Mapy średniorocznej anomalii temperatury w obszarze Arktyki od 1906 do 2025 roku. Kolory przedstawiają wartości anomalii temperatury w każdym roku, względem średniej z okresu 1951-1980: odcienie niebieskiego to obszary chłodniejsze, a czerwonego – cieplejsze niż średnia w tym okresie bazowym.

Pomimo dużej, międzyrocznej zmienności temperatury na mapach wyraźnie wyróżniają się dwa okresy ocieplenia w ciągu ostatnich 120 lat: lata 30-te XX wieku, oraz ostatnie trzy dekady, kiedy temperatura na dużych obszarach Arktyki zaczęła rosnąć w tempie znacznie szybszym niż trend globalny. Zjawisko to nazywane jest polarnym wzmocnieniem, i jest wynikiem działania klimatycznych sprzężeń zwrotnych.

Źródło: Zachary Labe, dane: Berkeley Earth.

W ramach akcji „Wykres na dziś” publikujemy wykresy i inne wizualizacje dotyczące zagadnień związanych ze zmianą klimatu. Mamy nadzieję, że prezentowane przez nas dane stanowić będą punkt wyjścia do szerokiej i opartej na faktach dyskusji na temat globalnego ocieplenia oraz możliwości jego ograniczenia. Akcję prowadzimy we współpracy z Komitetem ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk.

Zobacz wszystkie wizualizacje.

Ten wpis sfinansowaliśmy ze środków finansowych pochodzących z 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych przekazanych Fundacji Edukacji Klimatycznej. Dziękujemy!

The post Polarne wzmocnienie 1906-2025 appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Herbata to, zaraz po wodzie, najczęściej pity napój na świecie. Pochodzi z Chin, gdzie znajduje się prawie połowa (47%) wszystkich jej upraw. Choć herbata uprawiana jest w ponad 60 krajach, to ze względu na niezbędne dla niej stabilne wysokie opady i temperatury pomiędzy 10-26℃, właśnie Chiny wraz z Indiami, Kenią i Sri Lanką, odpowiadają za 80% jej produkcji (IISD, 2024). 

Wraz z postępującą zmianą klimatu, w większości odpowiednich do uprawy regionów, krzewy herbaty coraz częściej funkcjonują poza swoim optimum, a przez to stają się bardziej podatne na choroby i wrażliwsze na niesprzyjające zdarzenia pogodowe.

Zmiana klimatu a produkcja herbaty

Herbata to napar ze szczytowych pączków i liści młodych pędów krzewów herbacianych, które są bardzo wrażliwe na niesprzyjające warunki pogodowe. Wynikające ze zmiany klimatu wyższe temperatury oznaczają obniżoną fotosyntezę (wolniejszy wzrost), uszkodzenia komórek roślin (wnikanie czynników chorobotwórczych i zamieranie pędów) czy mniejszą retencję wody, a co za tym idzie mniejsze plony (powyżej 28℃, wzrost średnich temperatur o 1℃ zmniejsza plony ok. 4%). W wyższych temperaturach dodatkowo szybciej rozwijają się pluskwiaki atakujące krzewy herbaciane, dodatkowo obniżając zbiory (ETP, 2021).

Co ciekawe, zmiana klimatu to nie tylko wyższe temperatury, ale również bardziej poważniejsze problemy z przymrozkami i gradem, pojawiającymi się w najmniej spodziewanych momentach. Powodują one zamieranie nieprzystosowanych do niskich temperatur krzewów herbaty, jak również ich większą podatność na pasożyty w późniejszych miesiącach (ETP, 2021).

Kolejnym czynnikiem wpływającym na spadek plonów jest nieregularność opadów. Z jednej strony coraz dłuższe okresy bezopadowe połączone z wyższym parowaniem, przyczyniają się do suszy, która spowalnia fotosyntezę i wzrost roślin. W skrajnych sytuacjach może prowadzić to do zamierania części czy nawet całych krzewów, co jest dużą stratą ekonomiczną, gdyż jeden krzew herbaty “w normalnych warunkach” może być produktywny przez nawet 100 lat (Kamau i in. 2008). Z drugiej strony intensywne deszcze mogą rozmywać zbocza na których często rośnie herbata, wymywać substancje odżywcze z gleby czy uszkodzić pąki i zbierane liście. Dodatkowo, deszcze i zacienienie sprzyjają rozwojowi pasożytów  (ETP, 2021).

Jak globalne ocieplenie wpływa na jakość herbaty?

Smak i aromat herbaty w dużej mierze zależy od zawartości polifenoli (w tym katechin, odpowiedzialnych za cierpkość i gorycz), aminokwasów, takich jak teanina, nadających słodycz i umami, kofeiny odpowiedzialnej za gorzki smak oraz różnorodnych związków aromatycznych. Na ich zawartość wpływają podgatunek herbaty, proces obróbki, oraz cechy środowiskowe takie jak właściwości gleby, temperatura, nasłonecznienie czy wilgotność.

Wraz z postępującą zmianą klimatu, krzewy herbaty coraz częściej znajdują się poza swoim optimum wzrostu, zmagając się z niedoborami wody, wysoką temperaturą czy silnym nasłonecznieniem. W takich sytuacjach, rośliny aktywują reakcje obronne, w tym produkcję odpowiednich związków ( m.in. antyoksydantów, aminokwasów czy cukrów), ułatwiających im przetrwanie trudnych warunków.

Przegląd badań Shao i współpracowników (2021) wskazuje, że umiarkowany stres może pozytywnie wpływać na smak i aromat herbaty. Np. wysokie temperatury odpowiadają za zmniejszenie produkcji katechin, ograniczając jej gorycz, a lekkie przemrożenie może stymulować produkcję teaniny, odpowiadającej za słodkawy i umami smak herbaty. Z kolei susza powoduje wzrost zawartości związków aromatycznych (np.linalolu), wzmacniając aromat herbaty. Te pozytywne efekty szybko jednak mogą się zmienić w negatywne, obniżając ostatecznie właściwości smakowe i zdrowotne herbaty.

Przykładowo, korzystny wpływ wysokich temperatur na aromat herbaty znika dosyć szybko  wraz z długotrwałym lub bardzo silnym stresem cieplnym. Wtedy zachodzi degradacja substancji lotnych, odpowiedzialnych za przyjemny zapach herbaty (np. tlenku linalolu czy β-jononu, nadającymi herbacie kwiatowe i owocowe nuty), albo obniżenie produkcji wspomnianej już teaniny (czego skutkiem jest redukcja słodyczy i umami).  Z kolei w przypadku regionów gdzie pojawiają się długotrwałe okresy bezopadowe i często związany z nimi spadek zachmurzenia, a tym samym wzrost ostrego światła, może dochodzić do akumulacji glikozydu flawonowego, odpowiadającego za podwyższoną gorzkość i cierpkość herbaty. 

Również właściwości zdrowotne herbaty mogą się obniżać. Na przykład, wspomniane już gorzkie katechiny, których produkcja obniża się w wysokich temperaturach, mają istotne dla zdrowia człowieka właściwości antyoksydacyjne, opóźniające starzenie się czy zmniejszające ryzyko nowotworów i chorób serca (Xie, 2024; Wu i in, 2025). I choć oczywiście wszystko zależy od intensywności i długotrwałości zachodzących zjawisk, to niewątpliwie zmiana klimatu będzie wpływała na właściwości herbaty, która trafi na nasze stoły.

