Szymon Bujalski: Z pani badań i doświadczeń wynika, że proces migracji został gdzieś dobrze przeprowadzony?

Dr Karolina Sobczak-Szelc: To nie jest pytanie wyłącznie o „gdzie”. Jeżeli spojrzymy na Polskę sprzed dekady, to zobaczymy, że byliśmy społeczeństwem dużo bardziej otwartym na osoby przyjeżdżające i dużo bardziej ciekawym. Kiedy narracja w dyskursie publicznym, w tym politycznym, zaczęła się zmieniać, nastawienie społeczne również uległo zmianie.

Chodzi więc zarówno o miejsce, jak i o czas. I dotyczy to nie tylko krajów przyjmujących, ale i aspiracji oraz możliwości przyjazdu.

Dokąd uciekają migranci? Inny kontynent to ostateczność

To znaczy?

Jeżeli jakaś osoba decyduje się wyjechać ze swojego miejsca pochodzenia, to na początku podróży rzadko kiedy myśli o tym, żeby wyjechać gdzieś bardzo daleko. W pierwszej kolejności często myśli o pobliskiej wiosce, miasteczku czy mieście. 

Taka osoba po przyjeździe próbuje zaspokoić swoje potrzeby, z którymi wyjeżdżała. Jeżeli je spełni, zostanie w nowym miejscu. Jeżeli nie, to po jakimś czasie zaczyna myśleć, co dalej. „Gdzie jestem w stanie znaleźć pracę?” „Gdzie mogę utrzymać lub wesprzeć rodzinę, która została w domu?” „Co mogę zrobić, żeby to osiągnąć?” 

Przy rozważaniu wyjazdu zagranicę pojawiają się kolejne trudne pytania – jak chociażby o to, czy taka osoba w ogóle może dostać paszport. Jej możliwości wyjazdu zależą zaś m.in. od finansów, wieku i przynależności do grupy społecznej.

Jeżeli możliwości legalnej migracji nie ma, dopiero wtedy może się zdarzyć (choć nie zawsze), że taka osoba zdecyduje się na ścieżkę nielegalną. Będzie płynąć łodzią przez morze, jechać nielegalnymi trasami przez Saharę itp.

Czyli migracja z jednego kontynentu na drugi to opcja ostatniego, a nie pierwszego wyboru?

Według danych Internal Displacement Monitoring Centre (IDMC) zdecydowana większość przemieszczeń ma charakter wewnętrzny, a migracje międzykontynentalne stanowią niewielki odsetek. Katastrofy związane z klimatem generują też co roku więcej przemieszczeń niż konflikty. Z drugiej strony konflikty generują długotrwałe przesiedlenia, a w sytuacji katastrof osoby nimi dotknięte zazwyczaj stosunkowo szybko wracają, aby zacząć układać życie na nowo.

Jak duży wpływ na migracje ma zmiana klimatu i wywoływane przez nią coraz częściej klęski żywiołowe?

Migracje tym wywołane są przede wszystkim wewnętrzne. Bardzo często osoby, które mają taką możliwość, wracają do wcześniejszego miejsca zamieszkania.

Jednocześnie warto podkreślić coś, co często w takich historiach umyka: zdecydowana większość osób z różnych powodów w ogóle nie migruje. Pozostają w miejscu katastrofy, bo nie mają możliwości finansowych, zdrowotnych czy fizycznych, aby wyjechać. Niejednokrotnie mają też zobowiązania wobec osób, którymi się opiekują. 

Nie jest więc tak, że gdy coś się dzieje, to nagle wszyscy wyjeżdżają. Po prostu część wyjeżdża, a większość zostaje. Ci pierwsi zazwyczaj w pierwszej kolejności wyjeżdżają do najbliższego bezpiecznego miejsca.

Jak duża jest skala przesiedleń?

W 2024 r. z powodu różnego rodzaju zmian środowiskowych odnotowano prawie 46 milionów przesiedleń (co nie znaczy, że osób przesiedlonych). W 2023 r. liczba przesiedleń związanych z konfliktami wynosiła 20,5 miliona, a związanych z katastrofami – 26,8 miliona.

Osobną sprawą jest to, ile osób na koniec roku wciąż przebywa w miejscu przesiedlenia. I tak w przypadku konfliktów zbrojnych mówimy o 68 milionach osób, a w przypadku katastrof – o 7,6 miliona (do statystyki tej zaliczają się też osoby przesiedlone we wcześniejszych latach, które nie powróciły do dawnego miejsca zamieszkania).

Wniosek jest więc prosty: jak jest wojna, to raczej się nie wraca, a jak nadejdzie katastrofa, to się wraca.

Powiedziałabym inaczej: jak jest katastrofa, to wraca się zazwyczaj szybciej, bo częściej jest taka możliwość. Jest to po prostu bezpieczniejsze niż w przypadku wojny.

Chęć powrotu jest tym bardziej zrozumiała, że w miejscu, do którego zostało się przesiedlonym, często trudno o odpowiednie warunki. W krajach Globalnego Południa ucieczka po trzęsieniu ziemi, tsunami czy huraganie polega najczęściej na ucieczce do miejsc schronienia: rządowych budynków, szkół itp. Ponieważ uciekają tam wszyscy, zagęszczenie osób jest bardzo duże. Dostęp do środków higieny czy edukacji jest utrudniony. Pojawiają się też nadużycia na tle seksualnym. Choć ludzie znajdują schronienie, nie oznacza to więc, że mają zapewnione godne warunki.

Poza tym za sobą zostawili cały swój dobytek, w tym zwierzęta, których do schronów wziąć nie można. Jeżeli jakaś rodzina została przesiedlona w ramach ewakuacji przed potencjalnym wybuchem wulkanu, to ktoś z członków gospodarstwa codziennie wraca do domu, żeby nakarmić zwierzęta, doprowadzić wodę na pole. Ma się nadzieję, że nawet jak wulkan wybuchnie, to lawa popłynie w inną stronę, więc o zwierzęta trzeba zadbać.

Pomoc po katastrofach naturalnych a nierówności społeczne

Warto mieć przy tym na uwadze, że nie każdy ma równą szansę, by wrócić do miejsca zamieszkania – i nie chodzi mi wcale o to, w jakim stanie znajduje się budynek, w którym dana osoba mieszkała.

A o co?

Gdy w 2017 r. w Nepalu doszło do silnego trzęsienia ziemi, wiele budynków uległo zniszczeniu. Z relacji w mediach można było odnieść wrażenie, że ludzie szybko otrzymali pomoc, w tym tę zagraniczną. Ale nie do końca tak było. Docierająca pomoc – czy to finansowa, czy jakakolwiek inna, czy to lokalna, czy od organizacji międzynarodowych – kierowana była często w pierwszej kolejności do osób, które najlepiej rokowały, jeżeli chodzi o odbudowę lokalnej gospodarki. Jeżeli ktoś wcześniej prowadził jakiś sklep lub miał mikroprzedsiębiorstwo, to otrzymywał pomoc jako pierwszy. Samotna kobieta z dwójką dzieci często takiej pomocy nie otrzymywała, choć była w dużo gorszej sytuacji. To w praktyce przekłada się na jeszcze trudniejsze warunki do życia.

Podobne przypadki mają miejsce również w krajach Globalnej Północy. Przykładem może być to, co stało się w Stanach Zjednoczonych po huraganie Katrina, który 20 lat temu uderzył w Nowy Orlean. Różnice społeczne były tam wyraźnie zauważalne jeszcze przed huraganem. Część osób miała ubezpieczone domy, inni nie. Ludność afroamerykańska rzadziej je posiadała. Mieszkała za to w miejscach tworzonych w ramach pomocy społecznej lub przy wykorzystaniu tanich rozwiązań. Władze były krytykowane za niewystarczającą reakcję, w efekcie społeczność nierówno powracała do Nowego Orleanu. Ludność afroamerykańska w dużej części nie powróciła, bo nie miała na to środków, a do tego utraciła zaufanie do władzy. Wrócili ci, którzy byli zamożniejsi i mogli się łatwiej, szybciej odbudować. A w miejsce uboższych napłynęła ludność latynoamerykańska, która pracowała przy odbudowie Nowego Orleanu.

