ryzyko istnieje.

W codziennych badaniach dotyczących stosunku Polaków do Unii tego nie widać – ciągle jesteśmy jednym z bardziej euroentuzjastycznych społeczeństw. Natomiast ryzyko „Polexitu” ujawnia się w momentach kryzysowych, kiedy mamy narrację przeciwstawiającą interesem narodowy z planami UE. Jednym z przykładów była kwestia relokacji uchodźców, wykorzystana przez PIS do mobilizacji wyborczej. Odwoływanie się do języka, który nasuwa najgorsze skojarzenia z poprzednim wiekiem, jest czymś, czego nie chcielibyśmy widzieć w przestrzeni publicznej. Ale ten język zadziałał. Co więcej, nagle okazało się, że jest w Polsce duża grupa, która może nawet stać się większością, mówiąca: „Jeżeli Unii miałaby nam narzucić zasadę przyjmowania uchodźców z obszarów kulturowych wywołujących obawy, to my jesteśmy gotowi z tej Unii wyjść”.

Można wyobrazić sobie podobną sytuację, jeśli populiści rozkręcą kampanię skierowaną przeciwko politykom klimatycznym. 

Narracje opóźniające ograniczanie emisji

Z waszego raportu wynika, że wyraźnie zauważalnym zjawiskiem już teraz jest rozmiękczanie stanowiska wobec potrzeby wprowadzania polityk klimatycznych wśród tych, którzy ochronę klimatu popierają. To właśnie takie osoby najbardziej zmieniają swoje postawy wobec narracji o niemieckim spisku, nie twardzi denialiści.

– I na tym polega cwaność tej strategii. Ona nie jest skierowana do już przekonanych przeciwników polityk klimatycznych i negacjonistów klimatycznych. Walka toczy się o tych, którzy wątpią i tych, którzy są sceptyczni wobec polityk. Granica coraz bardziej przesuwa się właśnie w tym kierunku.

W badaniu regiony węglowe, w których populizm antyklimatyczny jest dużo bardziej zauważalny, porównywaliśmy z resztą Polski, uwzględniając przy tym różne elektoraty. Okazało się, że kampanie populistyczne odwołujące się do strategii opóźniających uderzają w elektorat partii opozycyjnych, który do tej pory był proklimatyczny. I stamtąd, plasterek po plasterku, populiści wyjmują tych, którzy nie tylko do tej pory wierzyli, że zmiana klimatu jest problemem, ale i że pakiet klimatyczny UE jest właściwą odpowiedzią.

Wpływ kampanii populistycznych nie odbija się w żaden sposób wśród wyborców Konfederacji czy PiS, tylko zmieniał postawy u pewnej części wyborców Lewicy i KO. To niepokojące. Tym bardziej że w epoce populizmu poziom debaty publicznej jest stale obniżany, przez co wszystkie partie – również te demokratyczne – wkładają kostium populistyczny i muszą odwoływać się do populistycznej retoryki. Donald Tusk, który jedzie do Turowa powiedzieć, że węgiel będzie wydobywany do końca, do kiedy tylko będzie, to w jakimś stopniu efekt działań drugiej strony. W efekcie można dojść do wniosku, że jesteśmy i za, i przeciw. To podążanie w kierunku, który ostatecznie może przynieść porażką, jeśli chodzi o akceptację polityk klimatycznych w Polsce.  

Polaryzacja społeczeństwa utrudnia przebicie się z umiarkowanym przekazem

I to chyba także wzmocnienie populizmu – pogodzenie się z tym, że populizm musi istnieć i że to jest dobra metoda walki o głosy. 

– Z jednej strony można mówić górnikom, że węgla jest na 200 lat, że to polskie złoto i nigdy nie przestaniemy go wydobywać. Z drugiej strony jest narracja stosowana swego czasu przez Zielonych, którzy swego czasu wpadli na pomysł, by agitować na Śląsku hasłem: „wyciągniemy was na słońce”. A przecież jest coś pomiędzy.

Jest miejsce na opowieść, że spalanie węgla przyspiesza zmiany klimatu, nie ma czystych technologii jego spalania, a opieranie energetyki na węglu staje się ekonomicznie coraz bardziej nieracjonalne. I że jesteśmy w stanie stworzyć bufory, by transformacja energetyczna była sprawiedliwa społecznie. Że jesteśmy gotowi podzielić się tym kosztem, by nie ucierpieli tylko ci, którzy są związani z sektorem węglowym. A jednocześnie dla dobra sprawy ta zmiana powinna być możliwie szybka i sprawnie przeprowadzona.

W rejonach węglowych, które wcześniej dotknęła restrukturyzacja sektora górniczego, ludzie zapamiętali, że była ona prowadzone w sposób źle zaplanowany i nieodpowiedzialny społecznie, przez co wiele społeczności zostało wpędzonych w stan permanentnej biedy. I musimy to mieć w pamięci, jeśli chcemy, żeby tym razem transformacja nie została społecznie odrzucona. 

To czemu nie ma, albo przynajmniej nie dostrzegam po stronie dotychczasowej opozycji, takiej narracji środka? Wyważonej, wskazującej, że jest źle, ale chcemy zrobić to razem z wami? To błąd pozycji czy jednak uzasadniona strategia, bo to by do ludzi nie trafiło? W dzisiejszych czasach nie chcemy przecież odpowiedzi: „to zależy, to trudne, to złożone”. Wszystko jest czarne albo białe.

– Trochę pan sobie sam odpowiada. Żyjemy w czasach, w których te narracje środka po prostu nie mają wzięcia. Weźmy na przykład problem uchodźców na granicy polsko-białoruskiej. Mamy tu albo narrację, która porównuje straż graniczną do gestapo, albo narrację, która próbuje z osób domagających się respektowania praw człowieka zrobić jakąś czwartą kolumnę. Przy tak silnej polaryzacji społeczeństwa inne narracje zanikają, giną. Tak działają algorytmy: to, co jest bardziej emocjonalne, ale mniej prawdziwe, upowszechnia się szybciej i szerzej niż coś, co jest prawdziwe, ale nie ma tego przekazu emocjonalnego. A przecież coraz więcej komunikacji odbywa się w internecie i serwisach społecznościowych. 

Jak zwalczać „antyklimatyczny populizm”?

Ale nie dajmy się przy tym zwariować. Nasze badanie pokazało, że tam, gdzie chodzi rzeczywiście o akceptację transformacji energetycznej, czyli odchodzenia od węgla na rzecz OZE, narracje umiarkowane mają największe wzięcie. Dlatego mam nadzieję, że obecne problemy to czas przejściowy. Myślę, że jest przyszłość dla polityki klimatycznej, ale od czasu do czasu stanie się ona przedmiotem działań populistycznych. I dlatego musimy mieć sposoby, żeby temu zapobiegać.

Czyli jakie?

– Po pierwsze, trzeba zdać sobie sprawę, że populistyczne manipulacje jest bardzo trudno odkręcić. Jak już ktoś zobaczył mapkę zasobów Polski, o której wspominałem wcześniej, to tę mapkę bardzo trudno jest „odzobaczyć”. Ona zostaje w głowie. Przez to, że nie mamy nawyku umiejętnego weryfikowania źródeł informacji, takie rzeczy zostają gdzieś w zasobach pamięci. Wiele badań wskazuje natomiast, że jeżeli zdążymy wcześniej ze szczepionką informacyjną, to zasięg kampanii dezinformacyjnych będzie mniejszy. Dlatego warto docierać do ludzi z przekazem: „ej, uważajcie, bo możecie zostać poddani manipulacji przez środowiska rozpowszechniające takie i takie treści”. I dlatego warto też docierać do nich wcześniej z prosto przekazaną wiedzą o klimacie i politykach klimatycznych. Wydaje mi się, że to jest sposób na walkę – odpowiedzią na pandemię populizmu, także antyklimatycznego, jest szczepionka informacyjna.

Czy sensownym sposobem działania byłoby wpływanie na wyborców Konfederacji lub PiS-u w sposób wykazujący podziały u nich samych? Pytam, bo z raportu wynika np., że 28% wyborców Konfederacji popiera, by Polska osiągnęła neutralność klimatyczną najpóźniej do 2050 r.

– Zdecydowanie warto. Nie musi jednak chodzić od razu o to, by odzyskać jej wyborców dla prodemokratycznej opozycji.

To znaczy?

– Obecnie mamy sytuację, w której nowy elektorat Konfederacji to w dużym stopniu elektorat często proklimatyczny, prounijny, tolerancyjny wobec osób LGBT, popierający równość płci. Jest on przyciągany w zasadzie tylko i wyłącznie hasłami obniżenia podatków, bo to elektorat, który myśli bardziej własną korzyścią, jest bardziej egoistyczny, czasami wykazujący się wręcz darwinizmem społecznym. Konfederacja ten elektorat zyskała i natychmiast go straciła. Te parę miesięcy, kiedy notowania Konfederacji skoczyły, były okresem, gdy partia znalazła się pod lupą wszystkich mediów. Kiedy wiedza na jej temat trafiła do tych, którzy z grupy nieprzekonanych dołączyli do Konfederacji, osoby te natychmiast wróciły do roli niezdecydowanych. Gdy poparcie Konfederacji zaczęło spadać, odpaliła ona wszystkie swoje tradycyjne narracje. W tym te dotyczące polityki antyklimatycznej. Można więc powiedzieć, że Konfederacja tym razem szczęśliwie znowu się samozaorała.

Spodziewam się jednak, że jakiś rodzaj populizmu w miejsce Konfederacji wróci. Jak teraz nie podważa się zmiany klimatu, a podejmowane w związku z nią polityki, tak w przyszłości może objawić się nam populizm, który niechęć wobec uchodźców połączy z troską  środowisko, tolerancją dla osób LGBT i równością kobiet. I co wtedy? Z punktu widzenia tylko i wyłącznie walki o klimat lepszy taki populizm niż ten, który polityki klimatyczne podważa. Powinniśmy więc być otwarci na różne możliwości i nie zamykać się w jednowymiarowym świecie, w którym celem powinno być tylko i wyłącznie odebranie wyborców populistom. Czasami można wykorzystać to, że do takich partii napływają nowi wyborcy, którzy wpływają na jej agendę, przesuwając ją bardziej w kierunku akceptacji dla polityk klimatycznych. A koniec końców istotne dla nas jest to, jak będą wyglądały międzynarodowe porozumienia, jaka będzie dla nich akceptacja w społeczeństw i jak będzie się podchodziło do wdrażania rozwiązań.