Nie wszystko wszędzie naraz

Oczywiście, zmiana klimatu nie wszędzie będzie równie dotkliwe, a co więcej w zależności od regionu, różne czynniki będą najbardziej niszczące dla upraw. Dla przykładu, kraje takie jak Indie czy Kenia zmagają się głównie z suszami, Chiny oprócz braków wody, doświadczają dużej zmienności temperatur (Omer i in. 2025), podczas gdy na Sri Lance, głównym problemem staje się nieregularność opadów (Jayasinghe i Kumar. 2019). Poszczególne kraje, czy nawet ich regiony zmagają się z różnymi konsekwencjami zmiany klimatu, jednak wszystkie w mniejszym lub większym stopniu będą je odczuwać w postaci mniejszych plonów lub gorszej jakości herbaty. 

Kto najwięcej straci?

To, w jakim stopniu, zmiana klimatu wpłynie na uprawy herbaty pozostaje kwestią sporną. Z jednej strony, prognozy wskazują, że suma terenów odpowiednich dla produkcji herbaty się nie zmieni. Część terenów nie będzie się z czasem nadawała pod uprawy herbaty (w tym tereny Malawi, Tanzanii i Argentyny), podczas gdy inne (takie jak Rwanda, Iran, Tajlandia czy Turcja) staną się bardziej odpowiednie. 

Z drugiej jednak strony,11 z 20 największych eksporterów herbaty doświadczy spadku powierzchni terenów najlepiej nadających się do uprawy herbaty (Bania i wsp. 2025), co będzie się wiązać z koniecznością przenoszenia upraw na tereny, które choć teoretycznie się dla niej nadają, to jednak są niedostępne (np. są cenne przyrodniczo, zajęte przez inne uprawy lub gęsto zaludnione). W takiej sytuacji będą miały miejsce jeszcze silniejsze konflikty interesów, dalsze obniżanie bioróżnorodności czy utrata miejsc pracy często dla setek tysięcy ludzi. Może się to też wiązać z deficytami herbaty na rynku i ich wyższymi cenami, szczególnie jeśli weźmiemy pod uwagę ciągle zwiększający się popyt na nią (globalnie ok 3% rocznie w ostatniej dekadzie (FAO, 2024).

Dodatkowo, powyższe prognozy skupiają się na średnich wartościach i trendach, nie biorąc pod uwagę jednorazowych wydarzeń które mogą czynić największe zniszczenia nawet w odpowiedniej dla herbaty lokalizacji. Gwałtowne opady deszczu i burze czy skrajnie wysokie temperatury mogą nie tylko obniżyć plon w danym roku, ale spowodować zamieranie całych połaci upraw i konieczność posadzenia nowych krzewów, z których zbiory będą możliwe dopiero po kilku latach.

Podsumowując, herbata, choć nie tak narażona jak kawa czy kakao, również znajduje się pod presją zmiany klimatu. Najbardziej odczują to osoby pracujące na plantacjach, jednak również my doświadczymy nowych nut goryczy w jej smaku.

The post Cierpka czy słodka? Jaki smak będzie miała Twoja poranna herbata?   appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Kakaowce, oryginalnie pochodzące z Ameryki Południowej, potrzebują do rozwoju dużych ilości wody, wysokiej wilgotności oraz stabilnych, dosyć wysokich temperatur (20-30℃). Te warunki najlepiej są spełniane w lasach deszczowych, dlatego też ponad 60% światowej produkcji kakao odbywa się w Afryce Zachodniej – na Wybrzeżu Kości Słoniowej (42%), w Ghanie (12%), Kamerunie (5%) czy Nigerii (5%). Innymi znaczącymi eksporterami są takie kraje jak Indonezja (11%), Ekwador (7%) czy Brazylia (5%). 

Zmiana klimatu coraz częściej zaburza warunki klimatyczne w miejscach upraw kakaowców, przynosząc w strefie równikowej  intensywne deszcze przeplatające się z suszami, ale również wyższe temperatury, do których kakaowce te nie są dostosowane (powyżej 30℃ ich plony zdecydowanie się obniżają). Badania wykazały, że na ponad 70% plantacji liczba dni z temperaturą powyżej 32℃  wzrosła o prawie 6 tygodni w związku z antropogeniczną zmianą klimatu.

Kryzys dostępności kakao 2023-2025

Najlepszym przykładem skutków zachodzących zmian klimatycznych jest powoli już mijający kryzys dostępności kakao (2023-2025), kiedy to w Ghanie jego produkcja spadła o ponad 40%, powodując ponad 4-krotny wzrost cen kakao na rynku (z utrzymujących się od lat 80-tych XX w. niecałych 3 000 $/t do ponad 12 000 $/t w kwietniu 2024). 

W 2023 z Zachodniej Afryce w porze deszczowej (kwiecień – czerwiec) wystąpiły niespotykanie intensywne deszcze, które zniszczyły kwiaty kakaowców, a także zalewały całe pola uprawne, utrudniając korzeniom pobieranie związków odżywczych (Saravia-Castillo i in.2022). Intensywne deszcze wsparły dodatkowo rozwój chorobotwórczych grzybów i lęgniowców (jak np. Phytophthora powodującego czarną zgniliznę strąków), z którymi od dłuższego czasu zmagają się plantacje. 

Po tym okresie, nastąpiła bardzo dotkliwa pora sucha. Kwiaty więdły, część liści spadła, odsłaniając strąki kakaowców i generując dla nich dodatkowy stres cieplny, nasilony jeszcze przez wysokie temperatury, w efekcie czego owoce były drobniejsze i częściej zepsute, a drzewa bardziej podatne na choroby i czynniki stresowe (Climate central, 2025). Taki układ pogodowy zdarza się w tamtym rejonie niezwykle rzadko, a badania wskazują jednoznacznie, że został on spotęgowany przez kryzys klimatyczny (Climate central, 2025).

Oczywiście, nie była to jedyna przyczyna kryzysu – w ostatnich latach rozprzestrzenia się intensywnie wirus spęczniałych pędów kakaowca (cacao swollen shoot virus, CSSV), a bardzo niskie płace dla rolników zajmujących się uprawą skłoniły część z nich do zajęcia się przemytem kakao lub nielegalnym wydobyciem złota i porzucenia plantacji. Komponent klimatyczny odegrał jednak najważniejszą rolę (Siaw, Ofosu, Sarpong 2023; Christian Aid, 2025). Pozostanie on istotny również przy przyszłych kryzysach, gdyż stabilna, nie za wysoka temperatura oraz równomierne, duże opady deszczu, niezbędne do obfitych zbiorów nasion kakaowców, będą coraz rzadsze w tym rejonie.

Kryzys klimatyczny nasila wcześniejsze problemy kakaowców

Zmiana klimatu wpływa na plony kakaowców nie tylko bezpośrednio, przez zmiany warunków klimatycznych, ale również poprzez nasilanie znaczenia innych problemów środowiskowych, takich jak niska różnorodność genetyczna kakaowców i biologiczna całych plantacji czy też wycinka lasów deszczowych, powodująca intensywną degradację gleby.

Kakaowce używane obecnie w uprawie to najczęściej potomkowie roślin wprowadzonych do uprawy w latach 40. XX w., co zdecydowanie ogranicza ich różnorodność genetyczną (Zhang i Motilal, 2016). Przekłada się to na ich większą podatność na choroby i niższe możliwości dostosowywania się do zmieniających się warunków, co jest szczególnie ważne w kontekście zachodzących zmian klimatycznych, kiedy destabilizacja warunków ogranicza odporność roślin i ich możliwości radzenia sobie z różnorodnymi stresorami.

Wylesianie lasów deszczowych pod plantacje kakao dzieje się na ogromną skalę – na Wybrzeżu Kości Słoniowej 37% lasów, a w Ghanie 13%, zostało wyciętych pod uprawy kakaowców (Kalischek i in. 2023). Ogołocone z drzew tereny gorzej pochłaniają wodę oraz szybciej wysychają, co w połączeniu z ogromnym zapotrzebowaniem kakaowców na wodę (ok.17000 l/kg Ortiz-Rodriguez i in. 2015) i intensywnymi metodami uprawy (m.in.dużo herbicydów i nawozów) prowadzi do niezwykle szybkiej degradacji gleby. Kryzys klimatyczny dodatkowo intensyfikuje ten proces ze względu na wyższe temperatury (w więc wyższe parowanie) oraz nierównomierne opady (powodzie wymywają związki odżywcze, a susze powodują erozję wietrzną).