Migracja jako element adaptacji do zmian klimatu

Badała pani migrację m.in. w Tunezji, Maroku, Tanzanii, Peru, Wenezueli, Bangladeszu. Czy z tych różnych miejsc i perspektyw można wyciągnąć pewne uniwersalne prawdy? Coś się wszędzie powtarza, sprawdza, jest problemem?

Jedyną ogólną prawdą jest to, że migracje są kształtowane przez złożoność czynników. Dotyczy to zarówno elementów wpływających na trudną sytuację w danym miejscu, jak i chęć oraz realną możliwość migracji. By to zobrazować, posłużę się trzema przykładami.

Pierwszy to historia oazy Mhamid w południowym Maroku, która ponosi konsekwencje zmian środowiskowych związanych m.in. z inwestycjami infrastrukturalnymi (np. energetycznymi). W ciągu 20 lat ludność zmniejszyła się o połowę, z 10 do 5 tys. osób. Stało się tak, bo budowa tamy zmieniła przepływ wody i obniżyła poziom wód gruntowych. Na to wszystko nałożyły się kryzysy: Arabska Wiosna, covid, kryzys ekonomiczny. To wszystko wpłynęło też na turystykę, która wyraźnie podupadła. A że dodatkowo w miejscu tym nie było wielu alternatywnych możliwości rozwoju, to ludzie zaczęli migrować.

Z kolei Tunezja mocno korzysta z wód subartezyjskich. Oznacza to, że aby się do nich dostać, potrzebne są pompy, które czasami mogą sięgać głębokości 250 czy 300 m. Wymaga to więc inwestowania przez władze w dodatkowe odwierty, które zapewnią możliwość nawadniania pól. Ale z drugiej strony są też gospodarstwa, które mają dodatkowe źródła dochodów, m.in. właśnie z migracji członków rodziny. W związku z tym mają możliwość inwestowania samodzielnego lub we współpracy z sąsiadami – czy to właśnie w nowy odwiert, czy w pompę, czy w budowę tuneli na uprawy.

Trzecim przykładem może być bardzo intensywna migracja między Tunezją a Francją. W tamtejszej części Afryki również są problemy z dostępem do wody, ale ze względu na to, że wiele osób wyjechało i zostało we Francji, to w pewnym zakresie zostały one złagodzone. Co więcej, część opuszczonych terenów uprawnych jest teraz dzielona i przeznaczana pod budowę domów, w których mają zamieszkać wracający w te regiony emeryci. Rolnictwo zastępuje więc budownictwo, co znacząco zmienia zapotrzebowanie na wodę.

W Tunezji badałam ogólnie trzy oazy i przyznam, że w każdej z nich kontekst migracyjny był zupełnie inny. Różnice robiło połączenie tego zjawiska ze stanem środowiska, sytuacją społeczno-ekonomiczną itp. Z pewnością migracja jest jednak elementem adaptacji do zmian klimatu i ograniczeń środowiska przyrodniczego. Przeprowadzane przeze mnie badania pokazują, że gospodarstwa domowe, których członek migrował, miały większą zdolność do podejmowania bardziej ryzykownych inwestycji, które mogły przynieść większy dochód. Miały też możliwość inwestowania w dodatkowe źródła nawadniania – na przykład w wykopanie głębszych studni, w systemy nawadniania kropelkowego lub w panele słoneczne, dzięki którym pompy mogą wydobywać wodę z większej głębokości.

Dlaczego pojęcie „migracje klimatyczne” bywa mylące?

Czy z pani badań i obserwacji wynika, że osoby migrujące zdają sobie sprawę, że muszą migrować przez zmianę klimatu? Czy też postrzegają to w zupełnie innych kategoriach?

Skoro pan mnie o to pyta, to muszę przyznać jasno: nie lubię mówić, że ludzie migrują, bo zmienia się klimat. Uważam, że to narracja, która oddala nas od szukania rozwiązań i skutecznego zarządzania tym procesem. Jest mi dużo bliższe stwierdzenie, że ludzie migrują, ponieważ warunki środowiska przyrodniczego w tym czy innym miejscu nie pozwalają na względnie godne życie.

Dlaczego to tak ważne rozróżnienie?

Bo to właśnie szerzej rozumiana zmiana warunków środowiska przyrodniczego, a nie wyłącznie klimatu, powoduje pogorszenie się jakości życia ludzi bądź po prostu zagrożenie dla ich życia. Klimat jest elementem środowiska przyrodniczego, więc go tutaj nie dyskwalifikuję, ale zmiany w środowisku przyrodniczym mogą być skutkiem zmiany klimatu lub też wynikać z innych form działalności człowieka bądź być przez nie nasilane. 

Jeżeli nazwiemy te zmiany konkretnie – brak wody, zasolenie gleby, choroba roślin, przeciągająca się susza – jesteśmy w stanie dużo łatwiej znaleźć lokalne rozwiązania. Kiedy mówimy, że jest to zmiana klimatu, to jest ujęcie zbyt ogólne, żebyśmy mogli znaleźć rozwiązania i skutecznie zarządzić tym procesem.

Czuję się przekonany. Czy ludzie zdają więc sobie sprawę, że zmiana klimatu jest czynnikiem wpływającym na pogorszenie warunków przyrodniczych, w których żyją?

W trakcie badań rozmawiałam z ludźmi żyjącymi w Dolinie Dades w Maroku. Część z nich mówiła mi: ponieważ pogorszył się klimat, to nasze pola zalewa w czasie powodzi, które stały się silniejsze. A dlaczego tak mówili? Bo przyjechali do nich działacze międzynarodowych bądź lokalnych organizacji i tak im powiedzieli. A jaka jest prawda?

Domyślam się, że inna…

Prawda jest taka, że to sytuacja dużo bardziej złożona. Ludność w tamtym regionie funkcjonowała od dawna i m.in. uprawiała pola. W latach 50. i 60 XX w. odnotowano jednak gwałtowny wzrost liczby ludności. Doprowadziło to do większej presji na środowisko przyrodnicze, które nagle musiało zacząć dostarczać o wiele więcej zasobów: i na potrzeby żywności, i na potrzeby generowania dochodów z rolnictwa. Jeżeli mamy ograniczoną powierzchnię upraw, a ludności jest więcej, to automatycznie staramy się tę powierzchnię pól zwiększyć. Co więc zrobiono? Uregulowano rzekę, która naturalnie meandrowała. Jej wyprostowanie przyspieszyło przepływ wody podczas powodzi – siła wody stała się większa, wezbranie groźniejsze, a woda łatwiej wylewa się z koryta.

Ale na tym nie koniec. Kulturowo chleb w tym regionie wypiekany jest w piecach, które nie są zasilane gazem czy prądem, lecz opałem zbieranym w okolicznych górach. Zazwyczaj opał ten zbierają kobiety, które wychodzą o 4 czy 5 rano, by wycinać i zbierać suche krzewy. Mimo że są suche, to jednak ich korzenie pomagają utrzymać wodę w glebie, a same krzewy utrzymują materiał na stokach.

Kiedy rzeczywiście dochodzi do zmian w nasileniu opadów i skraca się sezon z pokrywą śnieżną, przez brak tych krzewów materiał ze stoków osuwa się szybciej. Z kolei przez to, że rzeka jest uregulowana, nie ma miejsca, aby ilość wody, która kiedyś się w niej mieściła, mogła rozlewać się w bardziej naturalny sposób. I nawet tama, która została wybudowana, żeby tę wodę utrzymywać, stosunkowo szybko wypełniła się grubszym materiałem naniesionym z gór. On po prostu stoczył się i wypełnił zbiornik, który w efekcie przestał spełniać swoją rolę.

Oczywiście można więc mówić, że to przez gorsze warunki klimatyczne i część mieszkańców pewnie wciąż będzie powtarzać, że to przez klimat. Jak jednak widać proces, który tam zachodzi, jest dużo bardziej złożony.

Dr Karolina Sobczak-Szelc – badaczka specjalizująca się w problematyce migracji. Pracuje w Ośrodku Badań nad Migracjami na Uniwersytecie Warszawskim.

