Szymon Bujalski: Z pani badań i doświadczeń wynika, że proces migracji został gdzieś dobrze przeprowadzony?

Dr Karolina Sobczak-Szelc: To nie jest pytanie wyłącznie o „gdzie”. Jeżeli spojrzymy na Polskę sprzed dekady, to zobaczymy, że byliśmy społeczeństwem dużo bardziej otwartym na osoby przyjeżdżające i dużo bardziej ciekawym. Kiedy narracja w dyskursie publicznym, w tym politycznym, zaczęła się zmieniać, nastawienie społeczne również uległo zmianie.

Chodzi więc zarówno o miejsce, jak i o czas. I dotyczy to nie tylko krajów przyjmujących, ale i aspiracji oraz możliwości przyjazdu.

Dokąd uciekają migranci? Inny kontynent to ostateczność

To znaczy?

Jeżeli jakaś osoba decyduje się wyjechać ze swojego miejsca pochodzenia, to na początku podróży rzadko kiedy myśli o tym, żeby wyjechać gdzieś bardzo daleko. W pierwszej kolejności często myśli o pobliskiej wiosce, miasteczku czy mieście. 

Taka osoba po przyjeździe próbuje zaspokoić swoje potrzeby, z którymi wyjeżdżała. Jeżeli je spełni, zostanie w nowym miejscu. Jeżeli nie, to po jakimś czasie zaczyna myśleć, co dalej. „Gdzie jestem w stanie znaleźć pracę?” „Gdzie mogę utrzymać lub wesprzeć rodzinę, która została w domu?” „Co mogę zrobić, żeby to osiągnąć?” 

Przy rozważaniu wyjazdu zagranicę pojawiają się kolejne trudne pytania – jak chociażby o to, czy taka osoba w ogóle może dostać paszport. Jej możliwości wyjazdu zależą zaś m.in. od finansów, wieku i przynależności do grupy społecznej.

Jeżeli możliwości legalnej migracji nie ma, dopiero wtedy może się zdarzyć (choć nie zawsze), że taka osoba zdecyduje się na ścieżkę nielegalną. Będzie płynąć łodzią przez morze, jechać nielegalnymi trasami przez Saharę itp.

Czyli migracja z jednego kontynentu na drugi to opcja ostatniego, a nie pierwszego wyboru?

Według danych Internal Displacement Monitoring Centre (IDMC) zdecydowana większość przemieszczeń ma charakter wewnętrzny, a migracje międzykontynentalne stanowią niewielki odsetek. Katastrofy związane z klimatem generują też co roku więcej przemieszczeń niż konflikty. Z drugiej strony konflikty generują długotrwałe przesiedlenia, a w sytuacji katastrof osoby nimi dotknięte zazwyczaj stosunkowo szybko wracają, aby zacząć układać życie na nowo.

Jak duży wpływ na migracje ma zmiana klimatu i wywoływane przez nią coraz częściej klęski żywiołowe?

Migracje tym wywołane są przede wszystkim wewnętrzne. Bardzo często osoby, które mają taką możliwość, wracają do wcześniejszego miejsca zamieszkania.

Jednocześnie warto podkreślić coś, co często w takich historiach umyka: zdecydowana większość osób z różnych powodów w ogóle nie migruje. Pozostają w miejscu katastrofy, bo nie mają możliwości finansowych, zdrowotnych czy fizycznych, aby wyjechać. Niejednokrotnie mają też zobowiązania wobec osób, którymi się opiekują. 

Nie jest więc tak, że gdy coś się dzieje, to nagle wszyscy wyjeżdżają. Po prostu część wyjeżdża, a większość zostaje. Ci pierwsi zazwyczaj w pierwszej kolejności wyjeżdżają do najbliższego bezpiecznego miejsca.

Jak duża jest skala przesiedleń?

W 2024 r. z powodu różnego rodzaju zmian środowiskowych odnotowano prawie 46 milionów przesiedleń (co nie znaczy, że osób przesiedlonych). W 2023 r. liczba przesiedleń związanych z konfliktami wynosiła 20,5 miliona, a związanych z katastrofami – 26,8 miliona.

Osobną sprawą jest to, ile osób na koniec roku wciąż przebywa w miejscu przesiedlenia. I tak w przypadku konfliktów zbrojnych mówimy o 68 milionach osób, a w przypadku katastrof – o 7,6 miliona (do statystyki tej zaliczają się też osoby przesiedlone we wcześniejszych latach, które nie powróciły do dawnego miejsca zamieszkania).

Wniosek jest więc prosty: jak jest wojna, to raczej się nie wraca, a jak nadejdzie katastrofa, to się wraca.

Powiedziałabym inaczej: jak jest katastrofa, to wraca się zazwyczaj szybciej, bo częściej jest taka możliwość. Jest to po prostu bezpieczniejsze niż w przypadku wojny.

Chęć powrotu jest tym bardziej zrozumiała, że w miejscu, do którego zostało się przesiedlonym, często trudno o odpowiednie warunki. W krajach Globalnego Południa ucieczka po trzęsieniu ziemi, tsunami czy huraganie polega najczęściej na ucieczce do miejsc schronienia: rządowych budynków, szkół itp. Ponieważ uciekają tam wszyscy, zagęszczenie osób jest bardzo duże. Dostęp do środków higieny czy edukacji jest utrudniony. Pojawiają się też nadużycia na tle seksualnym. Choć ludzie znajdują schronienie, nie oznacza to więc, że mają zapewnione godne warunki.

Poza tym za sobą zostawili cały swój dobytek, w tym zwierzęta, których do schronów wziąć nie można. Jeżeli jakaś rodzina została przesiedlona w ramach ewakuacji przed potencjalnym wybuchem wulkanu, to ktoś z członków gospodarstwa codziennie wraca do domu, żeby nakarmić zwierzęta, doprowadzić wodę na pole. Ma się nadzieję, że nawet jak wulkan wybuchnie, to lawa popłynie w inną stronę, więc o zwierzęta trzeba zadbać.

Pomoc po katastrofach naturalnych a nierówności społeczne

Warto mieć przy tym na uwadze, że nie każdy ma równą szansę, by wrócić do miejsca zamieszkania – i nie chodzi mi wcale o to, w jakim stanie znajduje się budynek, w którym dana osoba mieszkała.

A o co?