Wylesione, zdegradowane gleby i duże tereny pokryte jednym typem upraw powodują, że plantacje stają się z czasem ogromnymi terenami niskiej bioróżnorodności, co wpływa na efektywność uprawy samych kakaowców. Meszki czy wciornastki – owady zapylające ich kwiaty – występują tam często w zbyt małej ilości by móc podołać zapotrzebowaniu. Okazuje się, że problem jest na tyle duży, że nawet proste zabiegi, takie jak zostawianie opadłych liści na ziemi, sadzenie innych drzew zacieniających czy wyższe kakaowce, które tworzyłyby zacienienie gruntu, mogłyby zwiększyć efektywność zapylania między 9 a 19% (Land i in, 2025).

Przyszłość kakao

Jak potoczą się dalsze losy kakao? Badania przewidują, że zarówno w Afryce jak i Ameryce Południowej jego zasięg będzie się przesuwał, na wschód w głąb lądu. Spowoduje to, że choć w 2050 prawie 90% terenów obecnych upraw znajdzie się poza optimum warunków klimatycznych dla kakaowców, to tereny dla nich optymalne mogą być nawet większe niż obecnie (Asante i in. 2025). Taki wniosek wypływa jednak z analiz, które uwzględniają jedynie średnie ilości opadów czy temperatury, a nie gwałtowne zmiany pogodowe, które bardzo wpływają na stabilność upraw. Ewentualny przyrost terenów dostępnych pod uprawy kakao jest więc prawdopodobnie mocno przeszacowany, a tworzenie coraz to nowych plantacji rodzi kolejne problemy środowiskowe.

Pod nowe plantacje trzeba wykarczować nowe połacie lasów równikowych, które pozostają ostoją bioróżnorodności, jak również zapewniają opady w dużej części Afryki czy Amazonii (Duku i Hein, 2021, patrz też Podniebne rzeki: jak wylesianie wpływa na cykl hydrologiczny). Jednocześnie pozostawiamy za sobą nieużytkowane już plantacje wraz z 5 mln osób, pracującymi na nich i niską szansą na odnowienie się lasów równikowych w ludzkiej skali czasowej, ze względu na degradację gleby i zmiany w klimacie które zaszły w międzyczasie.

Innym problemem pozostaje jednak fakt, że kakaowce owocują  jedynie przez ok 25-30 lat i wiele z tych upraw zbliża się do końca tego okresu. W najbliższym czasie ok ⅓ kakaowców na Wybrzeżu Kości Słoniowej i ok. 23% w Ghanie i tak będzie wymagało wymiany (Christian Aid, 2025). Pozostaje więc pytanie czy biorąc jednak pod uwagę zachodzące zmiany opłaca się ponownie je sadzić? Niewątpliwie przemysł kakao napotka w najbliższych dekadach liczne problemy, od których rozwiązania będzie zależeć dobrostan milionów osób.

Nowe możliwości i stare metody

Kryzys kakao unaocznił nam, jak ogromnie niestabilne mogą być uprawy kakao i sprawił, że zaczęto rozwijać pomysły na poprawienie efektywności pozyskiwania kakao, jak również nowe metody produkcji czekolady uniezależnione od kapryśnego klimatu. 

W zaleceniach dotyczących adaptacji upraw kakaowców do nowego klimatu możemy znaleźć stare, od dawna sprawdzone metody, takie jak sadzenie drzew zacieniających i osłaniających od wiatru, pozostawianie ściółki by gleba pozostawała dłużej wilgotna, mikronawadnianie w okolicach korzeni, czy używanie kompostu organicznego zamiast nawozów sztucznych. To wszystko może jednak nie wystarczyć wobec intensywności zachodzących zmian. W takim wypadku zalecana jest po prostu rezygnacja z uprawy kakao na rzecz innych roślin (ICCAS, 2018; Backer i in. 2024).

Coraz więcej jest także pomysłów na technologiczne ulepszanie procesu pozyskiwania kakao. W Izraelu badane są odmiany kakaowca odporne na susze, w Singapurze trwają badania na karobem – drzewem mogącym rosnąć w basenie morza Śródziemnego odpornym na niesprzyjające warunki pogodowe. Po wyprażeniu i obróbce enzymatycznej jego owoce dają podobny aromat co czekolada. 

Z kolei w Stanach Zjednoczonych firma California Cultured opracowała metodę rozmnażania ziaren kakaowca w kadziach z wodą i cukrem, co jest dużo wydajniejsze niż naturalny proces i wymaga dużo mniej zasobów. 

Przyszłość kakao stoi więc pod wieloma znakami zapytania, jednak ze względu na miłość Zachodniego Świata do czekolady będzie pełna prób pozostawienia tego smaku w naszej kuchni.

The post Chwiejny klimat chwieje produkcją kakao. Co czeka czekoladę w cieplejszym świecie? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wykres średniej temperatury w Polsce w okresie lata klimatologicznego (od czerwca do sierpnia), zimy (od grudnia do lutego) i całego roku, w okresie od 1901 do 2024 roku, zgodnie z analizą CRU TS 4.09 z Uniwersytetu Wschodniej Anglii.

Oś pozioma: czas (lata). Oś pionowa: temperatura sezonowa lub roczna (stopnie Celsjusza). Linia koloru fioletowego oznacza temperaturę z okresu zimy klimatologicznej (DJF, grudzień-styczeń-luty), kolor pomarańczowy to lato (JJA, czerwiec-lipiec-sierpień), zaś kolor niebieski to wartości średnioroczne.

Wykres oparty jest o analizę CRU TS 4.09 na siatce 0,5°×0,5°.

Źródło: Climate Data Dashboard, Climatic Research Unit/NCAS.

W ramach akcji „Wykres na dziś” publikujemy wykresy i inne wizualizacje dotyczące zagadnień związanych ze zmianą klimatu. Mamy nadzieję, że prezentowane przez nas dane stanowić będą punkt wyjścia do szerokiej i opartej na faktach dyskusji na temat globalnego ocieplenia oraz możliwości jego ograniczenia. Akcję prowadzimy we współpracy z Komitetem ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk.

Zobacz wszystkie wizualizacje.

Ten wpis sfinansowaliśmy ze środków finansowych pochodzących z 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych przekazanych Fundacji Edukacji Klimatycznej. Dziękujemy!

The post Temperatura lata, zimy i roku w Polsce od 1901 do 2024 roku appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wykres zmienności temperatur dobowych na powierzchni lądów od 45 do 85 równoleżnika północnego według danych obserwacyjnych (reanaliza ERA5) oraz symulacji modelu klimatu.