The post Inny kontynent to ostateczność. Większość rzeczy, które słyszymy o migracjach środowiskowych, to nieprawda [WYWIAD] appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wykres składowych zmiany poziomu globalnego wszechoceanu w latach 1960-2023.

Oś pozioma: czas (lata). Oś pionowa: anomalia zmiany globalnego poziomu morza względem średniej z lat 1991-2020 (milimetry).

Kolorowe linie oznaczają składowe bilansu zmiany poziomu globalnego wszechoceanu: linia czerwona to składowa temperaturowa, czyli wkład zmian objętości wody wynikającej ze wzrostu temperatury oceanów; linia brązowa to wkład lodowców kontynentalnych; ciemnoniebieska – topnienie lądolodu Grenlandii; jasnoniebieska to z kolei lodowce i lądolód Antarktydy; kolorem fioletowym oznaczono wkład zmian zawartości pary wodnej w atmosferze; zaś zielonym – wkład wody pochodzącej z powierzchni lądów, a także wód gruntowych. Kolorem szarym oznaczono sumę składowych, zaś czarnym – obserwowane zmiany poziomu wszechoceanu, w oparciu o pomiary ze stacji nadbrzeżnych i satelitarne. Mniejszy wykres w prawym dolnym roku pokazuje różnicę pomiędzy obserwacjami oraz sumą poszczególnych szacunków (czyli liniami czarną i szarą), i wskaźnik ten jest miarą tego jak dobrze potrafimy określić przyczyny zmian poziomu morza.

Źródło: Zheng, H., i in. (2026).

W ramach akcji „Wykres na dziś” publikujemy wykresy i inne wizualizacje dotyczące zagadnień związanych ze zmianą klimatu. Mamy nadzieję, że prezentowane przez nas dane stanowić będą punkt wyjścia do szerokiej i opartej na faktach dyskusji na temat globalnego ocieplenia oraz możliwości jego ograniczenia. Akcję prowadzimy we współpracy z Komitetem ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk.

Zobacz wszystkie wizualizacje.

Ten wpis sfinansowaliśmy ze środków finansowych pochodzących z 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych przekazanych Fundacji Edukacji Klimatycznej. Dziękujemy!

The post Co przyczynia się do wzrostu poziomu oceanów? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wykres dobowej temperatury maksymalnej mierzonej w Obserwatorium im. Johna Radcliffe’a w Oksfordzie od 1815 do 26 maja 2026 roku, kiedy padł nowy rekord temperatury maksymalnej w maju, wynoszący 33,7 stopni Celsjusza.

Oś pozioma: czas (dni roku). Oś pionowa: dobowa temperatura maksymalna (stopnie Celsjusza).

Poszczególne szare linie pokazują wartości z każdego roku od 1815 do 2025 roku, gruba linia bordowa to wartości temperatury maksymalnej z 2026 roku. Linia niebieska to 30-dniowa średnia z całego okresu, obrazująca w przybliżeniu cykl roczny temperatury maksymalnej.

Rekord z 26 maja 2026 pobił poprzedni rekord majowy temperatury maksymalnej o 3,1 stopnia Celsjusza, ustanowiony w 1944 roku.

Źródło: metjam.co.uk

W ramach akcji „Wykres na dziś” publikujemy wykresy i inne wizualizacje dotyczące zagadnień związanych ze zmianą klimatu. Mamy nadzieję, że prezentowane przez nas dane stanowić będą punkt wyjścia do szerokiej i opartej na faktach dyskusji na temat globalnego ocieplenia oraz możliwości jego ograniczenia. Akcję prowadzimy we współpracy z Komitetem ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk.

Zobacz wszystkie wizualizacje.

Ten wpis sfinansowaliśmy ze środków finansowych pochodzących z 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych przekazanych Fundacji Edukacji Klimatycznej. Dziękujemy!

The post Majowy upał widziany z Oksfordu appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Stres cieplny u roślin skutkuje mniejszymi owocami, a tym samym niższym plonem. W przypadku kawowców, potrzebujących stabilnych temperatur ok. 18-22℃ oraz sezonowych regularnych deszczy, granica wydolności występuje  przy temperaturze ok. 30℃. Szczególnie źle radzi sobie gatunek Arabica, który stanowi ponad 60% upraw, u którego obniżenie plonów obserwuje się już powyżej 25℃ (Bilen i in., 2022). A liczba dni gorących w strefie zwrotnikowej zdecydowanie rośnie. 

Klimat coraz mniej sprzyja kawowcom

Badania organizacji Climate Central wskazały, że w związku ze zmianą klimatu roczna  liczba dni z temperaturą maksymalną przekraczającą 30℃ zwiększyła się na terenach uprawy kawowców średnio o 47 dni, i nawet o 57 dni na terenach największych eksporterów – Brazylii, Wietnamu, Kolumbii, Etiopii i Indonezji.  Oznacza to średnio 144 dni z temperaturą szkodliwą dla kawowców rocznie (Climate Central, 2026), co obniża zarówno plony, jak i złożoność pożądanych smaków kawy.

Temperatura nie jest jednak jedynym problemem – również deszcze stają się coraz częściej nieregularne, a naprzemienne susze i intensywne ulewy ograniczają mocno zbiory. Niestabilne warunki klimatyczne powodują również wyższą podatność na choroby (np. rdzę kawową, która w 2012 zniszczyła w niektórych regionach Gwatemali nawet 85% zbiorów) czy inwazje szkodników jak np.  kornik Hypothenemus. 

Sytuacja nie wygląda więc różowo, a analizy wskazują, że do 2050 w scenariuszach wysokich emisji, tereny odpowiednie dla kawowców mogą się zmniejszyć nawet o 50%. W takiej sytuacji nie pomoże nawet przenoszenie upraw w wyższe, chłodniejsze rejony, jak to się obecnie robi, gdyż w dłuższej perspektywie i tak zabraknie odpowiednich terenów pod uprawy (Bunn i in. 2015). 

Naukowcy, szukając rozwiązań, przeanalizowali nawet jak zmieniłaby się sytuacja produkcji dóbr luksusowych (m.in. kawy, wina, kakao) gdyby wprowadzić do stratosfery cząsteczki odbijające światło słoneczne (stratospheric aerosol injection – SAI). Jest to jedna z metod geoinżynierii, która krótkofalowo mogłaby ochładzać klimat (mniej energii dociera do Ziemi), a tym samym prowadzić do poprawienia się warunków upraw. Modelowanie wykazało jednak, że spośród 18 badanych regionów, kluczowych dla uprawy kawy, winorośli i kakao, jedynie 6 z nich wykazało istotną poprawę warunków klimatycznych w scenariuszu użycia aerozoli. Mimo ochłodzenia atmosfery, pozostały wpływające na uprawę kawy i jej plony silne wahania wilgotności i opadów (Morrison i in., 2025).

Ani przenosiny w wyższe rejony, ani geoinżynieria (gdyby nawet ludzkość zdecydowała się na jej użycie), nie pomogą nam więc zachować w wystarczających ilościach uwielbianego przez ludzi napoju. Co w takim razie można zrobić? 

Co zrobić, by produkcja kawy trwała mimo ocieplenia klimatu ?

Po pierwsze, można adaptować uprawy do nowych warunków. Nawadniać, stosować gatunki dające cień, dbać o glebę. Naukowcy zauważają, że wobec rosnącej destabilizacji klimatu coraz istotniejsza staje się adaptacja pól uprawnych. Najnowsze badania wskazują wręcz, że wielu przypadkach to raczej adaptacja lub jej brak (a nie – położenie geograficzne) będzie decydować o tym, czy na danym terenie będzie można dalej produkować kawę (Rahn, Bunn, Craparo, 2025). A możliwości adaptacji są bardzo zależne od nierówności społecznych – mali rolnicy często nie mają dostępu lub nie mogą pozwolić sobie na działania adaptacyjne – a to od nich będą zależeć w przyszłości ich plony.  

Wsparcie drobnych rolników

95% plantatorów kawy to rolnicy posiadający poniżej 5 ha ziemi – zbyt mało by móc się utrzymać, już nie mówiąc o ponoszeniu kosztów adaptacji. Z tego względu szczególnie istotne jest odpowiednie wsparcie finansowe i merytoryczne drobnych plantatorów, którzy często są ostatni na liście tych którzy dostają dofinansowania (np. od banków czy z działań mających off-setować emisje CO₂ przez firmy) na adaptację do zmian klimatu, mimo ponoszenia większości kosztów adaptacji upraw (Grabs, Ponte Duran 2026).