Gdy w 2017 r. w Nepalu doszło do silnego trzęsienia ziemi, wiele budynków uległo zniszczeniu. Z relacji w mediach można było odnieść wrażenie, że ludzie szybko otrzymali pomoc, w tym tę zagraniczną. Ale nie do końca tak było. Docierająca pomoc – czy to finansowa, czy jakakolwiek inna, czy to lokalna, czy od organizacji międzynarodowych – kierowana była często w pierwszej kolejności do osób, które najlepiej rokowały, jeżeli chodzi o odbudowę lokalnej gospodarki. Jeżeli ktoś wcześniej prowadził jakiś sklep lub miał mikroprzedsiębiorstwo, to otrzymywał pomoc jako pierwszy. Samotna kobieta z dwójką dzieci często takiej pomocy nie otrzymywała, choć była w dużo gorszej sytuacji. To w praktyce przekłada się na jeszcze trudniejsze warunki do życia.

Podobne przypadki mają miejsce również w krajach Globalnej Północy. Przykładem może być to, co stało się w Stanach Zjednoczonych po huraganie Katrina, który 20 lat temu uderzył w Nowy Orlean. Różnice społeczne były tam wyraźnie zauważalne jeszcze przed huraganem. Część osób miała ubezpieczone domy, inni nie. Ludność afroamerykańska rzadziej je posiadała. Mieszkała za to w miejscach tworzonych w ramach pomocy społecznej lub przy wykorzystaniu tanich rozwiązań. Władze były krytykowane za niewystarczającą reakcję, w efekcie społeczność nierówno powracała do Nowego Orleanu. Ludność afroamerykańska w dużej części nie powróciła, bo nie miała na to środków, a do tego utraciła zaufanie do władzy. Wrócili ci, którzy byli zamożniejsi i mogli się łatwiej, szybciej odbudować. A w miejsce uboższych napłynęła ludność latynoamerykańska, która pracowała przy odbudowie Nowego Orleanu.

Migracja jako element adaptacji do zmian klimatu

Badała pani migrację m.in. w Tunezji, Maroku, Tanzanii, Peru, Wenezueli, Bangladeszu. Czy z tych różnych miejsc i perspektyw można wyciągnąć pewne uniwersalne prawdy? Coś się wszędzie powtarza, sprawdza, jest problemem?

Jedyną ogólną prawdą jest to, że migracje są kształtowane przez złożoność czynników. Dotyczy to zarówno elementów wpływających na trudną sytuację w danym miejscu, jak i chęć oraz realną możliwość migracji. By to zobrazować, posłużę się trzema przykładami.

Pierwszy to historia oazy Mhamid w południowym Maroku, która ponosi konsekwencje zmian środowiskowych związanych m.in. z inwestycjami infrastrukturalnymi (np. energetycznymi). W ciągu 20 lat ludność zmniejszyła się o połowę, z 10 do 5 tys. osób. Stało się tak, bo budowa tamy zmieniła przepływ wody i obniżyła poziom wód gruntowych. Na to wszystko nałożyły się kryzysy: Arabska Wiosna, covid, kryzys ekonomiczny. To wszystko wpłynęło też na turystykę, która wyraźnie podupadła. A że dodatkowo w miejscu tym nie było wielu alternatywnych możliwości rozwoju, to ludzie zaczęli migrować.

Z kolei Tunezja mocno korzysta z wód subartezyjskich. Oznacza to, że aby się do nich dostać, potrzebne są pompy, które czasami mogą sięgać głębokości 250 czy 300 m. Wymaga to więc inwestowania przez władze w dodatkowe odwierty, które zapewnią możliwość nawadniania pól. Ale z drugiej strony są też gospodarstwa, które mają dodatkowe źródła dochodów, m.in. właśnie z migracji członków rodziny. W związku z tym mają możliwość inwestowania samodzielnego lub we współpracy z sąsiadami – czy to właśnie w nowy odwiert, czy w pompę, czy w budowę tuneli na uprawy.

Trzecim przykładem może być bardzo intensywna migracja między Tunezją a Francją. W tamtejszej części Afryki również są problemy z dostępem do wody, ale ze względu na to, że wiele osób wyjechało i zostało we Francji, to w pewnym zakresie zostały one złagodzone. Co więcej, część opuszczonych terenów uprawnych jest teraz dzielona i przeznaczana pod budowę domów, w których mają zamieszkać wracający w te regiony emeryci. Rolnictwo zastępuje więc budownictwo, co znacząco zmienia zapotrzebowanie na wodę.

W Tunezji badałam ogólnie trzy oazy i przyznam, że w każdej z nich kontekst migracyjny był zupełnie inny. Różnice robiło połączenie tego zjawiska ze stanem środowiska, sytuacją społeczno-ekonomiczną itp. Z pewnością migracja jest jednak elementem adaptacji do zmian klimatu i ograniczeń środowiska przyrodniczego. Przeprowadzane przeze mnie badania pokazują, że gospodarstwa domowe, których członek migrował, miały większą zdolność do podejmowania bardziej ryzykownych inwestycji, które mogły przynieść większy dochód. Miały też możliwość inwestowania w dodatkowe źródła nawadniania – na przykład w wykopanie głębszych studni, w systemy nawadniania kropelkowego lub w panele słoneczne, dzięki którym pompy mogą wydobywać wodę z większej głębokości.

Dlaczego pojęcie „migracje klimatyczne” bywa mylące?

Czy z pani badań i obserwacji wynika, że osoby migrujące zdają sobie sprawę, że muszą migrować przez zmianę klimatu? Czy też postrzegają to w zupełnie innych kategoriach?

Skoro pan mnie o to pyta, to muszę przyznać jasno: nie lubię mówić, że ludzie migrują, bo zmienia się klimat. Uważam, że to narracja, która oddala nas od szukania rozwiązań i skutecznego zarządzania tym procesem. Jest mi dużo bliższe stwierdzenie, że ludzie migrują, ponieważ warunki środowiska przyrodniczego w tym czy innym miejscu nie pozwalają na względnie godne życie.

Dlaczego to tak ważne rozróżnienie?

Bo to właśnie szerzej rozumiana zmiana warunków środowiska przyrodniczego, a nie wyłącznie klimatu, powoduje pogorszenie się jakości życia ludzi bądź po prostu zagrożenie dla ich życia. Klimat jest elementem środowiska przyrodniczego, więc go tutaj nie dyskwalifikuję, ale zmiany w środowisku przyrodniczym mogą być skutkiem zmiany klimatu lub też wynikać z innych form działalności człowieka bądź być przez nie nasilane. 