Hasło „narracja” padło już kilka razy. Gdy je słyszę, przypomina się zapewne znany panu Marcin Napiórkowski, który mówi: „my mamy rację, oni mają narrację”. Jaka powinna być narracja szeroko rozumianego obozu proklimatycznego, żeby była równie kusząca, co ta populistów?

– Przekonująca (uśmiech). A tak na poważnie, gdybym to wiedział, to nie rozmawiałbym z panem o wynikach badań, tylko zapewne już bym doradzał w jakimś sztabie. Zrozumienie tego zjawiska wymaga jednak jeszcze więcej pogłębionych badań. Ciągle je robimy, ciągle zdobywamy nową wiedzę, ale wciąż mamy jej za mało. Narracja najpierw musi być przetestowana. One nie biorą się ot, tak. Nikt nie wpada na genialny pomysł, który wdraża błyskawicznie. Zamiast tego pomysły te muszą przejść procedurę badania i sprawdzania, jak reagują na nie ludzie. Ale można to zrobić i myślę, że jesteśmy coraz bliżej znalezienia odpowiedzi. Tylko musimy pamiętać, że druga strona też pracuje i szuka z kolei najlepszych możliwych kontrnarracji. Dlatego byłoby dobrze, gdybyśmy to my przejęli inicjatywę strategiczną i zmusili populistów, żeby to oni reagowali. W tym momencie często wydaje mi się, że jest odwrotnie. 

Czy nie za dużo wiedzy wymagamy od ludzi? Czy nie za bardzo przemawiamy do mózgów, a za mało do ich serc?

– Obecnie próbujemy przeciwstawić mózg emocjom. Populiści odwołują się do emocji, a my stosujemy klasyczną narrację upowszechniającą wiedzę o klimacie czy politykach klimatycznych, która odwołuje się do tego, co racjonalne i do rozumu. Nie chodzi o to, żeby nasza strona przeszła tylko i wyłącznie do emocji, tylko żeby nasze narracje łączyły mózg i serce. To mają być narracje, które są zakotwiczone w tym, co racjonalne, ale wyrażane w tym, co chwyta za serce. Nie odchodźmy od wiedzy i rozumu, bo skończymy z takim samym populizmem, z którym się dzisiaj mierzymy, tyle że skierowanym w drugą stronę. A nam chodzi o coś, co jest przeciwieństwem populizmu.

Tak samo jak prawicowi populiści starają się oddzielić rozum od serca i postawić na przekaz emocjonalny, tak my powinniśmy łączyć jedno z drugim. Tylko w sposób, który będzie prosty i robiący wrażenie.

Dr hab. Przemysław Sadura, profesor Uniwersytetu Warszawskiego. Wykłada na Wydziale Socjologii UW. Założyciel Fundacji Pole Dialogu. Autor m.in. książki „Państwo, szkoła, klasy” i współautor (ze Sławomirem Sierakowskim) badań „Polityczny cynizm Polaków” oraz „książki „Społeczeństwo populistów”.

The post Prof. Sadura o populizmie klimatycznym: „Walka toczy się o tych, którzy wątpią i są sceptyczni wobec polityk” appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Globalne ocieplenie to kwestia, która stanowi nie tylko temat badań naukowych, ale też gorących dyskusji w mediach i społeczeństwie. Osoby próbujące podważać ustalenia naukowców często uciekają się do kilku standardowych technik manipulacji. Jeśli umiesz je wykryć, w wielu przypadkach uda ci się uniknąć bycia wprowadzonym w błąd.

PLOWS – pięć technik naukowych negacjonistów

Pseudoeksperci

Nikt z nas nie jest ekspertem w każdej możliwej dziedzinie. Dlatego często polegamy na wypowiedziach i wskazówkach specjalistów. Niestety czasami okazuje się, że jako wiarygodne źródło informacji przedstawia się nam zupełnie niewykwalifikowaną osobę lub instytucję, która jednak umie zbudować sobie aurę rzetelności i powagi. Słowem – pseudoeksperta.

błędy Logiczne

W ogniu dyskusji nie zawsze łatwo jest zauważyć, że argumenty przeciwnika nie zawsze się „kleją”. Tymczasem zdarza się, że do ich obalenia nie potrzeba wcale specjalistycznej wiedzy – wystarczy wychwycić, że zawierają któryś z popularnych błędów logicznych (np. wykorzystują fałszywą dychotomię albo wieloznaczność słowa).

nierealne Oczekiwania

Zanim podejmiemy jakiekolwiek działania, chcielibyśmy mieć jak największą pewność, że będą potrzebne i skuteczne. Niestety badania naukowe nie dostarczają stuprocentowo pewnych odpowiedzi – nawet gdy chodzi o tak podstawowe kwestie, jak „czy jutro wzejdzie słońce”. Zwykle trzeba zadowolić się pewnością na poziomie 66, 80, 95 czy 99%. Wiele osób stara się w związku z tym odwlec decyzję o działaniu, aż spełnione zostaną ich nierealne oczekiwania: nawet gdy prawdopodobieństwo katastrofy oceniane jest na 99%, wciąż podsumowują „czyli może się nie wydarzyć”.

wybieranie Wisienek

Większość lodowców na świecie traci masę? Zawsze znajdzie się jakiś jeden, który akurat w zeszłym roku miał dodatni bilans masy! Takie staranne dobranie danych, które zdają się potwierdzać jaką tezę i ignorowanie innych przypomina sytuację, w której ktoś sprytnie wydłubie z tortu same tylko wisienki i twierdzi, że ta próbka świetnie charakteryzuje cały deser.

teorie Spiskowe

Gdy skończyły ci się inne techniki, zawsze możesz zakończyć dyskusję stwierdzeniem, że cała nasza wiedza na wybrany temat jest tak właściwie niewiarygodna, bo jakieś tajemnicze siły (koncerny, agencje, kosmici…) usilnie i od lat pracują nad tym, by wprowadzić nas w błąd. Z teoriami spiskowymi uporać się trudno, bo ich zwolennicy brak dowodów na ich prawdziwość traktują często jako najlepszy dowód, że spiskowcy dobrze się zakonspirowali.

ABC dezinformacji – wszystkie sztuczki na jednym plakacie

Podsumowanie pięciu technik manipulacji (#PLOWS) znajdziecie na plakacie przygotowanym przez Marie-Pascale Gafinen we współpracy z redakcją Klimafakten.de. Twórcy oparli się na systematyce zaproponowanej przez Johna Cooka związanego z serwisem Skeptical Science i University of Queensland, prowadzącego kurs Making Sense of Climate Science Denial (część materiałów z tego kursu znajdziesz na naszej stronie).

Wraz z Wydziałem Filozofii i Nauk Społecznych Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu oraz Śląską Opinią mamy przyjemność patronować wydaniu polskiego tłumaczenia plakatu. Jest on dostępny na licencji CC BY-ND, można więc swobodnie pobierać go, rozpowszechniać czy wykorzystywać podczas warsztatów (pod warunkiem podania autora).

The post ABC dezinformacji – ten plakat podsumowuje najczęstsze sztuczki! appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Samo zaprzeczanie zmianie klimatu może przyjmować wiele form. Po pierwsze, można zaprzeczać samemu istnieniu zmiany klimatu oraz że ludzka działalność się do niej przyczynia. W Polsce tego typu pogląd nie jest jednak zbyt popularny. W badaniach reprezentatywnych prowadzonych przed Warszawskim Szczytem Klimatycznym tylko 10% respondentów zgadzało się, że zmiana klimatu wynika wyłącznie z przyczyn naturalnych (opracowanie własne). Opublikowane w roku 2016 badania CBOS-u (Feliksiak, 2016) pokazują z kolei, że rośnie liczba osób uważających, że zmiana klimatu jest spowodowana przez człowieka. Jednocześnie jednak duży jest odsetek tych, których poglądy nie są ugruntowane, i którzy uważają, że zmiany klimatu są spowodowane w równym stopniu przez działalność człowieka i zmiany naturalne. Warto więc ciągle dostarczać wiedzy o zmianie klimatu, w tym zwłaszcza wiedzy opisującej mechanizm samego zjawiska. Jak pokazały badania profesor Jing Shi (Shi i in., 2016) z Uniwersytetu w Zurichu właśnie tego typu wiedza prowadzi do większego poparcia dla działań proklimatycznych.

Innym zjawiskiem związanym z postrzeganiem zmiany klimatu jest pomniejszanie powiązanego z nią ryzyka. Zmiana klimatu jest zjawiskiem złożonym, a pełne zrozumienie jej skutków jest trudne nawet dla klimatologów. Jednocześnie, jako ludzie, nie jesteśmy przystosowani do reagowania na tego typu zagrożenia. W procesie ewolucji nauczyliśmy się przeciwdziałać zagrożeniom, które są bezpośrednio obserwowalne, i których skutki są łatwe do zauważenia (van Vugt i in., 2014). Wpływ zmiany klimatu na życie przeciętnego Polaka był – jeszcze do niedawna – trudny do bezpośredniego zauważenia. Badania prowadzone w Polsce i w innych krajach, pokazują , że ludzie nie doceniają ryzyka związanego z globalnymi zagrożeniami w kontekście ich codziennego funkcjonowania (Gifford i in., 2009). Nazywa się to „dyskontowaniem ryzyka”. Polacy wierzą więc np., że zmiana klimatu jest poważnym zagrożeniem dla świata, ale nie postrzegają jej już jako groźnej dla Polski, a tym bardziej mogącej wpłynąć na życie ich i najbliższej rodziny. Podobnie, od lat 90. obserwuje się systematyczny spadek odsetka Polaków, którzy uważają, że zanieczyszczenie środowiska jest ważnym problemem dla naszego kraju. Niskie jest również przekonanie, że zanieczyszczenie środowiska jest problemem dla ich najbliższej okolicy (Feliksiak, 2016). W ostatnich tygodniach media zauważyły zagrożenie związane z pyłami zawieszonymi, ale to tylko drobny wycinek problemu zanieczyszczenia otoczenia. Przy informowaniu o zmianie klimatu warto więc zwracać uwagę na kontekst lokalny, na to w jaki sposób zmiana klimatu wpłynie – lub już wpływa – na życie Polaków.