Oś pionowa: czas (lata). Oś pozioma: panel A, anomalia dobowej zmienności temperatury (mierzona jako średnia wartość 1 odchylenia standardowego temperatury) w odniesieniu do średniej z okresu 1980–2000 (kelwiny); panel B, 30-letnie trendy dobowej zmienności temperatury (kelwiny na dekadę). Kolor czarny: dane obserwacyjne (reanaliza ERA5), ciemnołososiowy: składowa zmienności związana z wymuszoną zmianą klimatu (według szacunków opartych o dane reanalizy ERA5), szary: składowa zmienności związana z wewnętrzną zmiennością klimatu, różowy: składowa zmienności związana z wymuszoną zmianą klimatu (według szacunków opartych o dane Berkeley Earth), zielony: symulacje sześciu modeli klimatu z projektu Large Ensemble Archive (LENS), żółty: symulacje modelu WACCM6 zasilanego obserwowanymi zmianami arktycznego lodu pływającego, niebieski: symulacje modelu WACCM6 zasilanego średnią klimatologiczną arktycznego lodu pływającego. Na panelu B, kolor jasnołososiowy oznacza zakres niepewności szacunków składowej zmienności związanej z wymuszoną zmianą klimatu. Wykres pudełkowy po prawej stronie panelu B obrazuje zakres trendów zmienności temperatury dobowej związanej z niewymuszoną, naturalną zmiennością systemu klimatycznego (granice pudełka to 25 i 75 percentyle, a wąsy zaznaczają granice 5 i 95 percentyla).

Symulacje modeli klimatu konsekwentnie przewidują, że wraz z postępującym globalnym ociepleniem nastąpi osłabienie południkowego gradientu temperatury i zmniejszenie zmienności temperatury na średnich i wysokich szerokościach geograficznych (na przykład w Europie). Kilkanaście lat temu pojawiła się jednak alternatywna, kontrowersyjna hipoteza postulująca, że redukcja powierzchni arktycznego lodu morskiego spowoduje, za sprawą bardziej meandrującego prądu strumieniowego, większą częstotliwość epizodów mroźnej pogody na średnich i wysokich szerokościach geograficznych.

Ze względu na dużą zmienność pogody w badanym obszarze i względnie niewielkie prognozowane zmiany zmienności temperatury, rozstrzygnięcie który z tych scenariuszy odpowiada rzeczywistości nie jest łatwe. Praca, z której pochodzi pokazany powyżej wykres, sugeruje że obserwacje potwierdzają, iż to modele klimatu poprawnie przewidywały przyszłość jesienno-zimowego klimatu na średnich i wysokich szerokościach geograficznych, i że będzie on coraz bardziej łagodny, a także coraz mniej zmienny.

Źródło: Siew, Wu i Screen (2026), Detectable Human Influence on Reduced Day-to-Day Temperature Variability in the Cold Season Driven by Arctic Sea-Ice Loss. Atmospheric Science Letters 27, no. 1: e70005.

W ramach akcji „Wykres na dziś” publikujemy wykresy i inne wizualizacje dotyczące zagadnień związanych ze zmianą klimatu. Mamy nadzieję, że prezentowane przez nas dane stanowić będą punkt wyjścia do szerokiej i opartej na faktach dyskusji na temat globalnego ocieplenia oraz możliwości jego ograniczenia. Akcję prowadzimy we współpracy z Komitetem ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk.

Zobacz wszystkie wizualizacje.

Ten wpis sfinansowaliśmy ze środków finansowych pochodzących z 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych przekazanych Fundacji Edukacji Klimatycznej. Dziękujemy!

The post Czy zimowa pogoda staje się bardziej zmienna? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Przyroda zna dużo sposobów na dostosowywanie się do ocieplającego się klimatu. Przede wszystkim zachodzą zmiany w fenologii (czasie kiełkowania, kwitnienia, składania jaj, migracji, czy zapadania w sen zimowy), po drugie zmieniają się dobowe rytmy zachowań (łosie żerują coraz częściej w godzinach porannych, wielkie koty – pantery, tygrysy, gepardy – przesuwają godziny swej aktywności na wieczór), a po trzecie organizmy udają się do lokalnych refugiów – miejsc bardziej zacienionych, z lokalnie niższą temperaturą lub większą ilością wody.

Coraz częściej jednak mechanizmy te przestają wystarczać, a wiele zwierząt zaczyna migrować w stronę chłodniejszych regionów by pozostać w swoim optimum termicznym. Jednak najnowsze analizy ujawniają, że niekoniecznie oznacza to wędrówki ku biegunom, w górę i w głąb. W dwóch pracach (Rubenstein i in. 2023, Lawlor i in. 2024), które podsumowują całą współczesną wiedzę dotyczącą migracji organizmów w związku ze wzrostem średnich temperatur, wykazano, że właściwie jedynie około połowy migrujących gatunków zmierza w tych kierunkach.

Co dokładnie wynika z tych badań? Jedynie 47% (59% wg. Lawlor i in. 2024) organizmów migruje zgodnie z naszymi założeniami – ku biegunom ok. 50% (ze średnią prędkością 11,8 km/dekada), a „w górę” ok. 43% (9 m/dekada). Co ciekawe, choć część gatunków  migruje w głąb zbiorników wodnych, jest ich na tyle niedużo (ok. 36%) i robią to na tyle chaotycznie, że naukowcy stwierdzili, że nie można mówić o trendzie poruszania się w głąb zbiorników wraz z ocieplającym się klimatem – po prostu efekt ten globalnie nie zachodzi, mimo że poszczególnym gatunkom się to zdarza. Możemy więc mówić jedynie o migracji ku biegunom i w górę, a nie w głąb.

Okazuje się również, że bardzo dużo zależy po prostu od analizowanej  grupy zwierząt – jedne wyraźnie migrują ku biegunom i do góry, podczas gdy inne zupełnie nie.

Kto migruje na północ, kto do góry a kto szuka swoich własnych ścieżek?

Ku biegunom podążają najmniejsi

Okazuje się, że ze wszystkich organizmów poruszających się ku biegunom, najdalej i najczęściej poruszają się te najmniejsze – pająki, wieloszczety (w dużym uproszczeniu – morskie “robale”) oraz owady. Średnie tempo przemieszczania się dwóch pierwszych grupach wynosi ponad 40 km na dekadę i dotyczy ponad 70% badanych gatunków migrujących. W przypadku owadów trend dotyczy nieco powyżej 50%. 

Tendencję tę możemy zaobserwować również w Polsce, gdzie najliczniejszą grupę nowych gatunków stanowią właśnie owady i pająki. Część z nich jedynie rozszerza swój zasięg (np. modliszka zwyczajna, tygrzyk paskowany) lub wraca na dawniej zajmowane tereny (np. zadrzechnia fioletowa), podczas gdy inne kolonizują nowe dla siebie obszary (np. nadrzewek południowy). Również gatunki inwazyjne (np. wtyk amerykański, szrotówek kasztanowcowiaczek czy biedronki azjatyckie), które pojawiły się wraz z globalizacją transportu, korzystają z ciepłych zim i możliwości utrzymania większej liczby pokoleń w ciągu roku, co ułatwia im przetrwanie i stanowi realne zagrożenie dla lokalnej fauny i flory. 

Dlaczego to właśnie te maluchy w największym stopniu migrują? Z jednej strony jako organizmy zmiennocieplne są dużo wrażliwsze na zmiany temperatury niż organizmy stałocieplne (Ramalho i in 2023) – nie mają mechanizmów regulujących ich własną temperaturę, w związku z czym nawet nieduże zmiany są dla nich bardziej dotkliwe. Z drugiej, krótkie cykle życiowe i szybka przemiana pokoleń ułatwiają im szybsze dostosowywanie się do nowej sytuacji. Dodatkowo, małe rozmiary ułatwiają szybkie przemieszczanie się na duże odległości (najczęściej na statkach i samochodach) oraz  znalezienie odpowiedniego dla siebie siedliska, ze względu na mniejsze potrzeby.

Ssaki, płazy i gady (na razie) migrują w najmniejszym stopniu

Badania wskazują, że ptaki, ryby i skorupiaki również, podobnie jak owady, często wędrują ku biegunom, choć nieco wolniej. Im również łatwiej jest omijać bariery tworzone przez człowieka i mieć ciągłość środowiska, niż dużym zwierzętom lądowym. W przypadku pozostałych grup (w tym ssaków, płazów i gadów) nie odnotowano jednoznacznych trendów. Nie oznacza to jednak, że żadne gatunki z tych gromad nie migrują ku biegunom, jest ich bowiem całkiem sporo (np. lis rudy, Elmhagen i in., 2018, czy szakal złocisty, Kowalczyk i in. 2019), ale raczej, że większość z nich radzi sobie inaczej (na razie) z ocieplającym się klimatem lub napotyka zbyt dużo barier by móc migrować na zauważalne odległości.