Z pomocą przychodzą rządowe programy mające wspierać finansowo i administracyjnie małe gospodarstwa. Jednak jak pokazują badania, nie przynoszą one często pożądanych efektów, a wręcz mogą osłabiać sytuację beneficjentów na rynku (Ponte i in, 2026). Dodatkowo, większość tych programów skupia się na utrzymaniu stabilności produkcji kawy, nie biorąc pod uwagę potrzeb utrzymania się przez rolników, którzy choć często są bardzo związani ze swoim zawodem, nie są w stanie się z niego utrzymać. Skupienie się na dobrostanie rolników i możliwości zapewnienia im również innych źródeł utrzymania, mogłyby się stać kluczowe dla utrzymania produkcji rolniczej w tych rejonach, gdyż zamiast porzucać swoje uprawy mogliby oni nadal się nimi zajmować (Grabs i in, 2026).

Poszukiwanie nowych gatunków kawy

Jednym z kluczowych działań adaptacyjnych jest wprowadzanie nowych gatunków. Obecnie, wśród upraw kawy dominują dwa gatunki – Arabica i Robusta, z czego ten drugi zaczyna zdobywać coraz większą popularność ze względu na swoją większą odporność na wysokie temperatury. Również gatunek Liberica jest coraz częściej analizowany pod kątem możliwości uprawy właśnie ze względu na jego lepszą odporność w zmiennymi klimacie (Wild i in, 2026). To jednak nadal bardzo niska różnorodność uprawianych gatunków jak na zachodzące zmiany.

Istotnym źródłem gatunków i odmian odpornych na suszę, mogłyby być gatunki dziko rosnące. Niestety, spośród 124 gatunków dzikiej kawy, ponad 60% jest zagrożonych wyginięciem, a ponad 40% nie ma w żadnych bankach nasion, co umożliwiłoby ich odtworzenie w razie wymarcia ich w naturze. Na tym polu trwa wyścig z czasem, by pozostawić dla naszego użytku i pamięci te dzikie, kluczowe odmiany (Davis i in., 2019). 

“Kawa z probówki”

Przyszłość kawy nie rysuje się różowo, dlatego też naukowcy i przedsiębiorcy coraz częściej sięgają po alternatywy. Jak opisuje Agronomist, w Finlandii trwają prace nad hodowlą komórkową kawy – fragmenty liści kawy hoduje się w bioreaktorach, a otrzymane w ten sposób komórki kawy, poddaje się odpowiedniej obróbce, uzyskując podobny skład chemiczny i smak jak znana nam kawa (Aisala i in., 2023). Kilka lat temu udało się już wypić pierwsze kubki kawy wytworzone w ten sposób, jednak przeniesienie tego procesu na skalę przemysłową jest dużo trudniejsze. 

W Singapurze z kolei trwają prace nad uzyskaniem smaku kawy bez ich ziaren, poprzez fermentację  resztek różnorodnego jedzenia. Oczywiście, w większości wersji nie zawiera ona kofeiny, jednak jej smak pozostaje bardzo zbliżony do smaku kawy. Takie przykłady wskazują, że wobec rosnących cen i zmian w smaku kawy alternatywy mogą stać się dużo bardziej popularne.

W tej czy innej formie ( i cenie), kawa pozostanie więc najpewniej z nami. Jednak jej dostępność i smak może się zdecydowanie zmieniać w najbliższych dekadach.

The post Czy kawie może być za gorąco? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Mapy średniorocznej anomalii temperatury w obszarze Arktyki od 1906 do 2025 roku. Kolory przedstawiają wartości anomalii temperatury w każdym roku, względem średniej z okresu 1951-1980: odcienie niebieskiego to obszary chłodniejsze, a czerwonego – cieplejsze niż średnia w tym okresie bazowym.

Pomimo dużej, międzyrocznej zmienności temperatury na mapach wyraźnie wyróżniają się dwa okresy ocieplenia w ciągu ostatnich 120 lat: lata 30-te XX wieku, oraz ostatnie trzy dekady, kiedy temperatura na dużych obszarach Arktyki zaczęła rosnąć w tempie znacznie szybszym niż trend globalny. Zjawisko to nazywane jest polarnym wzmocnieniem, i jest wynikiem działania klimatycznych sprzężeń zwrotnych.

Źródło: Zachary Labe, dane: Berkeley Earth.

W ramach akcji „Wykres na dziś” publikujemy wykresy i inne wizualizacje dotyczące zagadnień związanych ze zmianą klimatu. Mamy nadzieję, że prezentowane przez nas dane stanowić będą punkt wyjścia do szerokiej i opartej na faktach dyskusji na temat globalnego ocieplenia oraz możliwości jego ograniczenia. Akcję prowadzimy we współpracy z Komitetem ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk.

Zobacz wszystkie wizualizacje.

Ten wpis sfinansowaliśmy ze środków finansowych pochodzących z 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych przekazanych Fundacji Edukacji Klimatycznej. Dziękujemy!

The post Polarne wzmocnienie 1906-2025 appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Herbata to, zaraz po wodzie, najczęściej pity napój na świecie. Pochodzi z Chin, gdzie znajduje się prawie połowa (47%) wszystkich jej upraw. Choć herbata uprawiana jest w ponad 60 krajach, to ze względu na niezbędne dla niej stabilne wysokie opady i temperatury pomiędzy 10-26℃, właśnie Chiny wraz z Indiami, Kenią i Sri Lanką, odpowiadają za 80% jej produkcji (IISD, 2024). 

Wraz z postępującą zmianą klimatu, w większości odpowiednich do uprawy regionów, krzewy herbaty coraz częściej funkcjonują poza swoim optimum, a przez to stają się bardziej podatne na choroby i wrażliwsze na niesprzyjające zdarzenia pogodowe.

Zmiana klimatu a produkcja herbaty

Herbata to napar ze szczytowych pączków i liści młodych pędów krzewów herbacianych, które są bardzo wrażliwe na niesprzyjające warunki pogodowe. Wynikające ze zmiany klimatu wyższe temperatury oznaczają obniżoną fotosyntezę (wolniejszy wzrost), uszkodzenia komórek roślin (wnikanie czynników chorobotwórczych i zamieranie pędów) czy mniejszą retencję wody, a co za tym idzie mniejsze plony (powyżej 28℃, wzrost średnich temperatur o 1℃ zmniejsza plony ok. 4%). W wyższych temperaturach dodatkowo szybciej rozwijają się pluskwiaki atakujące krzewy herbaciane, dodatkowo obniżając zbiory (ETP, 2021).

Co ciekawe, zmiana klimatu to nie tylko wyższe temperatury, ale również bardziej poważniejsze problemy z przymrozkami i gradem, pojawiającymi się w najmniej spodziewanych momentach. Powodują one zamieranie nieprzystosowanych do niskich temperatur krzewów herbaty, jak również ich większą podatność na pasożyty w późniejszych miesiącach (ETP, 2021).

Kolejnym czynnikiem wpływającym na spadek plonów jest nieregularność opadów. Z jednej strony coraz dłuższe okresy bezopadowe połączone z wyższym parowaniem, przyczyniają się do suszy, która spowalnia fotosyntezę i wzrost roślin. W skrajnych sytuacjach może prowadzić to do zamierania części czy nawet całych krzewów, co jest dużą stratą ekonomiczną, gdyż jeden krzew herbaty “w normalnych warunkach” może być produktywny przez nawet 100 lat (Kamau i in. 2008). Z drugiej strony intensywne deszcze mogą rozmywać zbocza na których często rośnie herbata, wymywać substancje odżywcze z gleby czy uszkodzić pąki i zbierane liście. Dodatkowo, deszcze i zacienienie sprzyjają rozwojowi pasożytów  (ETP, 2021).

Jak globalne ocieplenie wpływa na jakość herbaty?