Zaprzeczanie zmianie klimatu może również wynikać z poglądów politycznych. Utarło się przekonanie, że działania proekologiczne, a zwłaszcza ochrona klimatu, związane są z poglądami lewicowymi. Rzeczywiście, jeżeli popatrzy się na publiczne wypowiedzi polityków, wypowiedzi negujące zmiany klimatu częściej pojawiają się wśród przedstawicieli prawicy. Związek poglądów politycznych z opinią na temat zmiany klimatu jest również obecny wśród elektoratów partyjnych. Badania Aarona McCright’a z Uniwersytetu w Michigan pokazują, że w społeczeństwie amerykańskim na podstawie pytania o opinię odnośnie zmiany klimatu można z dużą trafnością przewidywać, czy ktoś jest wyborcą Republikanów, czy Demokratów (McCright i Dunlap, 2011). Podobnie wnioski sformułowano także w opublikowanej w piśmie Nature Climate Change metaanalizie związku między ideologią polityczną a postrzeganiem zmian klimatu, przeprowadzonej przez zespół Matthew Hornsey’a z Uniwersytetu w Queensland (Hornsey i in., 2016). Co więcej, poglądy polityczne okazały się lepiej wyjaśniać percepcję zmian klimatycznych niż płeć, wykształcenie, czy nawet bezpośrednie doświadczanie ekstremalnych zmian pogodowych. Metaanalizy stanowią podsumowanie wyników dziesiątków, a nawet setek badań bardzo różnych zespołów naukowych i umożliwiają podsumowanie badań w jakiejś dziedzinie. Wydawało by się więc, że zgromadzona w nich wiedza powinna być dość uniwersalna.

W Polsce było dotychczas inaczej. Wraz z dr Janiną Pietrzak z Uniwersytetu Warszawskiego dokonaliśmy reanalizy 12 badań dotyczących poglądów prośrodowiskowych prowadzonych na reprezentatywnych próbach od 2002 do 2012 roku. Badania wskazały, że postawy prośrodowiskowe i polityczne nie były ze sobą związane (Pietrzak & Wójcik, 2014: Emerging ideological cleavage on climate change attitudes in Poland, zaprezentowane na European Association of Social Psychology). Sytuacja zmienia się jednak, jeżeli chodzi o badania bardziej aktualne. W badaniach CBOS-u z początku roku 2016 związek ten okazał się istotny. Podobne wyniki uzyskaliśmy we własnym badaniu z lipca zeszłego roku. Osoby identyfikujące się z prawicą przypisywały nieco mniejszą odpowiedzialność za zmianę klimatu działalności ludzkiej. Efekt ten nie był jednak zbyt silny. Co więcej niezależnie od wyznawanej opcji politycznej respondenci generalnie częściej uważali, że zmiana klimatu jest spowodowana działalnością człowieka. Niemniej pokazuje to, że w Polsce coraz mniej jest tematów, które nie wpisują się w spór polityczny. W przypadku zmiany klimatu proces ten dopiero się rozpoczął. Warto więc odwoływać się do przeważającej w Polsce opinii o antropogenicznym pochodzeniu zmiany klimatu. W końcu wyborcy wszystkich partii politycznych będą musieli żyć w nowym dotkniętym nią świecie.

dr Adrian Wójcik, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

The post Negacjonizm klimatyczny w Polsce – skąd się bierze i jak go przełamać? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wszyscy ludzie mają jakieś poglądy. Do jednych są bardziej przywiązani, do innych mniej. Pewne struktury myślowe, tłumaczące konstrukcję świata budujemy latami, dlatego gdy napotykamy fakty kwestionujące silnie zakorzenione w nas przekonania odczuwamy silny dyskomfort. Wydawałoby się jednak, że konfrontacja z dowodami naukowymi powinna nas to skłonić do zrewidowania poglądów, prawda? Cóż, okazuje się, że nie jest to takie oczywiste.

W niektórych przypadkach sprawdza się powiedzenie Hegla, że „Jeśli [moja] teoria nie zgadza się z faktami, to tym gorzej dla faktów”. Zaskakującą ilustracją tego jest głosowanie amerykańskiego Senatu w 2015 roku, którego celem było ustalenie, czy ludzie znacząco wpływają na klimat. Jeśli mielibyśmy wszystkie fakty naukowe ustalać na drodze głosowania, łatwo sobie wyobrazić, jak wyglądałaby nasza cywilizacja. Na całe szczęście osób, które otwarcie odrzucają twierdzenia naukowe jest w całym społeczeństwie tylko kilka-kilkanaście procent. Można jednak odnieść wrażenie, że jest ich o wiele więcej, a i oni sami wielokrotnie zawyżają swoją liczebność. Badanie przeprowadzone w Australii pokazało, że tylko 7% mieszkańców tego państwa neguje realność globalnego ocieplenia. Te 7% uważa jednak, że podobną opinię ma aż 49% społeczeństwa.

Skąd to się bierze? Częściowo z pewnością winne są media. Oddając głos przedstawicielom marginalnej mniejszości sprawiają, że w nieproporcjonalny sposób wpływają oni na debatę publiczną. Mają możliwość oddziaływania na tą część ludzi, która nie ma wyrobionego zdania w temacie.

Czy istnieje metoda wpłynięcia na tę mniejszość? Wydaje się intuicyjnie, ze pomogłoby rzetelne przekazanie dowodów naukowych. Jednak nic bardziej mylnego. Prezentowanie faktów zagorzałym wyznawcom jakiejś teorii powoduje jedynie, że okopują się na swoich pozycjach, a fakty odbijają się rykoszetem, nadwyrężając w oczach wyznawcy naszą wiarygodność, a nie jego wierzenia. Co sprawia, że ludzie nie przyjmują dowodów? Może to być kwestia światopoglądu albo wiary, że naukowcy są częścią spisku i z założenia nie mogą być wiarygodni. Co można zrobić w tej sytuacji?

Nawet jeśli nie potrafimy skutecznie zmienić zdania negacjonistów, to nie powinniśmy zupełnie ich lekceważyć. Żeby jednak odpowiednio stawić im czoła należy korzystać z badań naukowych, które pokazują jak robić to najskuteczniej. Nie chcemy przecież wyhodować sobie radykałów. Nie warto także poświęcać negacjonistom zbyt wiele czasu i energii – jest to marginalna mniejszość, a przekonanie ich do naszych racji nie jest konieczne, aby przeciwdziałać zmianie klimatu. Ważniejsze jest pokazanie ludziom, którzy są przekonani, że globalne ocieplenie ma charakter antropogeniczny, że są w większości i że takie jest stanowisko praktycznie wszystkich klimatologów. Celowe jest również kierowanie przekazu do osób bez wyrobionego poglądu.

Zmiana zdania nigdy nie przychodzi łatwo. Przywiązanie do pewnych poglądów może nam jednak uniemożliwić lepsze zrozumienie świata. Wiara powinna pozostać domeną religii czy duchowości, a głosowanie wyborów politycznych. W przypadku zagadnień naukowych najlepiej jednak sprawdzają się rzetelne badania dowodów.

Anna Sierpińska

The post Zrozumieć kontrowersje wokół zmiany klimatu. Część 4: Komunikacja z negacjonistami appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Większość ludzi czerpie swoją wiedzę z mediów. Dlatego są one potężnym narzędziem kształtowania poglądów, które z kolei wpływają na podejmowane działania, w tym na głosy wyborcze. Nic dziwnego, że różne grupy interesów próbują przeciągnąć opinię publiczną na swoją stronę. Robią to także, wprowadzając informacyjny zamęt – przemycają korzystne dla siebie, choć niekoniecznie prawdziwe treści w reklamach, artykułach prasowych, w wypowiedziach przychylnych naukowców.

Podważanie wiarygodności badań naukowych to taktyka opracowana i skutecznie wdrożona przez przemysł tytoniowy w latach 60. Koncerny zorientowały się, że ludziom trudno jest odróżnić „dobrą” i „złą” naukę, a poprzez mnożenie wątpliwości i sianie zamętu kupuje się czas. Czas, w którym nie zostaną podjęte żadne działania polityczne czy prawne zagrażające zyskom. Dzięki tej strategii koncerny tytoniowe skutecznie wmawiały ludziom przez kilkadziesiąt lat, że palenie nie jest „aż tak bardzo szkodliwe”, choć naukowcy już od lat 50. XX wieku wiedzieli, że bardzo podnosi ryzyko zachorowania na raka płuc. Taktyka ta została świetnie udokumentowana w książce dwóch historyków nauki: Naomi Oreskes i Erika Conwaya pt. „Handlarze wątpliwości” (Merchants of doubt).

Podobnie jest w przypadku zmiany klimatu. Za wątpliwościami mnożonymi w tym temacie stoją ogromne korporacje dysponujące potężnymi środkami finansowymi. Giganci tacy jak ExxonMobil czy Koch Industries wydają miliony dolarów finansując lobbystów i think tanki, których rolą jest wpływanie na opinię publiczną i polityków. Te „niezależne” organizacje generują wyglądające naukowo treści propagandowe, które stają się dla dziennikarzy podstawą do tworzenia doniesień medialnych. Mają też własnych „niezależnych” naukowców, często wypowiadających się w środkach masowego przekazu, przychylnych blogerów czy życzliwe sobie kanały telewizyjne (np.: Fox News w USA).

Wątpliwości fabrykowane przez think tanki konkurują o naszą uwagę z faktami naukowymi. „Niezależne” organizacje podważają zarówno wartość dowodów naukowych jak i stopień zgodności środowiska naukowego odnośnie jakiegoś zagadnienia. Nie przypadkiem szczególnie często atakowany jest konsensus – opinia naukowców w danym temacie jest często dla ludzi punktem wyjścia do określenia własnego stanowiska. Dochodzą do tego także ataki personalne na naukowców, które powodują, że wolą się oni wypowiadać bardzo ostrożnie, tym samym przedstawiając społeczeństwu, mediom i decydentom nie najlepszą wiedzę naukową, ale jej złagodzoną wersję.