W przypadku migracji w pionie również nie widać jednoznacznych trendów wśród większości grup. Wyraźnie obserwuje się je jedynie u owadów, które migrują ku wyższym wysokościom i  u ryb, które przemieszczają się w dół wraz z biegiem rzek. U pozostałych gromad wędrówki są notowane w przypadku poszczególnych gatunków lub populacji, lecz nie obejmują większości przedstawicieli danej grupy. Badania prowadzone w Alpach dodatkowo wykazują, że tam, choć większość zwierząt przemieszcza się w górę (z wyjątkiem owadów żyjących na powierzchni wód), to czynią to zbyt wolno w stosunku do tempa ocieplania się klimatu. W praktyce jedynie owady lądowe migrują wystarczająco szybko, by dotrzymać kroku zachodzącym zmianom (Vitasse i in. 2021).

Dlaczego tylko połowa gatunków migruje w intuicyjną dla nas stronę?

Oczywistym wnioskiem płynącym z badań jest to, że wiele gatunków z jakiegoś powodu nie przemieszcza się w stronę globalnie chłodniejszych rejonów. Przyczyn jest dużo – od ograniczeń gatunku do przemieszczania się na duże odległości, przez ograniczenia geograficzne siedlisk (np. ryby nie popłyną na północ jeśli rzeka kieruje się na zachód, a nasiona roślin nie polecą na południe jeśli wiatr wieje przez większość czasu na wschód) aż po fragmentację siedlisk (zwierzęta bagienne i leśne nie przemierzą wielu kilometrów pól uprawnych, obszarów miejskich czy dróg). Może być też tak, że środowisko nie jest dostosowane do potrzeb migrujących zwierząt – np. na pewnej wysokości brakuje gleby, jest za silny wiatr, bądź brak stałego dostępu do wody.

Inną kwestią pozostają interakcje międzygatunkowe. Motyle żerujące na konkretnych gatunkach kwiatów górskich, nie zaadaptują się na wysokości, gdzie kwiaty te nie występują, a  większość drzew nie wykiełkuje bez niezbędnych im grzybów mykoryzowych (więcej na ten temat przeczytasz w artykule Grzyby – ratownicy w czasie suszy). 

Istotna jest  również kwestia konkurencji międzygatunkowej – zawsze prościej jest utrzymać się na danym terenie, niż zdobyć go od zera, chociażby ze względu na sieć współpracy funkcjonujących w danym ekosystemie organizmów. Przybyłe gatunki mogą nie znaleźć odpowiedniego pożywienia bądź być podatne na choroby, na które lokalne organizmy są odporne. Ciekawym przykładem są pąkle i małże, którym w płytkich wodach przybrzeżnych robi się za gorąco, jednak ich zejście głębiej jest utrudnione ze względu obecność drapieżnych rozgwiazd, które uniemożliwiają im zasiedlenie głębszych terenów.

Bywa też tak, że inne czynniki klimatyczne i środowiskowe (zanieczyszczenie, pożar, huragan) mogą lokalnie być czynnikiem silniejszym niż średnia zmiana temperatury i wymuszać nieoczywiste kierunki migracji. Silnym motorem do migracji, szczególnie w klimacie umiarkowanym, bywa na przykład brak wody (Moore i in., 2023). 

Najtrudniej  jest tym którzy i tak mają mało

Te wszystkie czynniki powodują, że organizmy często nie migrują ku biegunom czy do góry, lecz “tam gdzie mogą”, licząc na znalezienie lokalnie chłodniejszych rejonów. Zasadnicze różnice w możliwościach migracji zależą od przystosowania organizmu do lokalnych potrzeb. Dużo większe szanse na zasiedlanie nowych terenów mają generaliści, czyli gatunki które nie mają specyficznych potrzeb (konkretnego żywiciela, typu gleby, czy wyjątkowych warunków środowiska) i radzą sobie w większości warunków (Platts i in., 2019). 

Dobrym przykładem tego zjawiska jest to co dzieje się w polskich lasach. Zanikają nam wyjątkowe siedliska: bory świeże i bagienne, olszyny i świetliste dąbrowy oraz towarzyszące im gatunki. Wszystkie te drzewostany przekształcają się w bory mieszane i grądy, co bardzo zubaża bioróżnorodność, ograniczając pulę gatunków do tych o najmniejszych wymaganiach środowiskowych. Podobnie jest na całym świecie, gdzie generaliści mogą migrować, natomiast gatunki bardzo związane z jednym typem ekosystemu po prostu wymierają.

Przyroda jest skomplikowana

Przytoczone analizy mają jednak swoje ograniczenia – więcej badań prowadzonych jest w Europie i Ameryce Pn, nie wiemy więc jak realnie zachowują się zwierzęta w klimacie równikowym, w którym już teraz docierają do swoich krytycznych granic radzenia sobie z wysoką temperaturą. Możliwe więc że tam trendy “na biegun i do góry” byłyby bardziej widoczne.

Podsumowując, proste myślenie o tym, że zwierzęta po prostu “przeniosą się na północ lub wyżej w góry” jest zupełnie nieuzasadnione. Analizy dostępnej literatury wskazują raczej na to, że jedynie najmniejsze organizmy – pająki, owady, wieloszczety są w stanie realnie migrować w tych kierunkach, wywołując z resztą często duży zamęt w środowisku do którego przybywają. 

Przyroda pozostaje więc nadal bardzo skomplikowanym, często niepoznanym systemem, wymagającym bardzo lokalnego spojrzenia. W celu utrzymania każdego ekosystemu i gatunku musimy wziąć pod uwagę przede wszystkim właściwości lokalnego środowiska. 

Niewątpliwie jednak, by dać jak największe szanse przyrodzie, potrzebujemy zostawić jej jak największą przestrzeń – dzięki temu szanse na utrzymanie jak największej różnorodności zdecydowanie rosną. 

The post Dokąd migrują zwierzęta w ocieplającym się klimacie? Czy wszystkim się udaje? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Upały w europejskich miastach

Europa jest najszybciej ogrzewającym się kontynentem na świecie (WMO, 2025), więc choć upały mogą kojarzyć nam się z wakacjami i dalekimi krajami, to w efekcie antropogenicznej zmiany klimatu na dobre zagościły również w Polsce. Wraz z ogrzewaniem się Europy upał i związany z nim stres cieplny stają się większym problemem niż schorzenia związane z zimnem, wpływając na dobrostan, zdrowie i życie wielu osób. W 2022 roku, z powodu upałów zmarło ponad 60 000 osób w Europie (Ballester i in. 2023).

Miasta są szczególnie narażone na upały przez efekt Miejskiej Wysypy Ciepła (MWC). Miejska infrastruktura i zabudowa sprawiają, że temperatury w mieście potrafią być wyższe o kilka stopni Celsjusza niż poza miastem. Nawet w obrębie jednego miasta, w czasie upałów temperatura zazwyczaj będzie nieco niższa w parku czy nad rzeką niż na terenach gęsto zabudowanych. Jest to zjawisko szczególnie problematyczne w nocy, bo miasto nie wychładza się równie szybko jak tereny niezabudowane, a wysoka temperatura utrudnia sen i odpoczynek. 