Jeżeli nazwiemy te zmiany konkretnie – brak wody, zasolenie gleby, choroba roślin, przeciągająca się susza – jesteśmy w stanie dużo łatwiej znaleźć lokalne rozwiązania. Kiedy mówimy, że jest to zmiana klimatu, to jest ujęcie zbyt ogólne, żebyśmy mogli znaleźć rozwiązania i skutecznie zarządzić tym procesem.

Czuję się przekonany. Czy ludzie zdają więc sobie sprawę, że zmiana klimatu jest czynnikiem wpływającym na pogorszenie warunków przyrodniczych, w których żyją?

W trakcie badań rozmawiałam z ludźmi żyjącymi w Dolinie Dades w Maroku. Część z nich mówiła mi: ponieważ pogorszył się klimat, to nasze pola zalewa w czasie powodzi, które stały się silniejsze. A dlaczego tak mówili? Bo przyjechali do nich działacze międzynarodowych bądź lokalnych organizacji i tak im powiedzieli. A jaka jest prawda?

Domyślam się, że inna…

Prawda jest taka, że to sytuacja dużo bardziej złożona. Ludność w tamtym regionie funkcjonowała od dawna i m.in. uprawiała pola. W latach 50. i 60 XX w. odnotowano jednak gwałtowny wzrost liczby ludności. Doprowadziło to do większej presji na środowisko przyrodnicze, które nagle musiało zacząć dostarczać o wiele więcej zasobów: i na potrzeby żywności, i na potrzeby generowania dochodów z rolnictwa. Jeżeli mamy ograniczoną powierzchnię upraw, a ludności jest więcej, to automatycznie staramy się tę powierzchnię pól zwiększyć. Co więc zrobiono? Uregulowano rzekę, która naturalnie meandrowała. Jej wyprostowanie przyspieszyło przepływ wody podczas powodzi – siła wody stała się większa, wezbranie groźniejsze, a woda łatwiej wylewa się z koryta.

Ale na tym nie koniec. Kulturowo chleb w tym regionie wypiekany jest w piecach, które nie są zasilane gazem czy prądem, lecz opałem zbieranym w okolicznych górach. Zazwyczaj opał ten zbierają kobiety, które wychodzą o 4 czy 5 rano, by wycinać i zbierać suche krzewy. Mimo że są suche, to jednak ich korzenie pomagają utrzymać wodę w glebie, a same krzewy utrzymują materiał na stokach.

Kiedy rzeczywiście dochodzi do zmian w nasileniu opadów i skraca się sezon z pokrywą śnieżną, przez brak tych krzewów materiał ze stoków osuwa się szybciej. Z kolei przez to, że rzeka jest uregulowana, nie ma miejsca, aby ilość wody, która kiedyś się w niej mieściła, mogła rozlewać się w bardziej naturalny sposób. I nawet tama, która została wybudowana, żeby tę wodę utrzymywać, stosunkowo szybko wypełniła się grubszym materiałem naniesionym z gór. On po prostu stoczył się i wypełnił zbiornik, który w efekcie przestał spełniać swoją rolę.

Oczywiście można więc mówić, że to przez gorsze warunki klimatyczne i część mieszkańców pewnie wciąż będzie powtarzać, że to przez klimat. Jak jednak widać proces, który tam zachodzi, jest dużo bardziej złożony.

Dr Karolina Sobczak-Szelc – badaczka specjalizująca się w problematyce migracji. Pracuje w Ośrodku Badań nad Migracjami na Uniwersytecie Warszawskim.

The post Inny kontynent to ostateczność. Większość rzeczy, które słyszymy o migracjach środowiskowych, to nieprawda [WYWIAD] appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wykres indeksów Niño3.4 oraz relatywnego indeksu Niño3.4 według obserwacji i prognoz Śródziemnoeuropejskiego Centrum ds. Zmiany Klimatu (Centro Euro-Mediterraneo sui Cambiamenti Climatici, CCMC).

Oś pozioma: czas (miesiące 2026 roku). Oś pionowa: anomalia temperatury oceanu w rejonie Niño3.4 (stopnie Celsjusza). Kolorem niebieskim oznaczono obserwacje (reanaliza ERA5), kolor czerwony to wiązka prognoz sezonowego numerycznego systemu predykcyjnego CCMC.

Jaśniejsze odcienie pokazują wartości obliczane metodą standardowego indeksu Niño3.4, ciemniejsze kolory natomiast obrazują te same dane, ale przeliczone z użyciem metody relatywnego indeksu Niño3.4. Z powodu postępującego globalnego ocieplenia tradycyjne metody obliczania indeksów opartych o anomalie temperatury oceanu prowadzą do zawyżenia ich wartości, gdyż okres referencyjny jest zawsze w przeszłości i jako taki odnosi się do chłodniejszego klimatu sprzed kilkunastu lat. Indeks relatywny porównuje natomiast bieżące fluktuacje El Niño z bieżącym stanem globalnego klimatu.

Niezależnie od metody, obecne prognozy rozwijającego się El Niño wskazują, że będzie to silne, a być może rekordowo silne zjawisko.

Źródło: ECMWF, C3S.

W ramach akcji „Wykres na dziś” publikujemy wykresy i inne wizualizacje dotyczące zagadnień związanych ze zmianą klimatu. Mamy nadzieję, że prezentowane przez nas dane stanowić będą punkt wyjścia do szerokiej i opartej na faktach dyskusji na temat globalnego ocieplenia oraz możliwości jego ograniczenia. Akcję prowadzimy we współpracy z Komitetem ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk.

Zobacz wszystkie wizualizacje.

Ten wpis sfinansowaliśmy ze środków finansowych pochodzących z 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych przekazanych Fundacji Edukacji Klimatycznej. Dziękujemy!

The post Prognoza rozwoju El Niño do końca roku appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Mapa anomalii średniej miesięcznej temperatury czerwca 2026 roku względem normy wieloletniej (średniej z lat 1991-2020). Kolorem niebieskim zaznaczono obszary chłodniejsze niż norma, czerwonym – cieplejsze.

Fala upałów która dotknęła Europę w czerwcu sprawiła, że oprócz rekordów absolutnych temperatury maksymalnej w wielu stacjach meteorologicznych w Europie Zachodniej zarejestrowano również rekordowo wysoką średnią miesięczną temperaturę. Całościowo, Anglia i Francja zanotowały najcieplejszy czerwiec w historii pomiarów instrumentalnych, Wielka Brytania, Niemcy i Holandia – drugi najcieplejszy.

Źródło: reanaliza ERA5, Copernicus Climate Change Service.