Ale co złego jest w prezentowaniu w mediach opinii think tanków? Przedstawianie dwóch stron sporu kojarzy nam się przecież z dziennikarską rzetelnością. Jednak czy w przypadku nauki faktycznie ma to sens? Co byśmy powiedzieli, gdybyśmy zobaczyli w telewizji program, w którym obok astronauty, który spędził miesiące na krążącej wokół Ziemi stacji kosmicznej występuje osoba, która uważa, że Ziemia jest płaska? Nawet jeśli byłby to profesor? Czy tytuł naukowy uwiarygodniłby tą opinię w naszych oczach? W pewnych sytuacjach, korzystając z podstawowej wiedzy, możemy łatwo zweryfikować informacje. Jeśli jednak spór dotyczy bardziej złożonych tematów naukowych może nie być nam tak łatwo. Naraża nas to na manipulacje: zaczynamy na przykład rozważać argumenty jakiejś marginalnej grupy, której udzielono głosu w debacie publicznej. Tracimy zaufanie do nauki i naukowców, nie wiemy za jakimi działaniami powinniśmy się opowiadać, a za jakimi nie. Taki zamęt nie służy społeczeństwu, a jedynie określonym grupom interesu.

Sami naukowcy zajmujący się klimatem mówią o tym, jak trudno jest zabierać głos w publicznych dyskusjach. Często po drugiej stronie mają suto opłacanych rzeczników przemysłu – wygadanych, po szkoleniach medialnych i z niezmąconym przekonaniem głoszących swoje tezy. Co z tego, że nieprawdziwe, ważne, że podane w wiarygodny sposób. Dokumenty podatkowe pokazują, że w różne grupy lobbystyczne i think tanki, w tym takie, które negują zmiany klimatu, koncerny inwestują miliardy dolarów. Produkowane przez te ośrodki slogany czy wątpliwości są później rozpowszechniane przez media i polityków, stając się elementem gry wyborczej. W zamkniętym kole przemysł-media-politycy kształtowane są opinie, które spychają głos naukowców na margines.

Tworzenie medialnych „newsów” to nie wszystko. Przesyłki z przypominającym wąglik białym proszkiem, pełne nienawiści maile, skargi do pracodawcy oraz groźby – tak wygląda rzeczywistość naukowców, którzy chcą popularyzować wiedzę z dziedziny klimatologii. Do tego dochodzą działania mające na celu zdyskredytowanie w oczach opinii publicznej faktów naukowych i ludzi zajmujących się „niewygodnymi” badaniami. Stąd biorą się ataki personalne, zarzuty dotyczące finansowania czy internetowe nagonki. Do tych ostatnich można zaprząc opłacanych blogerów, stronników i liczyć na pojawienie się osób postronnych, które dołączą do takiej kampanii. Przedstawiciele przemysłu doskonale zdają sobie sprawę, że walki o umysły ludzi nie da się wygrać przy pomocy argumentów merytorycznych. A im dłużej utrzymuje się pozory toczącej się debaty tym dłużej można zachować korzystne dla koncernów status quo.

Anna Sierpińska

The post Zrozumieć kontrowersje wokół zmiany klimatu. Część 3: Szerzenie negacjonizmu appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Nasze poglądy to wypadkowa wyznawanych wartości i zdobytej wiedzy. W zalewie informacji, z jakim mamy do czynienia w dobie Internetu, trudno jest wyłowić treści wysokiej jakości. Tym trudniej, że o tym, co uznajemy za wartościowe, często decydują nasze podświadome procesy myślowe. Mamy tendencję do szukania informacji potwierdzających nasze poglądy a nie obiektywnej wiedzy. Może się więc okazać, że w wielu sprawach chętniej wierzymy podobnym do nas ludziom niż ekspertom. Nie ma to wiele wspólnego z dociekliwością czy rzeczywistym sceptycyzmem.

Nauka opiera się na faktach, czyli stwierdzaniu stanów rzeczy czy obserwowaniu zdarzeń. Naukowcy przypominają detektywów odkrywających prawdę o otaczającej nas rzeczywistości: drobiazgowo śledzą pojawiające się w ich „sprawie” dowody. Także wielu zwykłych ludzi chętnie bawi się w detektywów, próbując zrozumieć złożoną naturę świata. Jeśli jednak pozwolimy, aby nasze uprzedzenia, poglądy, czy przyjmowane a priori oczekiwania wpływały na nasze śledztwo, to jego wynik będzie daleki od obiektywnych wniosków. Gdyby prawdziwy śledczy w sprawie o morderstwo odrzucił któregoś z podejrzanych, bo np. nie wierzy, że piękne kobiety są zdolne do zbrodni, mógłby nigdy nie rozwikłać sprawy albo oskarżyć kogoś fałszywie.

W naszych codziennych dociekaniach takimi poglądami przeszkadzającymi w prowadzeniu rzetelnego śledztwa na tematy naukowe są na przykład przekonania polityczne. Okazuje się, że czasami odrzucamy fakty tylko dlatego, że nie pasują do naszego światopoglądu. Jak ten mechanizm wpływa to na postrzeganie trudnych zagadnień naukowych? Zobaczmy.

Ktoś może stwierdzić, że podważanie wiarygodności naukowców i przedstawianych przez nich faktów to oznaka sceptycyzmu i samodzielnego myślenia. Czy można jednak nazwać sceptykiem kogoś, kto dobiera dowody do swojej z góry założonej tezy, zamiast wyciągać wnioski z całości zgromadzonego materiału dowodowego? I jak sprawdzić, które informacje są manipulacjami mającymi na celu jedynie zasiewanie wątpliwości względem nauki? Co więcej, manipulacje są często przedstawiane przez osoby udające rzeczywistych ekspertów… Jest to jedna z najskuteczniejszych metod mącenia w umysłach ludzi (dla różnych celów, np. politycznych), bo ludzie w naturalny sposób wierzą specjalistom. Jak się przed tym bronić i odróżnić prawdziwych ekspertów od fałszywych, a rzeczywisty zdrowy sceptycyzm od negacjonizmu?

Nawet jeśli nie negujemy faktu, że ludzie są przyczyną zachodzącej zmiany klimatu, to niekonieczne musimy się nią jakoś szczególnie przejmować. Okazuje się, że mimo ogromnych zagrożeń, jakie niesie dla nas w już wcale nieodległej przyszłości, nie umiemy jej z pełnym zdecydowaniem przeciwdziałać. Ludzki mózg niewiele się bowiem zmienił od czasów, gdy nasi praprzodkowie żyli na sawannie. Teraz, tak jak i wtedy, najbardziej obchodzą nas zagrożenia bezpośrednie, bieżące i dotyczące naszych najbliższych. Bardziej boimy się ataku terrorystów niż susz, które mogą stać się przyczyną śmierci z głodu całych społeczności. Wydaje nam się, że zmiana klimatu nie może nam osobiście zagrozić, traktujemy ją jak coś odległego i abstrakcyjnego. Często też czujemy się usprawiedliwieni w swojej walce o lepszą przyszłość, bo przecież segregujemy śmieci czy oszczędzamy wodę. Czy to wystarcza? Oczywiście nie, ale chcemy wierzyć, że tak. Do tego, kiedy czytamy nieprawdziwe wiadomości, na przykład że „klimatolodzy wciąż dyskutują”, wpływa to demotywująco na naszą chęć działania. Dlatego tak ważne jest weryfikowanie informacji i opieranie się na zdaniu tych, którzy prowadzą rzetelne, oparte na dowodach śledztwa dotyczące naszej skomplikowanej rzeczywistości – naukowców.

Anna Sierpińska

The post Zrozumieć kontrowersje wokół zmiany klimatu. Część 2: Psychologia negacjonizmu appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Nic podobnego.

Takie, zaskakujące na pierwszy rzut oka wnioski, wynikają z badań opublikowanych w zeszłym miesiącu w czasopiśmie Global Environmental Change (Boussalis i Coan, 2016). Autorzy przeanalizowali 16 tysięcy publikacji dotyczących zmiany klimatu pochodzących z konserwatywnych think-tanków, sprzeciwiających się regulacji kwestii zanieczyszczeń generowanych przez przemysł paliw kopalnych. To te zespoły są głównym źródłem dezinformacji w dziedzinie zmiany klimatu, a przygotowane przez nie materiały są propagowane przez media, blogosferę i grupy interesów. Badania (Jacques i in., 2008) wykazały, że aż 92% negujących zmianę klimatu anglojęzycznych książek, opublikowanych od 1972 do 2005 roku pochodziło właśnie z tych organizacji.

Analiza publikacji

Do analizy produkowanych przez konserwatywne think-tanki przekazów zaprzęgnięto nowoczesne metody komputerowe. Brytyjscy badacze Constantine Boussalis i Travis Coan zebrali ogromną bazę tekstów pochodzących z konserwatywnych think-tanków, obejmującą ponad 16 tysięcy stron internetowych, raportów, wiadomości medialnych, wywiadów i przemówień z lat 1998-2013. Do oceny materiału naukowcy wykorzystali samouczące się algorytmy, automatycznie wykrywające i klasyfikujące zestawy słów. Wyodrębnili 47 kluczowych tematów: od argumentów wymierzonych w wiedzę naukową o klimacie po kwestie związane z polityką, takie jak redukcje emisji czy porozumienia międzynarodowe.

Aby zobaczyć, jak ewoluowała argumentacja think-tanków w czasie, autorzy pracy podzielili tematy na dwie kategorie: argumenty przeciwko nauce o zmianie klimatu oraz argumenty przeciwko politykom klimatycznym.

Zgodnie ze zdrowym rozsądkiem można by spodziewać się, że w miarę umacniania się konsensusu naukowego, główny temat debaty będzie się zmieniać: kwestia naukowych ustaleń na temat zmiany klimatu będzie poruszana coraz rzadziej a dostępne opcje polityczne coraz częściej. Tymczasem, oto, co stwierdzili badacze:

W 2009 roku można było odnieść wrażenie, że nacisk faktycznie przesuwa się z negowania ustaleń nauki na dyskutowanie opcji politycznych. Jednak potem, ku zdziwieniu autorów, negacjonizm znowu zaczął brać górę.