Szczególnie wrażliwe na stres cieplny są osoby, które są bardziej narażone na upały (np. ze względu na pracę na zewnątrz w trakcie dnia); które nie mają, gdzie się schłodzić (np. osoby w kryzysie bezdomności); lub których ciała mogą mieć problem ze skuteczną termoregulacją (np. małe dzieci, kobiety w ciąży, osoby z chorobami przewlekłymi czy osoby starsze). 

W przypadku osób starszych jest kilka czynników, narażających je na zwiększone ryzyko. Przede wszystkim z wiekiem pogarsza się termoregulacja i ciało z większym trudem się ochładza. Jednocześnie zmniejsza się odczucie pragnienia, co wiąże się z piciem mniejszej ilości płynów. Osoby starsze częściej mają różnego rodzaju schorzenia, na przykład związane z ciśnieniem czy cukrzycą, które mogą dodatkowo wpływać na odczuwanie negatywnych konsekwencji upału. Co więcej, często żyją same, co oznacza, że nikt nie sprawdzi, jak się czują oraz czy piją wystarczająco dużo płynów.

Badania w ramach projektu EmCliC

Nasze badania prowadzone w latach 2020-2024 koncentrowały się na tym, jak osoby starsze (powyżej 65 roku życia) mieszkające w mieście, a konkretnie w Warszawie i Madrycie, doświadczają upałów. Nasz polsko-norwesko-hiszpański zespół badaczy i badaczek z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytetu Warszawskiego, NILU Research Insitute oraz Center for International Climate Research przeprowadził badania interdyscyplinarne, łącząc metody jakościowe i ilościowe oraz perspektywy antropologii społecznej, socjologii, fizyki, epidemiologii i klimatologii. 

W lecie 2021 i 2022 roku prowadziliśmy długofalowe, pogłębione badania etnograficzne, obejmujące m.in. obserwację uczestniczącą, wywiady biograficzne, pomiar temperatury powietrza w mieszkaniach oraz termo-dzienniczki, z 10 starszymi osobami mieszkającymi w Warszawie. W lecie 2021 poprowadziliśmy także wywiady grupowe z 81 starszymi mieszkańcami Warszawy, grupą zróżnicowaną pod kątem wieku, płci i sytuacji społeczno-ekonomicznej. A w lecie 2022 warsztaty partycypacyjne, w których uczestniczyło 12 osób, oraz termosondaż (połączenie pytań ankietowych z pomiarami temperatury) na grupie 1050 starszych mieszkańców Warszawy. Realizując badania, traktowaliśmy upał jako zjawisko zarówno biofizyczne i społeczne, bo to kwestie społeczne dyktują między innymi to, kto jest bardziej narażony oraz jakie sposoby adaptacji do upału są dostępne dla danej osoby. 

Cielesne i emocjonalne doświadczenia związane z upałem 

Wpływ upału na mieszkańców miasta często analizuje się, patrząc na zgony i zgłoszenia do szpitali np. z powodu skrajnego odwodnienia lub udaru cieplnego. To ekstremalne przypadki, które widać w państwowych statystykach. Ale upał wpływa też na samopoczucie i dobrostan psychofizyczny ludzi, nawet jeśli nie wymagają oni pomocy medycznej. 

Osoby uczestniczące w naszych badaniach etnograficznych i wywiadach grupowych wskazywały, że upał często powoduje u nich fizyczne zmęczenie, któremu towarzyszą poczucie letargu i irytacji. Grupa badanych powyżej 80 roku życia, podsumowała te odczucia mówiąc o „upalnej chandrze” – poczuciu niemocy psychofizycznej, irytacji, melancholii i zmęczeniu związanym z przedłużającym się okresem upalnym i brakiem sił. 

Tak opowiadała o tym 73-letnia Anna (imię zmienione): 

To była taka nędzna wegetacja… jakby mój umysł był całkowicie spuchnięty. Właściwie to tylko leżałam (…) pierwszy raz poczułam, że tak marnuję czas, najbardziej zmarnowany okres mojego życia, że ​​było zupełnie na uboczu, że nic nie zrobiłam. Jakby wstrzyknięto mi jakiś narkotyk, jakbym była tuż przed operacją, nie mogę już uciec z stołu. Nie mogę się ruszyć (…) To też było obrzydliwe, po prostu obrzydliwe. Nie dało się tego pokonać, bo organizm po prostu nie chciał niczego zrobić… ograniczał swoje funkcjonowanie i nie słuchał żadnych poleceń, czyli „wstawaj”… nie, nie, absolutnie nie. W ogóle nie lubię upałów.

Osoby uczestniczące w badaniach jakościowych opowiadały i pokazywały nam jak puchną im nogi, jak przegrzewają im się głowy, stopy, lub w przypadku niektórych osób, całe ciała. Reprezentatywne badanie ankietowe potwierdziło, że to nie były odosobnione doświadczenia. Ankietowani seniorzy również najczęściej raportowali uczucie pragnienia, osłabienie i zmęczenie, senność. 

Ich odpowiedzi pokazały również, że choć wiele doświadczeń było wspólnych, to każdy zestaw odczuć był odmienny. Uczestnicy warsztatów rysowali, jak upał objawia się w ich ciałach, a każdy rysunek był inny, ponieważ każda osoba odczuwa upał inaczej. Jednocześnie, badania etnograficzne, w ramach którego badaczki regularnie spotykały się ze starszymi uczestnikami, pokazały, że czasem nawet gdy upał znacząco wpływa na czyjeś samopoczucie i zachowanie (np. zniechęcenie, spowolnienie ruchów, brak siły), to ta osoba może nie łączyć swojego stanu z występującym upałem. Zidentyfikowanie przyczyny złego samopoczucia jest o tyle istotne, że ułatwia właściwą reakcję. 

Izolacja w przegrzewających się mieszkaniach

Upał nie tylko wpływa na ciało, umysł i emocje starszych osób, ale także ogranicza ich relacje społeczne. Chcąc się chronić przed upałami, osoby uczestniczące w naszych badaniach najczęściej decydowały się chować w domach. Odwoływały wizyty u lekarza, spotkania ze znajomymi, plany z rodziną, na przykład związane z opieką nad wnukami. Pogłębiało to ich poczucie samotności i izolacji. Jedno z głównych doświadczeń związanych z upałem, o którym opowiadali nam uczestnicy badań jakościowych, i które widzieliśmy, dotyczyło poczucia zamknięcia w dusznym, zaciemnionym, a i tak przegrzewającym się, mieszkaniu. Tylko nieliczne osoby mogły pozwolić sobie na wyjazd z miasta w czasie upałów i schronienie się u rodziny lub na działce. 

Niestety, nie wszystkie domostwa są równie dobrze dostosowane do upałów. Nasze pomiary temperatury pokazały, że niektóre mieszkania dobrze chroniły od gorąca, inne niestety nie. W dodatku nagrzane mieszkanie schładza się wolniej niż wolna przestrzeń na zewnątrz, utrzymując ciepło dłużej. Ogólnie miejsce zamieszkania, zarówno sam budynek, piętro zamieszkania (ostatnie pietra nagrzewają się najbardziej), ekspozycja okien, jak i odległość od wody czy parku, ma kluczowe znaczenie dla tego, jakich temperatur będą doświadczać mieszkańcy. Równocześnie, o ile sami mieszkańcy mogą w pewnym stopniu dostosować mieszkanie do upałów (np. z pomocą markiz czy rolet odbijających światło), o tyle większe modyfikacje leżą w gestii wspólnoty mieszkaniowej (np. izolacja budynku, troska o zieleń) czy miejskich urzędników i polityków.

Klimatyzacja jest tylko pozornie dobrym rozwiązaniem. Jest droga w użytkowaniu i dostępna tylko dla uprzywilejowanych grup. Może prowadzić do problemów zdrowotnych i ogranicza zdolność aklimatyzacji do zmieniających się temperatur. I przede wszystkim, choć może stworzyć poczucie komfortu termicznego dla danej osoby, to jednocześnie przyczynia się do zwiększonego nagrzewania się miasta – dlatego nazywana jest maladaptacją, czyli złą adaptacją. 