W ramach akcji „Wykres na dziś” publikujemy wykresy i inne wizualizacje dotyczące zagadnień związanych ze zmianą klimatu. Mamy nadzieję, że prezentowane przez nas dane stanowić będą punkt wyjścia do szerokiej i opartej na faktach dyskusji na temat globalnego ocieplenia oraz możliwości jego ograniczenia. Akcję prowadzimy we współpracy z Komitetem ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk.

Zobacz wszystkie wizualizacje.

Ten wpis sfinansowaliśmy ze środków finansowych pochodzących z 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych przekazanych Fundacji Edukacji Klimatycznej. Dziękujemy!

The post Czerwiec 2026 roku w Europie appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

3 czerwca 2026

Komunikat 01/2026
Komitetu Problemowego ds. Kryzysu Klimatycznego
przy Prezydium PAN
w sprawie nienadążania z adaptacją do przyspieszającej antropogenicznej zmiany klimatu

Nadzwyczajna fala upałów, której doświadczyliśmy w ostatnich dniach w wielu krajach Europy, w tym w Polsce, przyniosła rekordowe temperatury maksymalne i dobowe oraz rekordowo ciepłe noce. Spowodowała przeciążenie wszelkiego rodzaju służb ratowniczych, liczne awarie, utrudnienia komunikacyjne oraz dotkliwe straty osobiste i gospodarcze. Ta sytuacja była zjawiskiem losowym, ale nie była przypadkiem. O nasilaniu się, wzmacnianiu i występowaniu takich i podobnych zdarzeń oraz rosnących ryzykach z tym związanych od lat ostrzegały opinię publiczną i decydentów zarówno Międzyrządowy Zespół ds. Zmiany Klimatu (IPCC – Intergovernmental Panel on Climate Change), jak i wiele innych jednostek i zespołów naukowych w Polsce i na świecie.

Wyniki pomiarów i obserwacji dostępne w doniesieniach i raportach naukowych z ostatnich lat dokumentują gwałtowne przyspieszenie tempa przegrzewania się Ziemi. Najnowsze analizy pokazują, że w latach 1985–2015 globalna temperatura rosła średnio o 0,2°C na dekadę. W ostatnim dziesięcioleciu, między 2016 a 2025 rokiem, wskaźnik ten niemal się podwoił, osiągając wartość 0,36°C na dekadę.

Narastająca nierównowaga energetyczna naszej planety prowadzi do dalszego przyspieszania tempa ocieplania atmosfery. W efekcie granicę ocieplenia o 1,5°C względem epoki przedprzemysłowej, uznawaną raptem dekadę temu za próg, którego nie powinniśmy przekroczyć do końca XXI wieku, przekraczamy już teraz – szybciej niż jeszcze niedawno uważano za prawdopodobne [1] [2] [3]. Granicę ocieplenia o 2°C względem epoki przedprzemysłowej,uznawaną za alarmową, możemy osiągnąć nawet w ciągu najbliższych kilkunastu lat.

Wstępne analizy przeprowadzone przez World Weather Attribution pokazują, że fala upałów, która przeszła przez Europę i Polskę pod koniec czerwca 2026 roku, w dawniejszym, chłodniejszym klimacie, byłaby skrajnie nieprawdopodobna. Niestety, w świetle wskazanych wyżej faktów, kolejne zdarzenia ekstremalne związane z postępującą destabilizacją klimatu (które możliwe są jeszcze w tym roku, a niewątpliwie czekają nas coraz częściej w kolejnych latach) będą stawać się silniejsze, a w konsekwencji – powodować znacznie poważniejsze skutki.

Rozwiązania stosowane obecnie w gospodarce wodnej, leśnej, rolnictwie, planowaniu, zagospodarowaniu przestrzennym oraz innych działach gospodarki muszą przestać opierać się na wiedzy zdobytej w ubiegłym stuleciu, ponieważ nie przystaje ona do realiów błyskawicznie zmieniającego się świata, pochłania środki finansowe, opóźnia przystosowanie i przynosi coraz więcej szkód zamiast faktycznie służyć adaptacji do skutków globalnego ocieplenia.

Społeczne, gospodarcze i środowiskowe konsekwencje ostatniej fali upałów ilustrują konieczność radykalnego przyspieszenia skutecznych działań mitygacyjnych i adaptacyjnych.

W tej sytuacji apelujemy o:

• mobilizację wszystkich sił politycznych i społecznych na rzecz stworzenia ram dla realnej i konsekwentnej polityki państwa wspierającej wysiłki międzynarodowe prowadzące do jak najszybszej redukcji emisji gazów cieplarnianych i adekwatny udział naszego kraju w tych wysiłkach;

• radykalne przyspieszenie skutecznych działań adaptacyjnych w celu budowania odporności wobec już występujących i przyszłych zagrożeń klimatycznych na wszystkich szczeblach zarządzania państwem;

• nadanie obecnie przygotowywanej w Ministerstwie Klimatu i Środowiska nowej Krajowej Strategii Adaptacji do Zmiany Klimatu rangi jednego z wiodących priorytetów polityki państwa.

Nasz apel kierujemy do rządu, samorządów wszystkich szczebli, instytucji państwowych takich jak PGW Wody Polskie i PGL Lasy Państwowe), instytucji nauki, wszystkich podmiotów działających publicznie, a także odpowiedzialnych przedsiębiorstw i obywateli. Podjęcie takich działań, często niewiążących się z dużymi kosztami, sugerowaliśmy wielokrotnie w komunikatach Komitetu.

Mając świadomość, że dezinformacja klimatyczna uniemożliwia prowadzenie skutecznych polityk klimatycznych i działań adaptacyjnych, zwracamy się do mediów, władz i podmiotów wypowiadających się publicznie o skuteczne jej przeciwdziałanie. Pierwszą, prostą praktyką w tym zakresie byłoby używanie właściwego języka: mówiąc o zachodzącej zmianie klimatu oraz związanych z nią zdarzeniach i ich skutkach, zamiast powszechnie stosowanego, wymijającego i nieostrego terminu „zmiany klimatyczne” używajmy precyzyjnych, dobrze ugruntowanych naukowo określeń, takich jak „antropogeniczna zmiana klimatu”, „antropogeniczne globalne ocieplenie” lub wręcz „kryzys klimatyczny”. Nazywają one wprost przyczynę zjawiska i oddają powagę sytuacji, w której znaleźliśmy się jako społeczeństwo.

Komunikat wyraża opinię Komitetu i nie powinien być utożsamiany ze stanowiskiem Polskiej Akademii Nauk (par. ust. 3 Uchwały nr 1/2023 Prezydium PAN w sprawie utworzenia komitetów problemowych i rad przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk na kadencję 2023–2026).