Wpływ światopoglądu

Jak to możliwe, że w obliczu kumulujących się dowodów i tak silnego konsensusu naukowego negacjonizm wciąż się utrzymuje? Badania pokazują (np. Cook i Lewandowsky 2016), że przedstawienie ankietowanym Amerykanom informacji o tym, jak zdecydowany jest konsensus antropogenicznej zmiany klimatu w środowisku naukowym prawie zawsze zauważalnie zwiększa stopień akceptacji ustaleń naukowych w tym obszarze. Jest jednak specyficzna grupa zachowująca się inaczej – w jej wypadku akceptacja ta wręcz spada! Ta grupa do zadeklarowani zwolennicy skrajnie wolnego, nieuregulowanego rynku. Przedstawienie tym osobom, jak bardzo środowisko naukowe jest zgodne w temacie antropogenicznego ocieplenia, nie skutkowało wzrostem akceptacji dla ustaleń nauki, lecz… spadkiem zaufania do naukowców! Badania pokazały, że zdaniem tych osób zajmujący się badaniami klimatu naukowcy celowo fałszowali dowody tak, by pokazywały realność powodowanego przez ludzkość globalnego ocieplenia.

Rezultaty są zgodne z uzyskiwanymi w innych badaniach (np. Smith i Leiserowitz, 2012, Lewandowsky i in., 2015), wykazujących silny związek między negacją ustaleń nauki i wiarą w teorie spiskowe.

Osoby wierzące w teorie spiskowe są odporne na logiczną argumentację i dowody naukowe. Każdy nowy dowód wykazujący niezgodność teorii spiskowej ze stanem wiedzy naukowej jest postrzegany jako część spisku i odrzucany. W rezultacie, negacjonizm klimatyczny utrzymuje się pomimo konsensusu naukowego i jawnej sprzeczności z wiedzą naukową i obserwacjami. Ma to olbrzymie znaczenie, ponieważ dezinformacja jest skuteczna i nawet garść zmanipulowanych statystyk potrafi zasiać wątpliwości redukujące akceptację dla ustaleń nauki o globalnym ociepleniu.

Muszą negować naukę, inaczej przegrają

Zadziwia, z jaką łatwością przychodzi – często wybitnym, błyskotliwym i inteligentnym ludziom mediów gospodarki czy polityki (liczne przykłady możesz znaleźć w prowadzonym przez nas konkursie na Klimatyczną Bzdurę Roku) odrzucanie nauki jako metody określania co jest realne a co nie. Dlaczego nie schodzą ze zdawałoby się, przegranej linii obrony negowania nauki i nie przechodzą do dyskutowania określonych działań politycznych (lub ich niepodejmowania)? Być może jest to prostsze niż przyznanie, że nauka ma rację w kwestii zagrożeń związanych ze zmianą klimatu i jednoczesne blokowanie wszelkich rekomendowanych przez nią działań zaradczych. Taka postawa byłaby jawnie cyniczna i niemoralna. Dodatkowo, przedkładanie własnego krótkoterminowego interesu nad dobro swoich dzieci trudno pogodzić z konserwatywnym światopoglądem. Łatwiej więc wyprzeć ze swojej świadomości doniesienia naukowe.

Cóż, taka postawa ma z ich strony sens, bo trudno jest bronić polityk, mając przeciwko sobie naukę. Tak więc cały czas trzymają się linii obrony negowania nauki – bo wiedzą, że kiedy ona padnie, przegrają.

Z naszej strony, jako redakcja portalu Nauka o klimacie zdajemy sobie sprawę, że niezależnie od zachodzących zdarzeń, konsensusu i wagi ustaleń naukowych zawsze pozostanie pewna grupa nieprzekonanych, odrzucających ustalenia nauki na gruncie ideologicznym. Jest to jednak nieliczna mniejszość, a jak pokazuje przykład coraz większej liczby krajów, przekonanie do konsensusu naukowego szerokich rzesz społeczeństwa, mediów i decydentów jest możliwe. A że wraz z postępowaniem zmiany klimatu jej negowanie będzie coraz bardziej absurdalne, w Polsce też ta zmiana kiedyś nastąpi. Im szybciej, tym lepiej.

Marcin Popkiewicz na podst. Skeptical Scince, The science for climate change only feeds the denial: how do you beat that?

The post Coraz silniejszy konsensus naukowy – coraz więcej negacjonizmu appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Prowadząc wykłady o klimacie często zadaję pytanie o konsensus naukowy w temacie zmiany klimatu. Pytam się słuchaczy, jaki odsetek organizacji naukowych o międzynarodowym lub ogólnokrajowym rankingu ma stanowisko zgodne z tym przedstawianym w raportach IPCC (Międzyrządowego Zespołu ds. Zmiany Klimatu ONZ), to znaczy, że klimat Ziemi się ociepla, robią to ludzie emitując gazy cieplarniane, przede wszystkim CO₂ ze spalania paliw kopalnych i będą z tego powodu bardzo poważne problemy a jak wiele uważa, że tak nie jest (albo nasza planeta się wcale nie ociepla, albo to część naturalnych cykli, albo emisje CO₂ ze spalania paliw kopalnych mają niewielkie znaczenie, albo nawet jeśli obecne ocieplenie to nasza robota, to nie będzie ono szczególnym problemem)?

Słyszę różne opinie, na przykład takie, że „97% organizacji zgadza się z IPCC”, „95%”, „większość”, „około połowy” (cytując uzasadnienie: „bo zdania zawsze są podzielone”), a nawet „jakieś kilkanaście procent”.

Następnie proszę podających proporcje o podanie przykładów organizacji naukowych, które się nie zgadzają. Na co praktycznie zawsze słyszę odpowiedź w stylu „w tej chwili nie mogę sobie przypomnieć”, „nie jestem specjalistą” itp.

To nic dziwnego, że nie mogą sobie przypomnieć, skoro żadnej takiej organizacji nie ma! Wszystkie liczące się na arenie międzynarodowej organizacje naukowe aktywnie zajmujące się badaniami klimatu zgadzają się z wnioskami IPCC. Nie ma ani jednej, która miałaby inne stanowisko.

Trafne podsumowanie konsensusu w temacie globalnego ocieplenia zawiera Wikipedia:

Żadna szanowana instytucja naukowa, o krajowej czy międzynarodowym renomie, w swoim oficjalnym stanowisku nie odrzuca wniosków IPCC; ostatnią taką organizacją było Amerykańskie Stowarzyszenie Geologów Naftowych, które w 2007 roku zmieniło swoje oświadczenie z 1999 roku, odrzucające prawdopodobieństwo wpływu ludzi na obecną zmianę klimatu, zastępując je brakiem opinii w tej kwestii.

Tym niemniej zdarzają się osoby, które wymieniają nazwy jakichś organizacji i instytucji. Spotykam tu dwie kategorie odpowiedzi.

Pierwszą jest podawanie nazw instytucji, które rzekomo miałyby zaprzeczać stanowisku IPCC i ogółu nauki, na przykład NASA, NOAA czy Międzynarodowa Agencja Energii (co prawda nie bada klimatu, ale można ją zaliczyć do wiarygodnych organizacji o rankingu międzynarodowym). W takiej sytuacji pytam, czy podająca przykłady osoba wie, że ta organizacja nie zgadza się z IPCC czy zgaduje. Prawie zawsze pytana osoba zawstydzonym głosem wyznaje, że zgaduje. Kiedy mówi, że wie, korzystamy z wyszukiwarki, w ramach wykładu sprawdzając stanowisko tej organizacji. Wstyd jest znacznie większy.

Drugą kategorią odpowiedzi jest podanie nazw instytucji, które faktycznie nie zgadzają się z konsensusem naukowym. Bo są takie. Osoby aktywnie negujące zagrożenie antropogeniczną zmianą klimatu często mają na podorędziu kilka przykładów. Ich lista jest jednak bardzo krótka, a co ważniejsze, żadna z pozycji nie należy do organizacji aktywnie badającej klimat o rankingu międzynarodowym czy choćby ogólnokrajowym. Na naszym portalu publikowaliśmy już komentarze do stanowisk i petycji cytowanych jako będących w opozycji do konsensusu, poniżej zamieszczę więc tylko skrót informacji.

Nibynaukowe nibyraporty i nibypetycje

Petycja Oregońska

Ten dokument reklamowany jako petycja podpisana przez ponad 30 tysięcy naukowców negujących hipotezę globalnego ocieplenia.

W rzeczywistości wśród sygnatariuszy jest zaledwie 39 osób
specjalizujących się w naukach o klimacie. Znajdziemy na niej za to
ponad 2 tysiące lekarzy i weterynarzy, a do tego inżynierów górnictwa,
geologów naftowych i stolarzy. Sama zaś petycja, będąca częścią kampanii
sfabrykowanych wątpliwości, została przygotowana przez Oregoński
Instytut Nauki i Medycyny. Ten instytut to w rzeczywistości szopa,
położona jakieś trzy kilometry od Cave Junction w Oregonie. Placówka nie
prowadzi badań, nie ma studentów, a spośród ośmiu osób wymienionych
jako członkowie Instytutu, dwie, jak się okazuje, już nie żyją. Więcej
na ten temat Mit: Petycja Oregońska podważa teorię antropogenicznej zmiany klimatu.

Apel Heidleberski

Apel Heidelberski, podawany jako sprzeciw tysięcy naukowców, w tym dziesiątek noblistów, protestujących wobec „irracjonalnych ideologii” ekologicznych i domagających się analizy zjawisk klimatycznych i innych w oparciu o „podstawy naukowe, a nie irracjonalne przekonania”.

To przykład dobrze zaplanowanej manipulacji. W jego tekście nie ma nawet odniesienia do zmiany klimatu. Co więcej, w apelu jest wyraźnie podkreślone, że sygnatariusze

pragną ostrzec władze odpowiedzialne za przyszłość planety, by nie podejmowały decyzji opierających się na pseudonaukowych argumentach lub fałszywych czy nieistotnych danych

Jednym słowem: decyzje powinny być podejmowane na podstawie najlepszej wiedzy naukowej, a nie w oparciu o ideologię i irracjonalne przekonania.

W świetle przygniatającego konsensusu naukowego odnośnie zmiany klimatu chęć podejmowania działań w oparciu o ideologię i irracjonalne przekonania należy przypisać raczej oponentom ochrony klimatu.

Więcej na ten temat w Mit: Apel Heidelberski to protest noblistów przeciwko ideologii ocieplenia

Raport pięciuset

Raport 500, cytowany jako stanowisko 500 specjalistów w obszarze zmiany klimatu, stwierdzających, że klimat zmieniał się zawsze, powodowały to czynniki naturalne, a nasza cywilizacja odpowiada jedynie za niewielką część emisji CO₂.