Smak i aromat herbaty w dużej mierze zależy od zawartości polifenoli (w tym katechin, odpowiedzialnych za cierpkość i gorycz), aminokwasów, takich jak teanina, nadających słodycz i umami, kofeiny odpowiedzialnej za gorzki smak oraz różnorodnych związków aromatycznych. Na ich zawartość wpływają podgatunek herbaty, proces obróbki, oraz cechy środowiskowe takie jak właściwości gleby, temperatura, nasłonecznienie czy wilgotność.

Wraz z postępującą zmianą klimatu, krzewy herbaty coraz częściej znajdują się poza swoim optimum wzrostu, zmagając się z niedoborami wody, wysoką temperaturą czy silnym nasłonecznieniem. W takich sytuacjach, rośliny aktywują reakcje obronne, w tym produkcję odpowiednich związków ( m.in. antyoksydantów, aminokwasów czy cukrów), ułatwiających im przetrwanie trudnych warunków.

Przegląd badań Shao i współpracowników (2021) wskazuje, że umiarkowany stres może pozytywnie wpływać na smak i aromat herbaty. Np. wysokie temperatury odpowiadają za zmniejszenie produkcji katechin, ograniczając jej gorycz, a lekkie przemrożenie może stymulować produkcję teaniny, odpowiadającej za słodkawy i umami smak herbaty. Z kolei susza powoduje wzrost zawartości związków aromatycznych (np.linalolu), wzmacniając aromat herbaty. Te pozytywne efekty szybko jednak mogą się zmienić w negatywne, obniżając ostatecznie właściwości smakowe i zdrowotne herbaty.

Przykładowo, korzystny wpływ wysokich temperatur na aromat herbaty znika dosyć szybko  wraz z długotrwałym lub bardzo silnym stresem cieplnym. Wtedy zachodzi degradacja substancji lotnych, odpowiedzialnych za przyjemny zapach herbaty (np. tlenku linalolu czy β-jononu, nadającymi herbacie kwiatowe i owocowe nuty), albo obniżenie produkcji wspomnianej już teaniny (czego skutkiem jest redukcja słodyczy i umami).  Z kolei w przypadku regionów gdzie pojawiają się długotrwałe okresy bezopadowe i często związany z nimi spadek zachmurzenia, a tym samym wzrost ostrego światła, może dochodzić do akumulacji glikozydu flawonowego, odpowiadającego za podwyższoną gorzkość i cierpkość herbaty. 

Również właściwości zdrowotne herbaty mogą się obniżać. Na przykład, wspomniane już gorzkie katechiny, których produkcja obniża się w wysokich temperaturach, mają istotne dla zdrowia człowieka właściwości antyoksydacyjne, opóźniające starzenie się czy zmniejszające ryzyko nowotworów i chorób serca (Xie, 2024; Wu i in, 2025). I choć oczywiście wszystko zależy od intensywności i długotrwałości zachodzących zjawisk, to niewątpliwie zmiana klimatu będzie wpływała na właściwości herbaty, która trafi na nasze stoły.

Nie wszystko wszędzie naraz

Oczywiście, zmiana klimatu nie wszędzie będzie równie dotkliwe, a co więcej w zależności od regionu, różne czynniki będą najbardziej niszczące dla upraw. Dla przykładu, kraje takie jak Indie czy Kenia zmagają się głównie z suszami, Chiny oprócz braków wody, doświadczają dużej zmienności temperatur (Omer i in. 2025), podczas gdy na Sri Lance, głównym problemem staje się nieregularność opadów (Jayasinghe i Kumar. 2019). Poszczególne kraje, czy nawet ich regiony zmagają się z różnymi konsekwencjami zmiany klimatu, jednak wszystkie w mniejszym lub większym stopniu będą je odczuwać w postaci mniejszych plonów lub gorszej jakości herbaty. 

Kto najwięcej straci?

To, w jakim stopniu, zmiana klimatu wpłynie na uprawy herbaty pozostaje kwestią sporną. Z jednej strony, prognozy wskazują, że suma terenów odpowiednich dla produkcji herbaty się nie zmieni. Część terenów nie będzie się z czasem nadawała pod uprawy herbaty (w tym tereny Malawi, Tanzanii i Argentyny), podczas gdy inne (takie jak Rwanda, Iran, Tajlandia czy Turcja) staną się bardziej odpowiednie. 

Z drugiej jednak strony,11 z 20 największych eksporterów herbaty doświadczy spadku powierzchni terenów najlepiej nadających się do uprawy herbaty (Bania i wsp. 2025), co będzie się wiązać z koniecznością przenoszenia upraw na tereny, które choć teoretycznie się dla niej nadają, to jednak są niedostępne (np. są cenne przyrodniczo, zajęte przez inne uprawy lub gęsto zaludnione). W takiej sytuacji będą miały miejsce jeszcze silniejsze konflikty interesów, dalsze obniżanie bioróżnorodności czy utrata miejsc pracy często dla setek tysięcy ludzi. Może się to też wiązać z deficytami herbaty na rynku i ich wyższymi cenami, szczególnie jeśli weźmiemy pod uwagę ciągle zwiększający się popyt na nią (globalnie ok 3% rocznie w ostatniej dekadzie (FAO, 2024).

Dodatkowo, powyższe prognozy skupiają się na średnich wartościach i trendach, nie biorąc pod uwagę jednorazowych wydarzeń które mogą czynić największe zniszczenia nawet w odpowiedniej dla herbaty lokalizacji. Gwałtowne opady deszczu i burze czy skrajnie wysokie temperatury mogą nie tylko obniżyć plon w danym roku, ale spowodować zamieranie całych połaci upraw i konieczność posadzenia nowych krzewów, z których zbiory będą możliwe dopiero po kilku latach.

Podsumowując, herbata, choć nie tak narażona jak kawa czy kakao, również znajduje się pod presją zmiany klimatu. Najbardziej odczują to osoby pracujące na plantacjach, jednak również my doświadczymy nowych nut goryczy w jej smaku.

The post Cierpka czy słodka? Jaki smak będzie miała Twoja poranna herbata?   appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Kakaowce, oryginalnie pochodzące z Ameryki Południowej, potrzebują do rozwoju dużych ilości wody, wysokiej wilgotności oraz stabilnych, dosyć wysokich temperatur (20-30℃). Te warunki najlepiej są spełniane w lasach deszczowych, dlatego też ponad 60% światowej produkcji kakao odbywa się w Afryce Zachodniej – na Wybrzeżu Kości Słoniowej (42%), w Ghanie (12%), Kamerunie (5%) czy Nigerii (5%). Innymi znaczącymi eksporterami są takie kraje jak Indonezja (11%), Ekwador (7%) czy Brazylia (5%). 

Zmiana klimatu coraz częściej zaburza warunki klimatyczne w miejscach upraw kakaowców, przynosząc w strefie równikowej  intensywne deszcze przeplatające się z suszami, ale również wyższe temperatury, do których kakaowce te nie są dostosowane (powyżej 30℃ ich plony zdecydowanie się obniżają). Badania wykazały, że na ponad 70% plantacji liczba dni z temperaturą powyżej 32℃  wzrosła o prawie 6 tygodni w związku z antropogeniczną zmianą klimatu.

Kryzys dostępności kakao 2023-2025

Najlepszym przykładem skutków zachodzących zmian klimatycznych jest powoli już mijający kryzys dostępności kakao (2023-2025), kiedy to w Ghanie jego produkcja spadła o ponad 40%, powodując ponad 4-krotny wzrost cen kakao na rynku (z utrzymujących się od lat 80-tych XX w. niecałych 3 000 $/t do ponad 12 000 $/t w kwietniu 2024). 

W 2023 z Zachodniej Afryce w porze deszczowej (kwiecień – czerwiec) wystąpiły niespotykanie intensywne deszcze, które zniszczyły kwiaty kakaowców, a także zalewały całe pola uprawne, utrudniając korzeniom pobieranie związków odżywczych (Saravia-Castillo i in.2022). Intensywne deszcze wsparły dodatkowo rozwój chorobotwórczych grzybów i lęgniowców (jak np. Phytophthora powodującego czarną zgniliznę strąków), z którymi od dłuższego czasu zmagają się plantacje. 