The post Nie nadążamy z adaptacją do zmiany klimatu – komunikat komitetu PAN appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Mapa miast powyżej 50 tysięcy mieszkańców w Unii Europejskiej, Wielkiej Brytanii, Szwajcarii i Norwegii, w których temperatura mokrego termometru osiągnęła lub prognozy pogody wskazywały że osiągnie rekordowo wysokie wartości w okresie od 18 do 30 czerwca 2026 roku według analizy ERA5 (dane od 1940 roku). Kolorem szarym oznaczono miasta, w których rekordy nie padły.

Źródło: World Weather Attribution.

W ramach akcji „Wykres na dziś” publikujemy wykresy i inne wizualizacje dotyczące zagadnień związanych ze zmianą klimatu. Mamy nadzieję, że prezentowane przez nas dane stanowić będą punkt wyjścia do szerokiej i opartej na faktach dyskusji na temat globalnego ocieplenia oraz możliwości jego ograniczenia. Akcję prowadzimy we współpracy z Komitetem ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk.

Zobacz wszystkie wizualizacje.

Ten wpis sfinansowaliśmy ze środków finansowych pochodzących z 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych przekazanych Fundacji Edukacji Klimatycznej. Dziękujemy!

The post Rekordy temperatury mokrego termometru w Europie appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Czerwcowe rekordy temperatury w Polsce, wyciąganie dwutlenku węgla z atmosfery, nagroda Kompas ESG i klimatyczna nadzieja – sprawdź, co przygotowaliśmy dla Ciebie w czerwcowym numerze „Newslettera dla klimatu”! W temat wprowadzi Cię felieton dr Jagody Mytych.

Nadzieja klimatyczna to nie hurra optymizm, ale powolna wspinaczka

Nie jesteśmy już na ścieżce prowadzącej do najbardziej katastrofalnych prognoz z początku XXI wieku. Nie dlatego, że zmiana klimatu została „odwołana”, ale dlatego, że od pierwszych raportów IPCC minęło już kilka dekad. Część tego, co kiedyś należało do przyszłości, stała się historią. Wiemy już, jak rozwijały się światowa gospodarka, emisje gazów cieplarnianych czy technologie energetyczne. Nie podążyliśmy ani najbardziej pesymistycznym scenariuszem, ani najbardziej optymistycznym. Dziś możemy więc z większą precyzją mówić o tym, dokąd zmierzamy.

Nie oznacza to jednak, że zagrożenie minęło ani że istnieje jeden moment, po którego przekroczeniu nasza sytuacja nagle zmieni się z „rozwiązywalnej” w „katastroficzną”. Owszem, istnieją punkty krytyczne – związane z topnieniem Grenlandii, słabnięciem AMOC, degradacją Amazonii i wieloma innymi procesami. Jednak nie ma jednej granicznej daty, która skazałaby nas na klimatyczny kolaps. Porozumienie paryskie i jego główny cel, utrzymanie wzrostu temperatury na poziomie 1,5°C, to polityczny drogowskaz – ani obietnica, ani wyrok. Każda dodatkowa dziesiąta część stopnia zwiększa ryzyko, każda zaoszczędzona je zmniejsza. Przyszłość nie jest zapisana z góry – wciąż kształtuje się pod wpływem naszych decyzji. To właśnie z takiego sposobu myślenia wyrasta pojęcie nadziei klimatycznej. Nie jest ona przekonaniem, że wszystko będzie dobrze, lecz decyzją, by działać w świecie, którego przyszłość pozostaje otwarta.

Slope not cliff

Ostatnio pojawiło się wiele komentarzy, że „odwołano zmianę klimatu”. W rzeczywistości stało się coś innego: wraz z upływem czasu zawęził się zakres najbardziej prawdopodobnych scenariuszy przyszłości. Część tego, co kiedyś było przedmiotem prognoz, już się wydarzyła – wiemy więc, że nie podążamy katastroficznym scenariuszem najwyższych emisji (RCP8.5, obecnie odpowiadającego mu SSP5-8.5), ale też nie ścieżką szybkiej dekarbonizacji. Problem więc wcale nie zniknął.

Jak pisała w swoim felietonie dla „American Scientist” Kate Marvel: „Zmiana klimatu nie jest klifem, z którego nagle spadniemy, ale zboczem, po którym zjedziemy”. Badaczka przyznała, że obecnie wygląda to tak, jakbyśmy rzucili się głową w dół i pędzili na złamanie karku po tym zboczu. Wciąż jednak możemy się zatrzymać i rozpocząć „długą, powolną, brutalną wspinaczkę z powrotem na szczyt”. Możemy się różnić w ocenie tego, jaki świat chcielibyśmy zobaczyć na tym szczycie i jak nim zarządzać. Dobrze byłoby jednak najpierw wspólnie podjąć decyzję, że zawracamy.

Co dalej? Na pewno nie czeka nas utopia. Globalna temperatura Ziemi już podniosła się o ponad 1,3 stopnia, co oznacza, że zginie większość raf koralowych. Nie mamy też dobrych prognoz dla topniejących w zawrotnym tempie lodowców. Ludzkość mocno odcisnęła się na spalonym, pozbawionym lodu, zalanym wodą czy kompletnie wysuszonym krajobrazie. Przyszłość nie musi jednak być dystopią. Będzie gorzej, będzie cieplej, o czym już się przekonujemy, ale nie musi być beznadziejnie. Marvel zaproponowała, żeby odrzucić zarówno wizję utopii, jak i dystopii i powalczyć o „topię” – zwyczajnie dobrą przyszłość, w której kontynuujemy nasze codzienne aktywności, żyjąc w miastach na palach, tęskniąc za tym, co straciliśmy, ale żywiąc nadzieję na lepsze czasy. „W przyszłości wciąż będzie światło, a jego źródłem nie musi być spalanie paliw kopalnych”. Każda dziesiąta część stopnia ma znaczenie.

2040: wyobraźnia przyszłości

Tyle że łatwiej wyobrazić sobie katastrofę niż stopniową, zakończoną sukcesem transformację. Nie ma twardych praw fizycznych, które przewidują przyszłość ludzi oraz naszych cywilizacji i społeczeństw. W swoich działaniach ludzie bywają i bezmyślni i wspaniałomyślni. Łamiemy prawa, stereotypy i granice (również te planetarne). Mimo że algorytmy próbują, trudno nas przewidzieć. I to my w najwyższym stopniu kształtujemy naszą przyszłość. Wiemy, że tak długo, jak ludzie będą emitować gazy cieplarniane przez spalanie paliw kopalnych i wylesianie, planeta będzie się podgrzewać. Fizyka mówi, że oznacza to wyższy poziom oceanów, silniejsze opady oraz gorsze i dłuższe susze. Nie mówi, jak mamy się z tym czuć ani co zdecydujemy się zrobić. W tym sensie przyszłość jest niepewna; wymaga wyobraźni.