Tymczasem żaden „raport 500” nie istnieje. Istnieje jedynie tzw. „Lista Avery’ego”, na której umieszczono (bez ich zgody) nazwiska wybitnych specjalistów w dziedzinach bezpośrednio związanych z zagadnieniami klimatologii. Większość ze znajdujących się na liście naukowców uważa związane z naszą działalnością globalne ocieplenie za realne i poważne zagrożenie. Do najbardziej znanych należą Michael Mann, Charles Keeling, Stefan Rahmstorf czy Gavin Schmidt. Wśród „sygnatariuszy” listy znaleźli się też naukowcy, którzy umarli jeszcze w XX wieku!

Więcej na ten temat Mit: Według 500 wybitnych klimatologów zmiana klimatu to naturalna oscylacja

Światowa Federacja Naukowców

Stanowisko Światowej Federacji Naukowców, jest szczególnie często podawane jako dowód braku konsensusu przez ministra środowiska Jana Szyszko, według którego:

Wcale nie ma konsensusu naukowego w temacie zmiany klimatu, bo panel klimatyczny World Federation of Scientists, organizacji założonej przez noblistów w celu monitorowania potencjalnych globalnych zagrożeń i zrzeszającej wybitnych naukowców, jednogłośnie uważa, że zmiana klimatu nie jest żadnym zagrożeniem.

Jacy wybitni naukowcy zasiadają w panelu klimatologicznym „Światowej Federacji Naukowców”? Jest w nim tylko przewodniczący Christopher Essex, poza tym panel nie ma żadnych członków. O jednogłośność więc dość łatwo. A kim jest Christopher Essex? Bynajmniej nie jest to wybitny naukowiec, lecz lobbysta z prawicowego thinktanku Heartland Institute – antynaukowego, zaprzeczającego zmianie klimatu, finansowanego przez ExxonMobil i magnatów przemysłowych braci Koch.

Więcej na ten temat Mit: Zmiana klimatu to nie problem, bo tak twierdzi Światowa Federacja Naukowców

Komitet Nauk Geologicznych PAN

Stanowisko Komitetu Nauk Geologicznych w sprawie zagrożenia globalnym ociepleniem, szczególnie popularne w Polsce, zawiera całą listę argumentów przeciwko zachodzeniu antropogenicznego globalnego ocieplenia.

Stanowisko KNG PAN niestety pełne jest elementarnych błędów merytorycznych, każących zastanowić się, czy jego sygnatariusze kompletnie nie znają się na temacie i po prostu błądzą (co podaje w wątpliwość ich kompetencje merytoryczne) czy są tak blisko związani z wydobyciem węgla, że wprowadzają społeczeństwo w błąd z pełną premedytacją (co dyskredytuje ich wiarygodność). Osobom skłonnym poświęcić 5 minut na własnoręczne sprawdzenie wartości merytorycznej tego dokumentu, proponujemy przeczytanie pierwszego zdania punktu szóstego, a następnie sprawdzenie na stronach instytucji naukowych, jakie jest obecne stężenie CO₂ w powietrzu i jakie było na przestrzeni ostatnich 400 tysięcy lat na podstawie rdzeni lodowych z Antarktydy. To bardzo pouczające doświadczenie.

Błędów w jednostronicowym stanowisku KNG PAN jest tyle, że ich omówieniu musieliśmy poświęcić aż dwa artykuły: Mit: Globalnego ocieplenia nie ma, bo tak mówi Komitet Nauk Geologicznych [1], Mit: Globalnego ocieplenia nie ma, bo tak mówi Komitet Nauk Geologicznych [2].

NIPCC

Raporty NIPCC (Nongovernmental International Panel on Climate Change), najbardziej oficjalnego forum negacjonistów zmiany klimatu, stawiającego się w opozycji do nagrodzonego nagrodą Nobla założonego pod egidą ONZ IPCC.

Popularność raportów NIPCC jest dowodem na to, jak niewiele trzeba, by stworzyć pozory naukowych kontrowersji tam, gdzie ich nie ma. NIPCC jedynie udaje poważną instytucję naukową. Większość „badań” NIPCC wykonują zaledwie trzy osoby: Fred Singer, Craig Idso i Robert Carter, a cała lista autorów raportu liczy jedynie dwadzieścia osób. Tylko jedna z tych osób, Roy Spencer, jest aktywnym naukowcem prowadzącym badania z zakresu klimatologii.

NIPCC chwali się swoją niezależnością pisząc, że nie jest sponsorowana przez żaden rząd lub agencję rządową. To prawda – finanse tej instytucji w całości kontrolowane są przez wspomniany już Heartland Institute. Od strony merytorycznej raport NIPCC to mieszanina truizmów, półprawd i dezinformacji, z których część jest zresztą ze sobą wzajemnie sprzeczna.

O (mizernej) wartości merytorycznej raportów NIPCC piszemy w Najnowszy raport NIPCC (2013) cz. 1 i Najnowszy raport NIPCC (2013) cz. 2.

Konkluzja

Osoby twierdzące, że nie ma konsensusu w środowisku naukowym albo nie mają orientacji w tym temacie, albo zostały zdezinformowane, albo wiedzą, że rozmijają się z faktycznym stanem wiedzy, ale z sobie tylko znanych powodów celowo dezinformują innych.

Więcej na temat opinii środowiska naukowego na temat zmiany klimatu przeczytasz w:

• Mit: Nauka nie jest zgodna w temacie globalnego ocieplenia
• Mit: Nauka nie jest pewna w kwestii zmian klimatu
• Mit: Zgoda naukowców co do zmiany klimatu jest bez znaczenia
• Mit: Naukowcy z IPCC to alarmiści 
• Mit: Konsensus IPCC to lipa
• Mit: Sceptycy klimatyczni to Galileusze naszych czasów

Pogłębienie tematu:

• Czy klimatolodzy mają tendencję do alarmizmu? 
• Wikipedia: Opinia naukowa o zmianie klimatu 
• Richard Black, BBC: Czy społeczność naukowa ma tendencję do blokowania sceptycznych wyników badań? 
• Prezentacja Naomi Oreskes pokazująca historię odkryć naukowych prowadzących do zrozumienia powodowanego przez ludzkość globalnego ocieplenia
  

Marcin Popkiewicz

The post Panteon negacjonistów appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Choć w latach 70. i 80. Exxon prowadził profesjonalne naukowe badania zmiany klimatu, już wtedy pojawiły się pierwsze sygnały zapowiadające późniejszą negacjonistyczną politykę firmy. Kierownictwo koncernu dostrzegało zagrożenie dla zysków w przypadku wprowadzenia ograniczeń emisji. Firma widziała też swoją przyszłość biznesową w produkcji paliw syntetycznych (o szczególnie wysokiej emisyjności), a które w przypadku wprowadzenia polityk ograniczania emisji nie miałyby racji bytu.

Zdobywszy reputację organizacji prowadzącej profesjonalne badania klimatu, Exxon wykorzystywał ją do dezinformowania i tworzenia wrażenia, że „dyskusja naukowa nadal się toczy” i w sumie to „nic do końca na pewno nie wiadomo”. To klasyczna strategia przemysłu sfabrykowanych wątpliwości.

„Ropa” XXI w. – paliwa syntetyczne

W latach 80. Exxon interesował się produkcją paliw syntetycznych, próbując wypracować strategię przetrwania w XXI wieku, z kurczącymi się zasobami konwencjonalnej ropy i zagrożeniami związanymi ze zmianami klimatu. Wiedziano, że wytwarzanie takich paliw jest źródłem ogromnych emisji CO₂, ale przyszłe zyski były nie do pogardzenia. Exxon wiedział, że w USA znajdują się pokaźne zasoby węgla, łupków bitumicznych i piasków bitumicznych, które można było przerabiać na paliwa płynne. I to w dużej ilości – kierownictwo Exxona szacowało, że z tych źródeł można by zaspokoić aż 30% zapotrzebowania USA na energię w XXI w.

Randall Meyer, wiceprezes Exxona, w mowie wygłoszonej przed Amerykańską Izbą Handlową w 1981 roku powiedział: „Te zasoby są wystarczające do utrzymania przez 175 lat przemysłu produkującego 15 milionów baryłek dziennie.” Meyer całkowicie pomijał w swoich wypowiedziach kwestię emisji CO₂, nie rozwodzono się na ten temat także w raportach rocznych dla akcjonariuszy firmy. Meyer rozmawiał o paliwach syntetycznych z przedstawicielami rządu, koncernów samochodowych (np.: Forda i GM), z mediami i naukowcami. Rząd nie zamierzał jednak wspierać programu rozwoju paliw syntetycznych i wycofał finansowanie z United States Synfuels Corporation, dotowanej przez państwo firmy, która miała zapewnić pieniądze na budowę fabryk wytwarzających paliwa syntetyczne. W dużej mierze przyczynił się do tego spadek cen ropy naftowej w latach 80. Z całego programu przetrwało jedynie zainteresowanie wydobyciem piasków roponośnych – głównie w Kanadzie.

Mimo, że kierownictwo Exxona nie wspominało o kwestiach emisji związanych z paliwami syntetycznymi, dział badawczy koncernu zajmował się tym tematem. Exxon Research & Engineering szacował, że produkcja i spalanie ropy z łupków bitumicznych będzie źródłem 1,4-3 razy większej ilości CO₂ niż w przypadku ropy konwencjonalnej, a ich wykorzystanie przyspieszy podwojenie stężenia dwutlenku węgla w atmosferze o około 5 lat. Naukowcy Exxona na bieżąco śledzili badania w tym temacie, wyszukując też informacje, które mogłyby zagrozić zyskom koncernu. Już w 1979 roku zajmujący się tym Henry Shaw pisał m.in. o tym, że grupy zajmujące się ochroną przyrody chcą ograniczyć rozbudowę przemysłu paliw syntetycznych, gdyż może to przyspieszyć globalne ocieplenie. Jednak po tematycznym spotkaniu rządowym w 1980 roku stwierdził, że żadne rychłe działania nie zostaną podjęte, bo w sprawę jest zaangażowanych zbyt wiele grup interesów. W swojej korespondencji służbowej odnotował:

Na przykład, niektórzy działacze na rzecz ochrony środowiska sugerowali, że rozwój paliw syntetycznych powinien być wstrzymany dopóki nie będziemy mieć wystarczających informacji do podjęcia odpowiednich, strategicznych decyzji. Przedstawiciele przemysłu z drugiej strony, wskazywali, że wzrastająca ilość CO₂ w atmosferze niekoniecznie musi być pochodzenia antropogenicznego i że będzie to miało niewielkie konsekwencje w następnym wieku.