Po tym okresie, nastąpiła bardzo dotkliwa pora sucha. Kwiaty więdły, część liści spadła, odsłaniając strąki kakaowców i generując dla nich dodatkowy stres cieplny, nasilony jeszcze przez wysokie temperatury, w efekcie czego owoce były drobniejsze i częściej zepsute, a drzewa bardziej podatne na choroby i czynniki stresowe (Climate central, 2025). Taki układ pogodowy zdarza się w tamtym rejonie niezwykle rzadko, a badania wskazują jednoznacznie, że został on spotęgowany przez kryzys klimatyczny (Climate central, 2025).

Oczywiście, nie była to jedyna przyczyna kryzysu – w ostatnich latach rozprzestrzenia się intensywnie wirus spęczniałych pędów kakaowca (cacao swollen shoot virus, CSSV), a bardzo niskie płace dla rolników zajmujących się uprawą skłoniły część z nich do zajęcia się przemytem kakao lub nielegalnym wydobyciem złota i porzucenia plantacji. Komponent klimatyczny odegrał jednak najważniejszą rolę (Siaw, Ofosu, Sarpong 2023; Christian Aid, 2025). Pozostanie on istotny również przy przyszłych kryzysach, gdyż stabilna, nie za wysoka temperatura oraz równomierne, duże opady deszczu, niezbędne do obfitych zbiorów nasion kakaowców, będą coraz rzadsze w tym rejonie.

Kryzys klimatyczny nasila wcześniejsze problemy kakaowców

Zmiana klimatu wpływa na plony kakaowców nie tylko bezpośrednio, przez zmiany warunków klimatycznych, ale również poprzez nasilanie znaczenia innych problemów środowiskowych, takich jak niska różnorodność genetyczna kakaowców i biologiczna całych plantacji czy też wycinka lasów deszczowych, powodująca intensywną degradację gleby.

Kakaowce używane obecnie w uprawie to najczęściej potomkowie roślin wprowadzonych do uprawy w latach 40. XX w., co zdecydowanie ogranicza ich różnorodność genetyczną (Zhang i Motilal, 2016). Przekłada się to na ich większą podatność na choroby i niższe możliwości dostosowywania się do zmieniających się warunków, co jest szczególnie ważne w kontekście zachodzących zmian klimatycznych, kiedy destabilizacja warunków ogranicza odporność roślin i ich możliwości radzenia sobie z różnorodnymi stresorami.

Wylesianie lasów deszczowych pod plantacje kakao dzieje się na ogromną skalę – na Wybrzeżu Kości Słoniowej 37% lasów, a w Ghanie 13%, zostało wyciętych pod uprawy kakaowców (Kalischek i in. 2023). Ogołocone z drzew tereny gorzej pochłaniają wodę oraz szybciej wysychają, co w połączeniu z ogromnym zapotrzebowaniem kakaowców na wodę (ok.17000 l/kg Ortiz-Rodriguez i in. 2015) i intensywnymi metodami uprawy (m.in.dużo herbicydów i nawozów) prowadzi do niezwykle szybkiej degradacji gleby. Kryzys klimatyczny dodatkowo intensyfikuje ten proces ze względu na wyższe temperatury (w więc wyższe parowanie) oraz nierównomierne opady (powodzie wymywają związki odżywcze, a susze powodują erozję wietrzną).

Wylesione, zdegradowane gleby i duże tereny pokryte jednym typem upraw powodują, że plantacje stają się z czasem ogromnymi terenami niskiej bioróżnorodności, co wpływa na efektywność uprawy samych kakaowców. Meszki czy wciornastki – owady zapylające ich kwiaty – występują tam często w zbyt małej ilości by móc podołać zapotrzebowaniu. Okazuje się, że problem jest na tyle duży, że nawet proste zabiegi, takie jak zostawianie opadłych liści na ziemi, sadzenie innych drzew zacieniających czy wyższe kakaowce, które tworzyłyby zacienienie gruntu, mogłyby zwiększyć efektywność zapylania między 9 a 19% (Land i in, 2025).

Przyszłość kakao

Jak potoczą się dalsze losy kakao? Badania przewidują, że zarówno w Afryce jak i Ameryce Południowej jego zasięg będzie się przesuwał, na wschód w głąb lądu. Spowoduje to, że choć w 2050 prawie 90% terenów obecnych upraw znajdzie się poza optimum warunków klimatycznych dla kakaowców, to tereny dla nich optymalne mogą być nawet większe niż obecnie (Asante i in. 2025). Taki wniosek wypływa jednak z analiz, które uwzględniają jedynie średnie ilości opadów czy temperatury, a nie gwałtowne zmiany pogodowe, które bardzo wpływają na stabilność upraw. Ewentualny przyrost terenów dostępnych pod uprawy kakao jest więc prawdopodobnie mocno przeszacowany, a tworzenie coraz to nowych plantacji rodzi kolejne problemy środowiskowe.

Pod nowe plantacje trzeba wykarczować nowe połacie lasów równikowych, które pozostają ostoją bioróżnorodności, jak również zapewniają opady w dużej części Afryki czy Amazonii (Duku i Hein, 2021, patrz też Podniebne rzeki: jak wylesianie wpływa na cykl hydrologiczny). Jednocześnie pozostawiamy za sobą nieużytkowane już plantacje wraz z 5 mln osób, pracującymi na nich i niską szansą na odnowienie się lasów równikowych w ludzkiej skali czasowej, ze względu na degradację gleby i zmiany w klimacie które zaszły w międzyczasie.

Innym problemem pozostaje jednak fakt, że kakaowce owocują  jedynie przez ok 25-30 lat i wiele z tych upraw zbliża się do końca tego okresu. W najbliższym czasie ok ⅓ kakaowców na Wybrzeżu Kości Słoniowej i ok. 23% w Ghanie i tak będzie wymagało wymiany (Christian Aid, 2025). Pozostaje więc pytanie czy biorąc jednak pod uwagę zachodzące zmiany opłaca się ponownie je sadzić? Niewątpliwie przemysł kakao napotka w najbliższych dekadach liczne problemy, od których rozwiązania będzie zależeć dobrostan milionów osób.

Nowe możliwości i stare metody

Kryzys kakao unaocznił nam, jak ogromnie niestabilne mogą być uprawy kakao i sprawił, że zaczęto rozwijać pomysły na poprawienie efektywności pozyskiwania kakao, jak również nowe metody produkcji czekolady uniezależnione od kapryśnego klimatu. 

W zaleceniach dotyczących adaptacji upraw kakaowców do nowego klimatu możemy znaleźć stare, od dawna sprawdzone metody, takie jak sadzenie drzew zacieniających i osłaniających od wiatru, pozostawianie ściółki by gleba pozostawała dłużej wilgotna, mikronawadnianie w okolicach korzeni, czy używanie kompostu organicznego zamiast nawozów sztucznych. To wszystko może jednak nie wystarczyć wobec intensywności zachodzących zmian. W takim wypadku zalecana jest po prostu rezygnacja z uprawy kakao na rzecz innych roślin (ICCAS, 2018; Backer i in. 2024).

Coraz więcej jest także pomysłów na technologiczne ulepszanie procesu pozyskiwania kakao. W Izraelu badane są odmiany kakaowca odporne na susze, w Singapurze trwają badania na karobem – drzewem mogącym rosnąć w basenie morza Śródziemnego odpornym na niesprzyjające warunki pogodowe. Po wyprażeniu i obróbce enzymatycznej jego owoce dają podobny aromat co czekolada. 

Z kolei w Stanach Zjednoczonych firma California Cultured opracowała metodę rozmnażania ziaren kakaowca w kadziach z wodą i cukrem, co jest dużo wydajniejsze niż naturalny proces i wymaga dużo mniej zasobów. 

Przyszłość kakao stoi więc pod wieloma znakami zapytania, jednak ze względu na miłość Zachodniego Świata do czekolady będzie pełna prób pozostawienia tego smaku w naszej kuchni.

The post Chwiejny klimat chwieje produkcją kakao. Co czeka czekoladę w cieplejszym świecie? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wykres średniej temperatury w Polsce w okresie lata klimatologicznego (od czerwca do sierpnia), zimy (od grudnia do lutego) i całego roku, w okresie od 1901 do 2024 roku, zgodnie z analizą CRU TS 4.09 z Uniwersytetu Wschodniej Anglii.