Próbą pokazania, jak mogłoby wyglądać świat za kilkanaście lat, gdybyśmy wdrożyli rozwiązania, które mamy do dyspozycji, jest film „2040” w reżyserii Damona Gameau. Punktem wyjścia dla narracji nie jest nadciągająca katastrofa klimatyczna, ale córka reżysera, która w 2040 roku będzie już dorosła. Przez wzgląd na jej przyszłość, Gameau szuka istniejących już technologii i praktyk, które mogłyby uczynić świat lepszym do życia. Rozmawia z naukowcami, ekspertami i praktykami z całego świata. Przygląda się inicjatywom i rozwiązaniom takim jak energetyka słoneczna i wiatrowa, magazynowanie energii, regeneracyjne rolnictwo, odbudowa ekosystemów, lokalne systemy żywnościowe, elektryczny transport, gospodarka obiegu zamkniętego, czy wzmacnianie lokalnych społeczności.

Chyba wszyscy się zgodzimy, że jeśli chodzi o przewidywania dotyczące przyszłości, są one niemal całkowicie negatywne w tym momencie. Za każdym razem, gdy otwieramy wiadomości albo media społecznościowe, czekają nas opowieści typu gloom and doom na temat środowiska lub przyszłości. Jako ojciec uważam, że jest też przestrzeń na inną opowieść, taką, która koncentruje się na rozwiązaniach, dlatego zamierzam wyjść i ich poszukać, a potem zbudować z nich dla naszej córki wizję innej przyszłości. Świat, w którym wdrożyliśmy to, co najlepszego udało nam się dotychczas wypracować. To jedyna zasada: nie wymyślam nowych rzeczy; to wszystko już jest

– podkreśla Gameau.

„2040” pokazuje rzeczywistość, w której już nie zjeżdżamy po równi pochyłej, ponieważ zawróciliśmy i podjęliśmy wspinaczkę.

Nadzieja klimatyczna to gotowość do działania

W swojej nowej książce „Human Nature: Nine Ways to Feel About Our Changing Planet” Kate Marvel pisze, że najczęściej zadawane jej pytanie brzmi: „Czy jest jeszcze jakaś nadzieja?”. Rozumie ten lęk. Nie mamy już nadziei na powstrzymanie zmiany klimatu – dzieje się ona tu i teraz. Świat jest już cieplejszy o ponad 1,3°C w porównaniu z epoką przedprzemysłową i będzie doświadczał kolejnych fal upałów, susz i powodzi. Bajkowego zakończenia nie będzie.

Ale – i to jest najważniejsze – nauka mówi również bardzo jasno, co należy zrobić. Rozwijać odnawialne źródła energii, modernizować sieci przesyłowe, odchodzić od paliw kopalnych, elektryfikować transport, chronić ekosystemy. Jak zauważa Marvel, na tej liście znajduje się wiele czasowników: budować, zastępować, uczyć się, chronić. Nie ma na niej jednego: „mieć nadzieję”.

To ważne rozróżnienie. Nadzieja nie jest biernym oczekiwaniem, że wszystko dobrze się skończy. Psychologowie od lat pokazują, że różni się od optymizmu. Optymizm zakłada, że przyszłość sama w sobie i sama z siebie będzie dobra. Psychologia zna nawet zjawisko optimism bias – skłonność do przeceniania szans na pozytywny rozwój wydarzeń i niedoceniania ryzyka. Łatwo uwierzyć, że “jakoś to będzie”, a jeśli nie będzie, to problem dotknie raczej kogoś innego niż nas i gdzieś daleko od naszych drzwi. Nadzieja jest podejściem bardziej świadomym, przekonaniem, że lepsza przyszłość jest możliwa, ale wymaga naszego działania. Proaktywność klimatyczna rozumiana jest jako szansa na lepsze jutro, a nie poświęcenie. To nie jest przeciwieństwo realizmu. To jego uzupełnienie. Wysiłek „powolnej wspinaczki” ma sens, bo choć sukces nie jest gwarantowany, wciąż pozostaje możliwy.

Trochę niepostrzeżenie część tej historii sukcesu już się wydarzyła. Jeszcze kilka lat temu tempo rozwoju energetyki słonecznej, wiatrowej czy magazynów energii wydawało się nierealistyczne. Tymczasem technologie tanieją szybciej niż przewidywały prognozy, a transformacja przyspiesza. Nadal zbyt wolno wobec skali problemu, ale wystarczająco szybko, by pokazać, że warto było rozpocząć wspinaczkę.

Nadzieja klimatyczna nie polega na wierze, że wszystko dobrze się skończy. Polega na uznaniu, że wynik wciąż zależy od naszych decyzji. Jak powiedziała Christiana Figueres po przyjęciu Porozumienia paryskiego: „Nie jest za późno. Mamy niewielkie okno czasowe i zamyka się ono szybko, ale wciąż pozostaje otwarte. Przyszłość nie jest zapisana. To od nas zależy, jak ją napiszemy”.

W czerwcowym numerze Newslettera o klimacie:

40,5°C to dopiero początek upalnego polskiego lata?
Slop not cliff – klimatyczna wspinaczka od katastrofy do nadziei
Historyczne upały wracają do Londynu
Niepewny rynek technologii trwałego usuwania węgla – komentarz Marcina Popkiewicza
Nauka o klimacie laureatem Nagród Kompas ESG 2026
Mrożący krew thriller SF o wskrzeszaniu mamutów
Nowe inicjatywy Fundacji Edukacji Klimatycznej

Zapisz się na Newsletter o klimacie i uzyskaj dostęp do wydań archiwalnych

Klimat się zmienia – zapisz się i omiń algorytmy!

Raz w miesiącu otrzymasz przegląd najnowszych publikacji Nauki o klimacie, ekskluzywny komentarz eksperta i pogłębiony kontekst, polecenia wartościowych treści oraz wgląd w życie redakcji.

Dbamy o Twoją prywatność. Przetwarzamy dane wyłącznie w celu wysyłki newslettera i tylko za Twoją zgodą. W każdej chwili możesz ją wycofać.