Shaw, który uczestniczył w spotkaniach na poziomie federalnym od lat 80., także starał się wpływać na stanowisko rządu. Robił to na przykład podkreślając niepewności w badaniach klimatycznych poprzez odpowiednie redagowanie otrzymanych do zaopiniowania notatek z posiedzeń. (Przykład tutaj)

W 1988 roku James Hansen, naukowiec z NASA, stwierdził przed Kongresem USA, że obserwowane ocieplenie pozwala stwierdzić, że mamy do czynienia z prognozowanym wcześniej efektem cieplarnianym. W tym samym roku Organizacja Narodów Zjednoczonych powołała IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change). Zaczęły się też sprawdzać prognozy naukowców z Exxona z lat 70.

Dokumenty archiwalne Exxona przechowywane na University of Texas w Austin pokazują, że badacze klimatu zawsze mieli świadomość istnienia niepewności, ale nie mogły one wpływać na bagatelizowanie zagrożeń. Pierwszy raport IPCC z 1990 roku podobnie – mimo, że wskazywał luki w wiedzy naukowej – ostrzegał, że spalanie paliw kopalnych na pewno spowoduje wzrost temperatury powierzchni Ziemi w nadchodzącym stuleciu i konieczne są głębokie redukcje w emisji gazów cieplarnianych. Podczas sesji zamykającej posiedzenie IPCC, gdy tworzono szkic podsumowania dla polityków, na sali, jako obserwator, znajdował się Brian Flannery z Exxona. Zabrał głos, aby zachęcić do stonowania wymowy tego podsumowania, kwestionując zarówno pewność wniosków jak i proponowane środki zaradcze. Żaden z zebranych naukowców się z nim nie zgodził – napisał świadek tego wydarzenia, Jeremy Leggett, w swojej książce The Carbon War.

Był to początek zwrotu w polityce Exxona. Jego naukowcy zaczęli coraz częściej występować jako eksperci kwestionujący wiedzę naukową głównego nurtu. Firma zaczęła także inwestować w różnego rodzaju think tanki mające na celu zasiewanie wątpliwości co do rzetelności prowadzonych nad klimatem badań. Wypracowana przez kilkanaście lat reputacja firmy, jako prowadzącej innowacyjne, rzetelne badania naukowe we współpracy z najlepszymi specjalistami, była w tym momencie nie do przecenienia. Pracownicy Exxona mogli występować z pozycji ekspertów, którzy ze swoich prac badawczych wyciągają po prostu odmienne wnioski.

Chronić zyski, ukrywać prawdę

Brian Flannery i nowy prezes Exxona, Lee Raymond, kontynuowali strategię podkreślania niepewności. Na przykład w przemowie wygłoszonej w 1996 roku w Klubie Ekonomicznym w Detroit Raymond stwierdził: „Dowody naukowe na wpływ ludzkości na klimat planety są obecnie nieprzekonujące.” W 1999 roku na dorocznym spotkaniu firmowym powiedział, że prognozy przyszłego klimatu „są oparte na całkowicie nieudowodnionych modelach klimatycznych, albo, jeszcze częściej, na zwykłych spekulacjach.” Co ciekawe, te krytykowane modele klimatyczne (m.in. stworzone we współpracy z Canadian Climate Centre i Goddard Institute for Space Studies z NASA) Exxon wykorzystywał do oceny opłacalności wydobywania ropy oraz gazu w Antarktyce i zagrożeń dla budowanej tam infrastruktury (więcej na ten temat w: What Exxon Knew About the Earth’s Melting Arctic, Los Angeles Times, Oct. 9, 2015).

Skuteczność oddziaływania wygłaszanych opinii na temat zmiany klimatu miała zwiększyć organizacja Global Climate Coalition (GCC), założona przez Exxon i jego sprzymierzeńców. Celem tej skupiającej firmy wydobywcze i motoryzacyjne grupy lobbystycznej było blokowanie polityk ochrony klimatu i ograniczania emisji CO₂. Aby to osiągnąć GCC od 1989 do 2002 roku prowadziła agresywną kampanię propagandową i reklamową zasiewającą wątpliwości odnośnie uczciwości IPCC i wiarygodności dowodów naukowych, że spalanie paliw kopalnych wywołuje globalne ocieplenie.

W 1998 roku Exxon pomógł utworzyć – przy pomocy swojego lobbysty Randy’ego Randola i Joe’go Walkera, PR-owca ze zrzeszenia branżowego producentów ropy naftowej American Petroleum Institute (API) – organizację Global Climate Science Team. Jaki był cel jej powołania można przeczytać w notatce obu panów. „Osiągniemy zwycięstwo, gdy przeciętny obywatel dowie się o niepewnościach w nauce o klimacie” i gdy „zaakceptowanie tych niepewności będzie uznawane w społeczeństwie za 'zdrowy rozsądek’”. Strategia działania według tej notatki miała opierać się na twierdzeniach, że nie ma pewności, że zmiana klimatu zachodzi i że ludzie mają na nią wpływ.

Aby dotrzeć z tym przekazem do ludzi wykupywano reklamy w największych czasopismach. Jedno z opublikowanych w gazecie Wall Street Journal ogłoszeń („Nauka nierozstrzygnięta”) stwierdzało m.in. że obserwowane globalne ocieplenie to część naturalnego cyklu. Powoływano się przy tym na pracę Lloyda Keigwina. Ten, gdy dowiedział się o tym, zaprotestował, że jego artykuł został przeinaczony. Dodał też, że nie zgadza się z przedstawioną w reklamie tezą, jakoby nie było potrzeby przejmować się globalnym ociepleniem. Inna reklama, opublikowana w The New York Times, rzucała oszczerstwa na naukowców, którzy „wierzą, że mogą przewidzieć zmiany w klimacie na dekady w przód”.

Współpraca Exxona z administracją George’a W. Busha

Bardzo szybko w sytuację wplątana została też polityka. W 2000 roku rozpoczął się wyścig do fotela prezydenckiego w USA między Alem Gorem, orędownikiem konieczności zatrzymania zmian klimatycznych, a pupilkiem przemysłu wydobywczego Georgem W. Bushem, który też ostatecznie wygrał wybory.

Już na samym początku prezydentury Busha Exxon zaczął śmiało sobie poczynać, próbując na różne sposoby wpływać na działania rządu. Nie cofał się przed atakami na poszczególne, „niewygodne” osoby. Celem takiego ataku stał się na przykład Michael MacCracken, który przez był wiele lat głównym naukowcem rządu federalnego d/s badań nad globalnym ociepleniem (pracował w U.S. Global Change Research Program*), ale jego drogi już wcześniej krzyżowały się z Exxonem wiele razy.

W latach 70. i 80. współpracował z naukowcami Exxona w prowadzeniu ich pionierskich badań, był też współautorem niektórych ich raportów. Na konferencji w czerwcu 1991 roku zajmował się wraz z naukowcem Exxona Brianem Flannerym projektami dotyczącymi zmiany klimatu, w tym geoinżynierią. Spotkanie to zaowocowało pewną propozycją dla MacCrackena ze strony lobby wydobywczego. Will Ollison, doradca naukowy American Petroleum Institute, poprosił Michaela o napisanie artykułu przedstawiającego niepewności związane z globalnym ocieleniem. Miało to być alternatywne dla raportu IPCC z 1990 roku spojrzenie na problem. MacCracken odmówił.

W czasie kampanii przed wyborami prezydenckimi w 2000 roku Exxon umieścił w Washington Post ogłoszenie, w którym oskarżał rządowe biuro MacCrackena o stawianie „politycznej bryczki przed koniem nauki” Cała kampania fabrykowania wątpliwości, mających na celu dyskredytowanie wiedzy naukowej z dziedziny klimatologii i działań rządu w tym temacie spotkała się w końcu z reakcją MacCrackena. W 2002 roku w liście do prezesa Exxona, Lee Raymonda, odniósł się do zawartych w reklamach „przeinaczeń”, pisząc m.in.:

150 państw, jednomyślnie zgadza się z wiedzą naukową w tym temacie [zmian klimatu], nie dlatego, że istnieje jakiś „zielony” spisek, ale dlatego że istnieją solidne naukowe podstawy. Oczywiście, są niepewności, ale podejmowanie decyzji pomimo niepewności to normalna sprawa – za to płaci się kadrze kierowniczej.

Osoba pokroju MacCrackena w Białym Domu była bardzo nie w smak Exxonowi. Zaraz po rozpoczęciu w 2001 roku urzędowania przez prezydenta George W. Busha, koncern podjął próby usunięcia MacCrackena ze stanowiska. Randy Randol, szef lobbystów Exxona, napisał list do nowo wybranego przewodniczącego rady d/s środowiska w Białym Domu, w którym żądał zwolnienia MacCrackena, albo chociaż odsunięcia go od decyzji. Powodem miały być jego rzekome polityczne i naukowe uprzedzenia.

Exxon chciał także zmiany naukowców nadzorujących współpracę rządu z IPCC. Kandydatami koncernu byli badacze otwarcie kwestionujący naukę głównego nurtu dotyczącą zmian klimatu – John Christy z University of Alabama i Richard Lindzen z MIT.

Ponadto Exxon próbował namówić Biały Dom do zablokowania ponownego wyboru ówczesnego przewodniczącego IPCC. Brian Flannery naciskał na administrację, aby cała rządowa wiedza na temat klimatu została „skorygowana”. W korespondencji z 2002 roku z Johnem H. Marburgerem, przyszłym asystentem prezydenta ds. nauki i technologii, Flannery rekomendował obszary, na których powinien skupić się rząd USA jeśli chodzi o badania klimatyczne, m.in. ocenie znaczenia politycznego „niepewności naukowych.” Na początku listu Flannery podkreśla, że za Exxonem stoi wiele lat badań i recenzowane artykuły naukowe, jego rady mają więc (w domyśle) odpowiednią wagę. Nawet jeśli list wydaje się być niewinny, dołączona do niego notatka ze stanowiskiem Exxona nie pozostawiała złudzeń co do intencji tych działań: „Większość frustruje zbyt wyraźna skłonność IPCC do bagatelizowania znaczenia niepewności i luk [w wiedzy]”.