Oś pozioma: czas (lata). Oś pionowa: temperatura sezonowa lub roczna (stopnie Celsjusza). Linia koloru fioletowego oznacza temperaturę z okresu zimy klimatologicznej (DJF, grudzień-styczeń-luty), kolor pomarańczowy to lato (JJA, czerwiec-lipiec-sierpień), zaś kolor niebieski to wartości średnioroczne.

Wykres oparty jest o analizę CRU TS 4.09 na siatce 0,5°×0,5°.

Źródło: Climate Data Dashboard, Climatic Research Unit/NCAS.

W ramach akcji „Wykres na dziś” publikujemy wykresy i inne wizualizacje dotyczące zagadnień związanych ze zmianą klimatu. Mamy nadzieję, że prezentowane przez nas dane stanowić będą punkt wyjścia do szerokiej i opartej na faktach dyskusji na temat globalnego ocieplenia oraz możliwości jego ograniczenia. Akcję prowadzimy we współpracy z Komitetem ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk.

Zobacz wszystkie wizualizacje.

Ten wpis sfinansowaliśmy ze środków finansowych pochodzących z 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych przekazanych Fundacji Edukacji Klimatycznej. Dziękujemy!

The post Temperatura lata, zimy i roku w Polsce od 1901 do 2024 roku appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wykres zmienności temperatur dobowych na powierzchni lądów od 45 do 85 równoleżnika północnego według danych obserwacyjnych (reanaliza ERA5) oraz symulacji modelu klimatu.

Oś pionowa: czas (lata). Oś pozioma: panel A, anomalia dobowej zmienności temperatury (mierzona jako średnia wartość 1 odchylenia standardowego temperatury) w odniesieniu do średniej z okresu 1980–2000 (kelwiny); panel B, 30-letnie trendy dobowej zmienności temperatury (kelwiny na dekadę). Kolor czarny: dane obserwacyjne (reanaliza ERA5), ciemnołososiowy: składowa zmienności związana z wymuszoną zmianą klimatu (według szacunków opartych o dane reanalizy ERA5), szary: składowa zmienności związana z wewnętrzną zmiennością klimatu, różowy: składowa zmienności związana z wymuszoną zmianą klimatu (według szacunków opartych o dane Berkeley Earth), zielony: symulacje sześciu modeli klimatu z projektu Large Ensemble Archive (LENS), żółty: symulacje modelu WACCM6 zasilanego obserwowanymi zmianami arktycznego lodu pływającego, niebieski: symulacje modelu WACCM6 zasilanego średnią klimatologiczną arktycznego lodu pływającego. Na panelu B, kolor jasnołososiowy oznacza zakres niepewności szacunków składowej zmienności związanej z wymuszoną zmianą klimatu. Wykres pudełkowy po prawej stronie panelu B obrazuje zakres trendów zmienności temperatury dobowej związanej z niewymuszoną, naturalną zmiennością systemu klimatycznego (granice pudełka to 25 i 75 percentyle, a wąsy zaznaczają granice 5 i 95 percentyla).

Symulacje modeli klimatu konsekwentnie przewidują, że wraz z postępującym globalnym ociepleniem nastąpi osłabienie południkowego gradientu temperatury i zmniejszenie zmienności temperatury na średnich i wysokich szerokościach geograficznych (na przykład w Europie). Kilkanaście lat temu pojawiła się jednak alternatywna, kontrowersyjna hipoteza postulująca, że redukcja powierzchni arktycznego lodu morskiego spowoduje, za sprawą bardziej meandrującego prądu strumieniowego, większą częstotliwość epizodów mroźnej pogody na średnich i wysokich szerokościach geograficznych.

Ze względu na dużą zmienność pogody w badanym obszarze i względnie niewielkie prognozowane zmiany zmienności temperatury, rozstrzygnięcie który z tych scenariuszy odpowiada rzeczywistości nie jest łatwe. Praca, z której pochodzi pokazany powyżej wykres, sugeruje że obserwacje potwierdzają, iż to modele klimatu poprawnie przewidywały przyszłość jesienno-zimowego klimatu na średnich i wysokich szerokościach geograficznych, i że będzie on coraz bardziej łagodny, a także coraz mniej zmienny.

Źródło: Siew, Wu i Screen (2026), Detectable Human Influence on Reduced Day-to-Day Temperature Variability in the Cold Season Driven by Arctic Sea-Ice Loss. Atmospheric Science Letters 27, no. 1: e70005.

W ramach akcji „Wykres na dziś” publikujemy wykresy i inne wizualizacje dotyczące zagadnień związanych ze zmianą klimatu. Mamy nadzieję, że prezentowane przez nas dane stanowić będą punkt wyjścia do szerokiej i opartej na faktach dyskusji na temat globalnego ocieplenia oraz możliwości jego ograniczenia. Akcję prowadzimy we współpracy z Komitetem ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk.

Zobacz wszystkie wizualizacje.

Ten wpis sfinansowaliśmy ze środków finansowych pochodzących z 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych przekazanych Fundacji Edukacji Klimatycznej. Dziękujemy!

The post Czy zimowa pogoda staje się bardziej zmienna? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Przyroda zna dużo sposobów na dostosowywanie się do ocieplającego się klimatu. Przede wszystkim zachodzą zmiany w fenologii (czasie kiełkowania, kwitnienia, składania jaj, migracji, czy zapadania w sen zimowy), po drugie zmieniają się dobowe rytmy zachowań (łosie żerują coraz częściej w godzinach porannych, wielkie koty – pantery, tygrysy, gepardy – przesuwają godziny swej aktywności na wieczór), a po trzecie organizmy udają się do lokalnych refugiów – miejsc bardziej zacienionych, z lokalnie niższą temperaturą lub większą ilością wody.

Coraz częściej jednak mechanizmy te przestają wystarczać, a wiele zwierząt zaczyna migrować w stronę chłodniejszych regionów by pozostać w swoim optimum termicznym. Jednak najnowsze analizy ujawniają, że niekoniecznie oznacza to wędrówki ku biegunom, w górę i w głąb. W dwóch pracach (Rubenstein i in. 2023, Lawlor i in. 2024), które podsumowują całą współczesną wiedzę dotyczącą migracji organizmów w związku ze wzrostem średnich temperatur, wykazano, że właściwie jedynie około połowy migrujących gatunków zmierza w tych kierunkach.

Co dokładnie wynika z tych badań? Jedynie 47% (59% wg. Lawlor i in. 2024) organizmów migruje zgodnie z naszymi założeniami – ku biegunom ok. 50% (ze średnią prędkością 11,8 km/dekada), a „w górę” ok. 43% (9 m/dekada). Co ciekawe, choć część gatunków  migruje w głąb zbiorników wodnych, jest ich na tyle niedużo (ok. 36%) i robią to na tyle chaotycznie, że naukowcy stwierdzili, że nie można mówić o trendzie poruszania się w głąb zbiorników wraz z ocieplającym się klimatem – po prostu efekt ten globalnie nie zachodzi, mimo że poszczególnym gatunkom się to zdarza. Możemy więc mówić jedynie o migracji ku biegunom i w górę, a nie w głąb.

Okazuje się również, że bardzo dużo zależy po prostu od analizowanej  grupy zwierząt – jedne wyraźnie migrują ku biegunom i do góry, podczas gdy inne zupełnie nie.

Kto migruje na północ, kto do góry a kto szuka swoich własnych ścieżek?

Ku biegunom podążają najmniejsi

Okazuje się, że ze wszystkich organizmów poruszających się ku biegunom, najdalej i najczęściej poruszają się te najmniejsze – pająki, wieloszczety (w dużym uproszczeniu – morskie “robale”) oraz owady. Średnie tempo przemieszczania się dwóch pierwszych grupach wynosi ponad 40 km na dekadę i dotyczy ponad 70% badanych gatunków migrujących. W przypadku owadów trend dotyczy nieco powyżej 50%. 