Podsumowanie

W efekcie antropogenicznej zmiany klimatu coraz częstsze i intensywniejsze fale upałów przestają być anomalią, a stają się naszym powszednim letnim doświadczeniem. Dlatego pilnie potrzebujemy systemowych i sprawiedliwych rozwiązań adaptacyjnych, obejmujących m.in. system ochrony zdrowia. Jednocześnie warto nauczyć się rozpoznawać, kiedy jest nam zbyt gorąco, poznać, jak reagujemy na wysokie temperatury, a także przygotować miejsce zamieszkania i plany na upalne okresy. Warto też uzbroić się w wyrozumiałość dla innych, którzy w miejskim upale również mogą być osłabieni, zmęczeni i zirytowani, a jednocześnie osamotnieni. Grupy szczególnie wrażliwe na stres cieplny, w tym osoby starsze, odczuwają negatywne konsekwencje upałów szybciej i intensywniej. Dlatego warto w gorące dni rozważyć bezpieczne aktywności, pamiętać o piciu wody, pomyśleć o zorganizowaniu chłodnego transportu, wypadu poza miasto, czy wspólnego wyjścia do klimatyzowanego budynku (np. muzeum, kina, kawiarni, czy – w przypadku Warszawy – otwartych w tym roku miejsc chłodu), tak by zadbać o komfort termiczny zarówno swój, jak i innych osób. 

Imiona osób uczestniczących w badaniach zostały zmienione by zachować ich anonimowość. 

The post Upalna chandra. Jak starsze osoby doświadczają upałów w mieście?  appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

„Zmiana klimatu musi być postrzegana jako proces zagrażający bezpieczeństwu narodowemu, gdyż przyczynia się do problemów, niepokojów i konfliktów wewnętrznych” – wynika z raportu Koalicji Klimatycznej pt. „Wpływ zmiany klimatu na bezpieczeństwo narodowe Polski”.

W opracowaniu współtworzonym w większości przez naukowców zwrócono uwagę, że współcześnie pojęcie bezpieczeństwa narodowego nie ogranicza się wyłącznie do obrony granic czy utrzymania suwerenności kraju. Żeby mieć je zapewnione, potrzeba też m.in. sprawnie działającego rolnictwa, przemysłu, energetyki i transportu oraz odpowiedniej jakości i poziomu życia obywateli. Tymczasem tym wszystkim aspektom, podobnie jak wielu innym, w coraz większym stopniu zagraża narastająca zmiana klimatu. A choć ryzyka rosną, to nie idą za nimi odpowiednie działania: ani te adaptacyjne, ani te ograniczające wpływ największych emitentów na zmianę klimatu.

Od zmiany klimatu po niepokoje społeczne

„Pomijanie zagrożeń powodowanych przez zmianę klimatu w strategii bezpieczeństwa narodowego niesie za sobą szereg problemów” – czytamy we wstępie do raportu.

I dalej: „Kiedy nie są uwzględnione, służby i instytucje publiczne nie są na nie przygotowane. Osłabia to zdolność państwa do reagowania m.in. w przypadku wystąpienia nagłych katastrofalnych zdarzeń klimatycznych takich jak huragany czy nawalne opady i powodzie błyskawiczne. Stwarza to zagrożenie dla życia i zdrowia ludzi, a także zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia niepokojów społecznych spowodowanych brakiem skutecznej reakcji państwa i jego służb. W konsekwencji może prowadzić do politycznego chaosu i osłabienia pozycji państwa na arenie międzynarodowej.”

Dr Krzysztof Księżopolski to naukowiec z bogatym doświadczeniem w zakresie bezpieczeństwa narodowego i międzynarodowego, który napisał rozdział o wpływie zagrożeń klimatycznych na funkcjonowania państwa. W rozmowie z „Nauką o klimacie” zwraca uwagę, że zwykła ekstrapolacja obecnych trendów prowadzi nas do świata, który już w połowie XXI w. będzie o 2,4°C cieplejszy względem okres przedindustrialnego.

„Pytanie, na ile jesteśmy przygotowani do radzenia sobie z efektami, jakie to przyniesie. Odpowiedź jest prosta: nie jesteśmy. W większości polityk dotyczących kluczowych aspektów naszego życia wciąż w ogóle nie uwzględnia się zmiany klimatu lub w najlepszym razie uwzględnia się ją w sposób niewystarczający. Kompletnie brakuje też koordynacji działań i ich zintegrowania, podobnie jak zrozumienia, że ekstremalne zjawiska pogodowe będą narastać” – uważa Księżopolski, który na co dzień związany jest ze Szkołą Główną Handlową w Warszawie oraz Instytutem Badań nad Bezpieczeństwem, Energią i Klimatem (ISECS) oraz Organizacją Nauki i Technologii NATO (NATO STO).

Nie ma presji, będą problemy

Dr Księżopolski zwraca przy tym uwagę, że społeczeństwo w niedostateczny sposób łączy zjawiska pogodowe ze zmianą klimatu oraz rozumie jaki wpływ będzie ona miała na ich codzienne życie w perspektywie 10 i więcej lat. I choć oczekuje, by decydenci działali w sytuacji wystąpienia negatywnych zdarzeń, to jednak nie wywiera wystarczającej presji, by politycy wdrażali zasadę „lepiej zapobiegać niż leczyć”. Brak odpowiedniej presji społecznej na poziomie krajowym oznacza zaś brak adekwatnych do poziomu zagrożeń działań: czy to w zakresie zarządzania kryzysowego, czy to adaptacji do zmiany klimatu.

„Jeżeli nic się w tej sprawie nie zmieni, to rząd będzie musiał reagować w sposób doraźny – np. poprzez pomoc finansową dla powodzian, rolników. W rezultacie wzrosną koszty życia i koszty ubezpieczeń oraz dojdzie do pogorszenia konkurencyjności polskiej gospodarki” – mówi Księżopolski „Nauce o klimacie”.

Według naukowca, państwo zajęte doraźnymi interwencjami może zepchnąć na boczny tor działania długoterminowe i strategiczne, wymagające konsensusu i oderwania od bieżących zmagań politycznych. W rezultacie scenariuszem, który jak najbardziej może się spełnić, jest ten najbardziej pesymistyczny. „Wpisuje się on w nasz problem w formułowaniu i realizacji celów o charakterze strategicznym przez Rzeczpospolitą” – komentuje Księżopolski.

Młodzi zderzą się ze ścianą

Scenariusz ten oznacza w skrócie ograniczenia możliwych interwencji państwa poprzez przeznaczanie pieniędzy na doraźne wsparcie społeczności dotkniętych np. nagłymi zjawiskami pogodowymi, a nie na kwestie strategicznie rozwojowe.

Zdaniem Księżopolskiego oznacza to m.in. że młodzi ludzie, mający duże aspiracje i rozbudzone potrzeby konsumpcji, spotkają się z tzw. ścianą rozwojową. Przy wynikającej ze zmiany klimatu koniecznych zwiększonych dotacjach do opieki medycznej i dalszym rozmontowywaniu systemu emerytalnego, młodzi ludzie przez wiele lat będą musieli mieszkać z rodzicami. Z jednej strony koszty zakupu mieszkań będą wysokie, z drugiej zaś koszty życia spowodują konieczność wspierania rodziców i dziadków emerytów.

„Bez podjęcia odpowiednich działań przyszłość dla młodego pokolenia rysuje się w czarnych barwach nie tylko z powodów ekonomicznych, ale również życia w kompletnie innym środowisku przyrodniczym” – uważa ekspert.