Wyrażam zgodę

na otrzymywanie drogą elektroniczną newslettera o klimacie wysyłanego przez Fundację Edukacji Klimatycznej, wydawcę portalu naukaoklimacie.pl

Wyrażam zgodę

na przetwarzanie moich danych osobowych przez Fundację Edukacji Klimatycznej w celu przesyłania newslettera

Zapisując się na newsletter akceptujesz politykę prywatności Fundacji Edukacji Klimatycznej.

Zapisuję się

Loading…

Gratulacje!

Twój e-mail został zapisany!

The post Nadzieja klimatyczna – Newsletter o klimacie, czerwiec 2026 appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

W drugiej połowie czerwca 2026 roku znaczną część Europy dotknęła ekstremalna fala upałów, zaczynając od Półwyspu Iberyjskiego, przechodząc przez kraje Europy Zachodniej i docierając, w ostatnich dniach, do krajów Europy Środkowej. Wyjątkowo wysokie temperatury zarejestrowano w Portugalii, Hiszpanii, Francji, Belgii, Luksemburgu, Holandii, Wielkiej Brytanii, Niemczech, Szwajcarii, Austrii, Włoszech, Czechach, Słowacji, Węgrzech, Słowenii, Chorwacji, Bośni i Hercegowinie, Serbii, Czarnogórze, Albanii, Północnej Macedonii, Grecji, Bułgarii, Rumunii, no i oczywiście również w Polsce.

Temperatura maksymalna w naszym kraju zaczęła przekraczać próg 30 stopni Celsjusza już w środę 24 czerwca, kiedy osiągnęła 31,2°C w Słubicach i Zielonej Górze, oraz 30,3°C w Legnicy. W czwartek upały ogarnęły już obszar większości kraju, choć najwyższe temperatury zanotowano ponownie w zachodniej jego części: stacja meteorologiczna w Słubicach zmierzyła 33,6°C. Podobne warunki powtórzyły się w piątek, kiedy najwyższe temperatury, 33,2°C, pojawiły się w Słubicach i Opolu.

Rekordy gorąca i tropikalne noce w Polsce

Kulminacja upałów przypadła jednak na sobotę i niedzielę 27 i 28 czerwca. W sobotę w Słubicach zmierzono temperaturę 38,5°C, która została nowym rekordem temperatury czerwca w historii pomiarów instrumentalnych w Polsce. W wielu innych stacjach meteorologicznych pobito również lokalne czerwcowe rekordy temperatury maksymalnej. Wstępna analiza danych pomiarowych sugeruje, że w okolicach Gubina mógł zostać przekroczony poziom 40°C, jednak brakuje tam stacji pomiarowych sieci IMGW które mogłyby to oficjalnie zarejestrować i potwierdzić.

W nocy z 27 na 28 czerwca temperatura na obszarze większości kraju nie spadła poniżej 20 stopni, a upały w niedzielę 28 czerwca znowu zaczęły się od wczesnych godzin porannych. W wielu stacjach meteorologicznych rekordy ustanowione dzień wcześniej zostały ponownie pobite. Późnym popołudniem, kilka stacji meteorologicznych na zachodzie kraju – Słubice, Toruń, Kołuda i Krzyż osiągnęło granicę 40°C. W oficjalnej sieci pomiarowej IMGW-PIB Słubice osiągnęły 40,5°C (il. 2), i jest to nie tylko nowy rekord temperatury czerwca, ale też najwyższa wartość temperatury w Polsce w historii powojennych pomiarów instrumentalnych.

Kwestia porównań z wcześniejszymi pomiarami historycznymi jest bardziej skomplikowana. Często cytowana wartość z 40,2°C zmierzona w Prószkowie (wtedy Proskau) w 29 lipca 1921 roku, a także odkryty niedawno w dziennikach pomiarowych służby meteorologicznej III Rzeszy nieoficjalny rekord 40,5°C ze Ścinawy (wtedy Steinau an der Oder) z 20 sierpnia 1943 roku nie pochodzą z pomiarów rejestrowanych przez polskie służby meteorologiczne, i po wojnie już w tych lokalizacjach stacji meteorologicznych nie utrzymywano.

Porównanie z wartościami mierzonymi w tych dniach w 1921 i 1943 roku w innych pobliskich stacjach sugerują, że rekordy z Prószkowa i Ścinawy mogły być zawyżone z powodu niestandardowej konstrukcji stacji meteorologicznych i sposobu prowadzenia pomiarów. Jeśli jednak chcielibyśmy uwzględniać w naszych rozważaniach pomiary “nieoficjalne”, to znaczy prowadzone poza siecią polskiej państwowej służby meteorologicznej, to rekord z 28 czerwca 2026 roku byłby jeszcze wyższy, bo w niektórych stacjach meteorologicznych spoza sieci IMGW-PIB zmierzono co najmniej 40,7°C.  

Warto też w tym miejscu podkreślić, że koniec czerwca klimatologicznie nie jest w Polsce najcieplejszym okresem lata — ten przypada dopiero na początek sierpnia, kiedy temperatura maksymalna jest średnio wyższa o około 3°C. Temperatura przekraczająca w czerwcu 30 stopni Celsjusza, a tym bardziej 35°C – jak w wielu miejscach w kraju w sobotę i niedzielę – jest przy obecnym klimacie zdarzeniem niecodziennym. W latach sześćdziesiątych czy siedemdziesiątych, poprzedzających okres szybkiego antropogenicznego ocieplenia klimatu, było to zjawiskiem kilkakrotnie (2-4 razy) rzadszym. Upały osiągające i przekraczające w czerwcu granicę 40°C są w historii instrumentalnych pomiarów w Polsce zjawiskiem bezprecedensowym.

Upały w Polsce a globalne ocieplenie

Gdzie tu rola globalnego ocieplenia? Emisja dwutlenku węgla i innych gazów cieplarnianych w ostatnich dwustu latach wzmocniła naturalny efekt cieplarniany naszej planety. Skutkiem tego jest akumulacja energii przez system klimatyczny oraz subtelna zmiana strumieni promieniowania przepływających przez atmosferę, które powodują, że pogoda w większości miejsc na świecie – w tym w Europie i w Polsce – choć wciąż jest w dużej mierze losowa, sprzyja coraz wyższym temperaturom.

Średnia temperatura lata wzrosła w Polsce w ciągu ostatnich 60 lat o około 2,5 stopnia Celsjusza (il. 3). W dłuższych okresach czasu przekłada się to więc na obserwowany wzrost częstości występowania dni upalnych (na przykład zdefiniowanych, tak jak robi to IMGW, jako dni z temperaturą maksymalną przekraczającą 30 stopni Celsjusza) i nocy tropikalnych (podczas których temperatura nie spada poniżej 20 stopni Celsjusza).