Tendencję tę możemy zaobserwować również w Polsce, gdzie najliczniejszą grupę nowych gatunków stanowią właśnie owady i pająki. Część z nich jedynie rozszerza swój zasięg (np. modliszka zwyczajna, tygrzyk paskowany) lub wraca na dawniej zajmowane tereny (np. zadrzechnia fioletowa), podczas gdy inne kolonizują nowe dla siebie obszary (np. nadrzewek południowy). Również gatunki inwazyjne (np. wtyk amerykański, szrotówek kasztanowcowiaczek czy biedronki azjatyckie), które pojawiły się wraz z globalizacją transportu, korzystają z ciepłych zim i możliwości utrzymania większej liczby pokoleń w ciągu roku, co ułatwia im przetrwanie i stanowi realne zagrożenie dla lokalnej fauny i flory. 

Dlaczego to właśnie te maluchy w największym stopniu migrują? Z jednej strony jako organizmy zmiennocieplne są dużo wrażliwsze na zmiany temperatury niż organizmy stałocieplne (Ramalho i in 2023) – nie mają mechanizmów regulujących ich własną temperaturę, w związku z czym nawet nieduże zmiany są dla nich bardziej dotkliwe. Z drugiej, krótkie cykle życiowe i szybka przemiana pokoleń ułatwiają im szybsze dostosowywanie się do nowej sytuacji. Dodatkowo, małe rozmiary ułatwiają szybkie przemieszczanie się na duże odległości (najczęściej na statkach i samochodach) oraz  znalezienie odpowiedniego dla siebie siedliska, ze względu na mniejsze potrzeby.

Ssaki, płazy i gady (na razie) migrują w najmniejszym stopniu

Badania wskazują, że ptaki, ryby i skorupiaki również, podobnie jak owady, często wędrują ku biegunom, choć nieco wolniej. Im również łatwiej jest omijać bariery tworzone przez człowieka i mieć ciągłość środowiska, niż dużym zwierzętom lądowym. W przypadku pozostałych grup (w tym ssaków, płazów i gadów) nie odnotowano jednoznacznych trendów. Nie oznacza to jednak, że żadne gatunki z tych gromad nie migrują ku biegunom, jest ich bowiem całkiem sporo (np. lis rudy, Elmhagen i in., 2018, czy szakal złocisty, Kowalczyk i in. 2019), ale raczej, że większość z nich radzi sobie inaczej (na razie) z ocieplającym się klimatem lub napotyka zbyt dużo barier by móc migrować na zauważalne odległości.

W przypadku migracji w pionie również nie widać jednoznacznych trendów wśród większości grup. Wyraźnie obserwuje się je jedynie u owadów, które migrują ku wyższym wysokościom i  u ryb, które przemieszczają się w dół wraz z biegiem rzek. U pozostałych gromad wędrówki są notowane w przypadku poszczególnych gatunków lub populacji, lecz nie obejmują większości przedstawicieli danej grupy. Badania prowadzone w Alpach dodatkowo wykazują, że tam, choć większość zwierząt przemieszcza się w górę (z wyjątkiem owadów żyjących na powierzchni wód), to czynią to zbyt wolno w stosunku do tempa ocieplania się klimatu. W praktyce jedynie owady lądowe migrują wystarczająco szybko, by dotrzymać kroku zachodzącym zmianom (Vitasse i in. 2021).

Dlaczego tylko połowa gatunków migruje w intuicyjną dla nas stronę?

Oczywistym wnioskiem płynącym z badań jest to, że wiele gatunków z jakiegoś powodu nie przemieszcza się w stronę globalnie chłodniejszych rejonów. Przyczyn jest dużo – od ograniczeń gatunku do przemieszczania się na duże odległości, przez ograniczenia geograficzne siedlisk (np. ryby nie popłyną na północ jeśli rzeka kieruje się na zachód, a nasiona roślin nie polecą na południe jeśli wiatr wieje przez większość czasu na wschód) aż po fragmentację siedlisk (zwierzęta bagienne i leśne nie przemierzą wielu kilometrów pól uprawnych, obszarów miejskich czy dróg). Może być też tak, że środowisko nie jest dostosowane do potrzeb migrujących zwierząt – np. na pewnej wysokości brakuje gleby, jest za silny wiatr, bądź brak stałego dostępu do wody.

Inną kwestią pozostają interakcje międzygatunkowe. Motyle żerujące na konkretnych gatunkach kwiatów górskich, nie zaadaptują się na wysokości, gdzie kwiaty te nie występują, a  większość drzew nie wykiełkuje bez niezbędnych im grzybów mykoryzowych (więcej na ten temat przeczytasz w artykule Grzyby – ratownicy w czasie suszy). 

Istotna jest  również kwestia konkurencji międzygatunkowej – zawsze prościej jest utrzymać się na danym terenie, niż zdobyć go od zera, chociażby ze względu na sieć współpracy funkcjonujących w danym ekosystemie organizmów. Przybyłe gatunki mogą nie znaleźć odpowiedniego pożywienia bądź być podatne na choroby, na które lokalne organizmy są odporne. Ciekawym przykładem są pąkle i małże, którym w płytkich wodach przybrzeżnych robi się za gorąco, jednak ich zejście głębiej jest utrudnione ze względu obecność drapieżnych rozgwiazd, które uniemożliwiają im zasiedlenie głębszych terenów.

Bywa też tak, że inne czynniki klimatyczne i środowiskowe (zanieczyszczenie, pożar, huragan) mogą lokalnie być czynnikiem silniejszym niż średnia zmiana temperatury i wymuszać nieoczywiste kierunki migracji. Silnym motorem do migracji, szczególnie w klimacie umiarkowanym, bywa na przykład brak wody (Moore i in., 2023). 

Najtrudniej  jest tym którzy i tak mają mało

Te wszystkie czynniki powodują, że organizmy często nie migrują ku biegunom czy do góry, lecz “tam gdzie mogą”, licząc na znalezienie lokalnie chłodniejszych rejonów. Zasadnicze różnice w możliwościach migracji zależą od przystosowania organizmu do lokalnych potrzeb. Dużo większe szanse na zasiedlanie nowych terenów mają generaliści, czyli gatunki które nie mają specyficznych potrzeb (konkretnego żywiciela, typu gleby, czy wyjątkowych warunków środowiska) i radzą sobie w większości warunków (Platts i in., 2019). 

Dobrym przykładem tego zjawiska jest to co dzieje się w polskich lasach. Zanikają nam wyjątkowe siedliska: bory świeże i bagienne, olszyny i świetliste dąbrowy oraz towarzyszące im gatunki. Wszystkie te drzewostany przekształcają się w bory mieszane i grądy, co bardzo zubaża bioróżnorodność, ograniczając pulę gatunków do tych o najmniejszych wymaganiach środowiskowych. Podobnie jest na całym świecie, gdzie generaliści mogą migrować, natomiast gatunki bardzo związane z jednym typem ekosystemu po prostu wymierają.

Przyroda jest skomplikowana

Przytoczone analizy mają jednak swoje ograniczenia – więcej badań prowadzonych jest w Europie i Ameryce Pn, nie wiemy więc jak realnie zachowują się zwierzęta w klimacie równikowym, w którym już teraz docierają do swoich krytycznych granic radzenia sobie z wysoką temperaturą. Możliwe więc że tam trendy “na biegun i do góry” byłyby bardziej widoczne.

Podsumowując, proste myślenie o tym, że zwierzęta po prostu “przeniosą się na północ lub wyżej w góry” jest zupełnie nieuzasadnione. Analizy dostępnej literatury wskazują raczej na to, że jedynie najmniejsze organizmy – pająki, owady, wieloszczety są w stanie realnie migrować w tych kierunkach, wywołując z resztą często duży zamęt w środowisku do którego przybywają. 

Przyroda pozostaje więc nadal bardzo skomplikowanym, często niepoznanym systemem, wymagającym bardzo lokalnego spojrzenia. W celu utrzymania każdego ekosystemu i gatunku musimy wziąć pod uwagę przede wszystkim właściwości lokalnego środowiska. 

Niewątpliwie jednak, by dać jak największe szanse przyrodzie, potrzebujemy zostawić jej jak największą przestrzeń – dzięki temu szanse na utrzymanie jak największej różnorodności zdecydowanie rosną. 

The post Dokąd migrują zwierzęta w ocieplającym się klimacie? Czy wszystkim się udaje? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.