Rosnące zagrożenia

Jak wynika z danych zebranych w raporcie, koszty ekstremalnych zjawisk pogodowych w Polsce w latach 2001-2019 wyniosły łącznie 115 miliardów złotych. Średnio to 6 miliardów złotych rocznie. Prognozy Polskiej Izby Ubezpieczeń wskazują zaś, że zmiana klimatu może doprowadzić do spadku PKB do 2050 r. o 3-10%.

Ale postępująca zmiana klimatu to nie tylko straty finansowe. Jak wylicza Koalicja Klimatyczna, oznacza ona również ryzyka związane z m.in.:

• wzrostem zachorowań na choroby przenoszone przez kleszcze oraz pojawienie się wirusów wcześniej w Polsce nieobecnych,
• ograniczeniem samowystarczalności żywnościowej z powodu susz i nieurodzajów,
• zniszczeniami i wyłączeniami z użytkowania infrastruktury wrażliwej na skutki zmiany klimatu,
• częstszymi wyłączeniami elektrowni i przerwami w dostawach prądu,
• ograniczeniami w przemieszczaniu się i transporcie towarów.

„Brak adekwatnych działań zabezpieczających może prowadzić do destabilizacji politycznej” – pisze w raporcie dr Księżopolski. I przywołuje przykład m.in. powodzi w Polsce z 1997 r., kiedy to brak adekwatnych działań rządu oraz nieprzemyślane wypowiedzi polityków wpłynęły zarówno na wyniki wyborów parlamentarnych, jak i prezydenckich.

Zieleń w mieście, chłodzenie w szpitalu

„Jest wiele działań, które możemy i musimy podjąć, by zwiększyć naszą odporność. Niektóre są proste, jak zwiększenie ilości zieleni w mieście, ochrona i rozwój błękitno-zielonej infrastruktury, by zapewnić sobie ochłodę w upały i lepsze zagospodarowanie wody z ulewnych deszczy. Inne są bardziej złożone, jak przygotowanie sektora ochrony zdrowia – zapewnienie lekarzom szkolenia w zakresie nowych chorób, czy szpitalom chłodzenia w czasie upałów” – wyjaśnia Urszula Stefanowicz, ekspertka Koalicji Klimatycznej i inicjatorka napisania raportu.

Stefanowicz podkreśla przy tym, że najlepsze działania to te, które jednocześnie łagodzą nasz wpływ na klimat i dostosowują gospodarkę oraz społeczeństwo do już zachodzących zmian. Takie rozwiązania to np. poprawa efektywności energetycznej budynków i rozwój kolei.

Szymon Bujalski

The post Zmiana klimatu zagraża bezpieczeństwu Polski. „Bez podjęcia działań przyszłość rysuje się w czarnych barwach” appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

• Susza
  1. Południowo-zachodnie USA: Ceny warzyw wzrosły o 80% od listopada 2021 do 2022 r. po suszach w 2022 r.
  2. Meksyk: Ceny owoców i warzyw wzrosły o 20% od stycznia 2023 do 2024 r. po suszach w 2023 r.
  3. Brazylia: Ceny kawy wzrosły globalnie o 55% od sierpnia 2023 do 2024 r. po suszy w 2023–2024 r.
  4. Włochy / Hiszpania: Ceny oliwy z oliwek w UE wzrosły o 50% od stycznia 2023 do 2024 r. po suszy w 2022–23 r.
  5. Etiopia: Ceny żywności wzrosły o 40% od marca 2022 do 2023 r. po suszy w 2022–23 r.
  6. Indonezja: Ceny ryżu wzrosły o 16% od lutego 2023 do 2024 r. po suszy w 2023 r.
• Ulewy
  7. Wielka Brytania: ceny ziemniaków wzrosły o 22% od stycznia do lutego 2024 r. po intensywnych opadach we wrześniu–grudniu 2023 r.
  8. Pakistan: ceny żywności na obszarach wiejskich wzrosły o 50% w 2022–23 r. po powodziach w sierpniu 2022 r.
  9. Australia: ceny sałaty wzrosły o 300% w miesiącach po powodziach w lutym–kwietniu 2022 r.
• Upał
  10. Ghana i Wybrzeże Kości Słoniowej: ceny kakao wzrosły globalnie o 280% od kwietnia 2023 do 2024 r. po fali upałów w lutym 2024 r.
  11. Południowa Afryka: ceny kukurydzy wzrosły o 36% od kwietnia 2023 do 2024 r. po fali upałów w marcu 2024 r.
  12. Indie: ceny cebuli wzrosły o 89%, a ziemniaków o 81% w okresie od kwietnia do czerwca 2024 r. w porównaniu do tego samego okresu w 2023 r. po fali upałów w maju 2024 r.
  13. Chiny: ceny warzyw wzrosły o 30% od czerwca do sierpnia 2024 r. po fali upałów w sierpniu 2024 r.
  14. Wietnam: ceny kawy robusta wzrosły o 100% od czerwca do lipca 2024 r. po fali upałów w lutym 2024 r.
  15. Korea Południowa: ceny kapusty wzrosły o 70% od września 2023 do 2024 r. po fali upałów w sierpniu 2024 r.
  16. Japonia: ceny ryżu wzrosły o 48% od września 2023 do 2024 r. po fali upałów w sierpniu 2024 r.

Źródło: Carbon Brief

W ramach akcji „Wykres na dziś” publikujemy wykresy i inne wizualizacje dotyczące zagadnień związanych ze zmianą klimatu. Mamy nadzieję, że prezentowane przez nas dane stanowić będą punkt wyjścia do szerokiej i opartej na faktach dyskusji na temat globalnego ocieplenia oraz możliwości jego ograniczenia. Akcję prowadzimy we współpracy z Komitetem ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk.

Zobacz wszystkie wizualizacje.

Ten wpis sfinansowaliśmy ze środków finansowych pochodzących z 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych przekazanych Fundacji Edukacji Klimatycznej. Dziękujemy!

The post Ekstremalna pogoda i rosnące ceny żywności appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wykres zmiany temperatury najcieplejszego dnia w roku (TXx), uśrednionego dla obszarów lądowych Ziemi (z wyłączeniem Antarktydy).

Oś pozioma: czas (lata). Oś pionowa: anomalia temperatury (°C) względem średniej z okresu referencyjnego 1850-1900, reprezentującej w przybliżeniu epokę przedprzemysłową.

Różne kolory przedstawiają wyniki analiz wykonanych przez różne ośrodki: zielony to reanaliza ERA5 Europejskiego Centrum Prognoz Średnioterminowych (ECMWF), niebieski to analiza amerykańskiej grupy Berkeley Earth, pomarańczowy to analiza HadEX3 brytyjskiej służby meteorologicznej Met Office.

W roku 2024 najcieplejszy dzień w roku był na Ziemi średnio o 2,35 °C cieplejszy niż w okresie 1850-1900.

Źródło: Forster, P. M., i in. (2025): Indicators of Global Climate Change 2024: annual update of key indicators of the state of the climate system and human influence.

W ramach akcji „Wykres na dziś” publikujemy wykresy i inne wizualizacje dotyczące zagadnień związanych ze zmianą klimatu. Mamy nadzieję, że prezentowane przez nas dane stanowić będą punkt wyjścia do szerokiej i opartej na faktach dyskusji na temat globalnego ocieplenia oraz możliwości jego ograniczenia. Akcję prowadzimy we współpracy z Komitetem ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk.

Zobacz wszystkie wizualizacje.

Ten wpis sfinansowaliśmy ze środków finansowych pochodzących z 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych przekazanych Fundacji Edukacji Klimatycznej. Dziękujemy!

The post Najcieplejszy dzień roku coraz cieplejszy appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.