Skupianie się na niepewnościach, gdy potrzebne były już konkretne działania w temacie zapobiegania zmianie klimatu, było wyjątkowo cyniczną zagrywką. Czas tej kampanii nie był przypadkowy – administracja rządowa miała zgodnie z prawem przedstawić nową strategię badań klimatycznych. Exxon i jego sprzymierzeńcy życzyli sobie, aby prace wykonane podczas prezydentury Clintona i wiceprezydenta Ala Gora zostały zmarginalizowane. Przedstawiciele koncernu wypowiadali się na rzecz wycofania się z protokołu z Kioto. Kiedy prezydent Bush faktycznie w 2001 roku podjął taką decyzję, Exxon przyjął ją z dużym zadowoleniem. Można powiedzieć, że strategia firmy zasiewania wątpliwości zebrała konkretne żniwo.

Współpraca między Exxonem, powiązanymi z nim organizacjami i administracją Busha, mająca na celu podkreślanie niepewności w klimatologii i powstrzymywanie działań, wyszła na jaw w 2005 roku. Rick Piltz (pracownik US Climate Change Science Program*, czyli jednostki, w której zatrudniony był także swojego czasu MacCracken) ujawnił, że Philip Cooney, lobbysta firm wydobywczych pracujący jako szef kadr w radzie d/s środowiska w Białym Domu, przeredagowywał w dużym stopniu prace rządowych naukowców. Po tym jak Piltz powiadomił odpowiednie organy państwowe Cooney złożył rezygnację ze stanowiska i został zatrudniony w Exxonie.

Cała kampania Exxona podkreślania niepewności została świetnie udokumentowana w 3 raportach Union of Concerned Scientists (UCS) i Government Accountability Project, wydanych w 2007 roku.

Na posłuchaniu w Kongresie w 2007 roku James McCarthy, naukowiec z Harvardu, członek UCS i nowo wybrany przewodniczący American Association for the Advancement of Science powiedział:

Administracja Busha i sieć finansowanych przez ExxonMobil organizacji starały się wypaczać, manipulować i uciszać wiedzę naukową na temat klimatu, aby zmylić Amerykanów w kwestii pilności problemu globalnego ocieplenia, a przez to zapobiec zdecydowanej reakcji politycznej.

Mimo, że Exxon pod presją swoich udziałowców ogłosił w 2007 roku, że niezwłocznie zaprzestanie finansowania organizacji „denialistycznych”, dokumenty podatkowe ujawniły, że tak się wcale nie stało – co więcej beneficjentami okazali się także politycy. Udokumentowano, że w latach 2007-2015 firma przekazała 1,87 miliona dolarów wybranym Republikanom w Kongresie USA, otwarcie zaprzeczającym zmianie klimatu i 454 000 dolarów American Legislative Exchange Council (ultrakonserwatywna grupa lobbystyczna, promująca wizję emisji CO₂ jako „eliksiru życia” i blokująca ustawodawstwo dotyczące zmian klimatycznych na poziomie stanowym).

„Exxongate” – czy koncern zmierzy się z podobnymi zarzutami jak przemysł tytoniowy w latach 90?

Ujawnienie „Exxongate” przez InsideClimate News spotkało się z żywą reakcją organizacji chroniących środowisko i polityków. Pojawiły się głosy wskazujące na analogię między tą aferą, a działaniami firm tytoniowych, których kampanie szerzenia wątpliwości zostały ukrócone w latach 90., po przegraniu przez m.in. firmę Philip Morris spraw sądowych wytyczonych przez rząd USA.

Senator z ramienia Demokratów, Sheldon Whitehouse, były prokurator, wskazał możliwość przeprowadzenia śledztwa przez Departament Sprawiedliwości w sprawie złamania przepisów Racketeer Influenced and Corrupt Organizations Act (RICO), aktu prawnego dotyczącego siatek przestępczych, na mocy którego ściga się za min. łapówkarstwo, malwersacje i oszustwa. To właśnie wykroczenie przeciwko RICO było podstawą oskarżenia koncernów tytoniowych w latach 90.

Sharon Eubanks, która reprezentowała rząd USA w sprawie przeciwko Philip Morris uważa, że jeśli okaże się, że ExxonMobil i inne firmy wydobywcze działały wspólnie, aby blokować wiedzę, na temat tego, że antropogeniczne globalne ocieplenie naprawdę ma miejsce, to mogą zostać pociągnięte do odpowiedzialności za pogwałcenie RICO. Prawniczka zauważyła też, że do wszczęcia śledztwa prokurator generalny będzie potrzebował wsparcia politycznego. W latach 90 klimat polityczny do działań przeciwko „Big Tobacco” był niekorzystny, bo rząd Republikanów nie chciał, aby „przemysłowi stała się krzywda”.

O wszczęcie dochodzenia na podstawie RICO zwróciła się także do Prokuratora Generalnego Loretty E. Lynch i prezydenta Baracka Obamy grupa 20 klimatologów, pisząc w liście z 1 września 2015 o korporacjach i organizacjach, które „celowo zwodziły Amerykanów w sprawie zagrożeń zmianą klimatu, aby zapobiec reakcji Ameryki na te zmiany”. Podobne pismo wysłali także dwaj członkowie Kongresu Ted W. Lieu i Mark DeSaulnier, dodatkowo wskazując na możliwość pogwałcenia przez firmę praw chroniących konsumentów, prawa dotyczącego reklam, publicznego zdrowia, ochrony udziałowców i innych. Według nich Prokurator Generalna powinna wszcząć śledztwo w sprawie zorganizowania oszukańczych kampanii kwestionujących wiedzę naukową na temat zmiany klimatu i dostarczania nieprawdziwych informacji inwestorom oraz opinii publicznej. Wsparcie dla pomysłu rozpoczęcia śledztwa wyrazili także kandydaci Demokratów na prezydenta Hilary Clinton, Bernie Sanders i Martin O’Malley.

Inną rozpatrywaną opcją pociągnięcia Exxona do odpowiedzialności jest oskarżenie z przepisów dotyczących oszust giełdowych. Exxon, jako firma notowana na giełdzie, jest zobowiązany do odpowiedniego informowania swoich udziałowców o wszystkich aspektach mogących wpływać na wyniki finansowe firmy, a tym samym na jej wycenę. Prokurator generalny Nowego Jorku Eric Schneiderman wskazał, że na podstawie obowiązującego w Nowym Jorku prawa Martin Act zabraniającego „jakichkolwiek oszustw, zwodzenia, ukrywania, fałszywych symulacji, przedstawiania fałszywych stanowisk” kilka firm wydobywczych zostało zmuszonych do ujawnienia zagrożeń dla swoich zysków spowodowanych zmianami klimatycznymi. Exxon w swoich raportach rocznych zaczął pisać o tych zagrożeniach, i to nie wprost, dopiero od 2007 roku, mimo, że jego kierownictwo posiadało wiedzę na ten temat od blisko 30 lat. 4 listopada Eric Schneiderman wysłał do Exxona wezwanie do sądu z żądaniem ujawnienia dokumentów, e-maili i dodatkowych raportów finansowych. Rzecznik Exxona, Kenneth P. Cohen, potwierdził tę informację New York Times’owi.

Próby uzyskania rekompensaty od Exxona przez osoby i społeczności poszkodowanych w wyniku zmiany klimatu, chociaż także brane pod uwagę, mają małą szansę na zakończenie sukcesem – poprzednie tego typu rozprawy sądowe w USA nie miały pomyślnego końca. Exxon może jednak spodziewać się pociągnięcia do odpowiedzialności w oparciu o przepisy państw innych niż USA, w których prowadzi interesy, a także przepisy prawa międzynarodowego.

Uruchomienie śledztwa lub zmuszenie Exxona do stawienia się w sądzie pozwoliłoby co najmniej dotrzeć do kolejnych firmowych dokumentów, które pokazałyby dokładnie, co i kiedy firma wiedziała na temat zagrożeń związanych z globalnym ociepleniem. Dokumenty te, podobnie jak to się stało w przypadku koncernów tytoniowych, mogłyby stać się źródłem kolejnych oskarżeń.

Po ujawnieniu rewelacji InsideClimate News nie trzeba było długo czekać na odpowiedź Exxona. Na swoim blogu firma podkreśla zaangażowanie w badania nad klimatem. Jednak to, na czym tak naprawdę jest oparta riposta, to wątpliwości. Skupiono się (cóż za zaskoczenie!) na niepewnościach modeli klimatycznych. Nawet odpierając zarzuty firma wciąż stosuje tą samą strategię, która znalazła się u podstaw „Exxongate”.

W swoich oficjalnych rocznych prognozach energetycznych i raportach dotyczących wpływu śladu węglowego Exxon przyjmuje założenia biznes-jak-zwykle. Raporty nie pokazują prognoz koncentracji gazów cieplarnianych w atmosferze, ani nie prezentują ich wpływu na globalną temperaturę. Wszystko z tego powodu – jak możemy przeczytać w przypisach – że „wymagałoby to danych wyjściowych, których rozsądne zmierzenie lub zweryfikowanie leży poza możliwościami firmy”.

* program rządu USA koordynowania i integrowania badań nad klimatem prowadzonych przez agencje rządowe. Przed 2002 i po 2009 nosił nazwę: U.S. Global Change Research Program, natomiast w latach 2002-2009 Climate Change Science Program

Anna Sierpińska na podst.:

1. Highlighting the Allure of Synfuels, Exxon Played Down the Climate Risks
2. Exxon Sowed Doubt About Climate Science for Decades by Stressing Uncertainty
3. ExxonMobil gave millions to climate-denying lawmakers despite pledge 
4. ExxonMobil gave $1.5M to climate disinformation groups last year, breaking its pledge to stop funding denial machine 
5. Exxon’s Climate Cover-Up Should Be Investigated By DOJ, Tobacco Prosecutor Says 
6. ExxonMobil Faces Heightened Risk of Climate Litigation, Its Critics Say 
7. ExxonMobil climate change 
8. Should The Government Sue Big Oil? 
9. What Exxon knew about the Earth’s melting Arctic

The post Exxon i fabrykowanie wątpliwości, czyli jak za miliony dolarów zwalczać naukę appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.