W dużym przybliżeniu można uznać, że różnica 2-3 stopni pomiędzy końcem czerwca a sezonowym szczytem temperatur, skąd pochodziły dotychczasowe rekordy, wynosi mniej więcej tyle, ile wyniosło ocieplenie klimatu latem przez ostatnie pół wieku. Dzięki globalnemu ociepleniu tak ekstremalna fala upałów, jak w 1921 czy 1943 roku mogła zaistnieć na początku lata. Alternatywnie, można podejrzewać że gdyby takie idealne warunki meteorologiczne jak wtedy zaistniały pod koniec lipca czy w połowie sierpnia, rekordy temperatury mogłyby osiągnąć poziom 43°C i tyle też – ponownie, w dużym przybliżeniu – wynosi pułap temperatury maksymalnej, który można w praktyce zaobserwować w Polsce, przy obecnym klimacie.

Może to się oczywiście zmienić w przyszłości, a przyczyną jest postępujące globalne ocieplenie. Wartości temperatury maksymalnej 30°C, które w połowie XX wieku występowały rzadko, dzisiaj są uważane za coś zupełnie normalnego; przyzwyczajamy się też do okazjonalnych 35°C, a w ciągu najbliższej dekady czy dwóch tak samo zaczniemy traktować 40°C. Bez radykalnych działań na rzecz ograniczenia emisji gazów cieplarnianych zmiana klimatu będzie wciąż popychać polskie lato w kierunku cieplejszych ekstremów, i w konsekwencji, w drugiej połowie XXI wieku, możemy doświadczyć temperatur dzisiaj uważanych, w tej części Europy, za fizycznie niemożliwe.

The post Historyczne upały w czerwcu 2026 roku appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Owady są zwierzętami zmiennocieplnymi, co oznacza, że ich temperatura ciała zależy od temperatury otoczenia, a ich metabolizm zwalnia w niskich temperaturach (wtedy owady są ospałe, ale też potrzebują mniej jedzenia), a przyspiesza w wyższych. Przyspieszenie metabolizmu nie może jednak trwać w nieskończoność – w pewnym momencie (z reguły powyżej 42℃, choć dla niektórych przypadkach tuż powyżej 30℃) białka tworzące ich organizmy zaczynają degradować, a układ nerwowy i mięśnie przestają poprawnie działać. W efekcie owady zapadają w śpiączkę cieplną (przestają się poruszać), co po kilku – kilkunastu godzinach prowadzi do ich śmierci (o ile wcześniej nie staną się ofiarą stałocieplnego ptaka bądź ssaka). 

Pozostaje więc pytanie czy zmiana klimatu i związane z nią wyższe temperatury mogą sprawić że owady w tropikach wyginą? By odpowiedzieć na to pytanie, naukowcy przeanalizowali granice wydolności cieplnej ponad 2300 gatunków owadów, żyjących w Kenii (Afryka Wschodnia) i Peru (Amazonia) na różnych wysokościach (niziny, wyżyny, góry). Okazało się, że owady mieszkające na nizinach wykazywały wyższą tolerancję cieplną niż te żyjące w górach, podobnie jak te mieszkające w Kenii w porównaniu z tymi z Peru. Nie dziwi to specjalnie, gdyż w tych rejonach jest po prostu cieplej, więc owady które tam żyją muszą być w stanie znosić wyższe temperatury.

Zmiany w tolerancji cieplnej są bardzo, bardzo powolne 

Ciekawe jest jednak inna kwestia. Badacze przeanalizowali, jak tolerancja cieplna łączy się z pokrewieństwem między gatunkami. Okazało się, że jest to bardzo konserwowana ewolucyjnie cecha (tzn. zmiany w tolerowanej temperaturze są bardzo niewielkie i powolne) i że wykształciła się ona bardzo wcześnie, tak więc to zdolność do “wytrzymywania” wysokich temperatur decydowała o tym, jakie środowisko dane grupa owadów wybierze, a nie odwrotnie. 

Dla przykładu, muchówki, które cechują się raczej niską tolerancją na wysokie temperatury, wybierały wilgotne, mocno zacienione środowiska, podczas gdy prostoskrzydłe (np. świerszcze, szarańcze), wykazujące wyższą tolerancję cieplną, zamieszkują częściej otwarte, nasłonecznione tereny. Organizmom łatwiej jest zmienić granice swojego występowania niż granice swojej tolerancji cieplnej. Ale łatwiej nie znaczy “łatwo”, o czym pisaliśmy w artykule Dokąd migrują zwierzęta w ocieplającym się klimacie? 

Plastyczność wyższa w górach niż na nizinach

Zakres tolerowanych temperatur nie jest jednak jedyną kluczową cechą dla znoszenia upałów. Równie ważna jest umiejętność przystosowania się do nowych warunków. Dlatego nasze rośliny doniczkowe po pierwszym wysuszeniu więdną całkowicie, a za drugim razem już znacznie mniej. Owady po ekspozycji na intensywny czynnik (np. upał) również włączają mechanizmy ochronne (np. tworzenie specjalnych białek chroniących inne przed degradacją od wysokiej temperatury), które ułatwią przetrwanie następnej ekspozycji gorąca. Dzięki temu możliwe jest dostosowanie się do zmieniających się warunków.

Te możliwości adaptacji (plastyczność) bada się wkładając owady na 10 min do wysokiej temperatury (35-40℃), a następnie sprawdzając, jak będą wpływać na nie kolejne, tym razem powolne ekspozycje. Efekty porównywano do reakcji owadów, które nie przeżyły szoku cieplnego. W badaniu okazało się, że gatunki żyjące w górach cechowały się wysoką plastycznością na stres cieplny (po pierwszym stresie cieplnym, dłużej i lepiej znosiły upały), jednak te żyjące na nizinach po zastosowaniu szoku cieplnego często radziły sobie gorzej niż gdy go nie stosowano! 

Dlaczego tak było? Najprawdopodobniej, u owadów nizinnych już teraz mechanizmy radzenia sobie ze stresem cieplnym są notorycznie włączone i wyższa temperatura zamiast wspierać mechanizmy adaptacji, ogranicza ich umiejętności radzenia sobie ze stresem (tak jak w przypadku ludzi – gdy są nieustannie zestresowani, każdy, nawet nieduży dodatkowy stres, bardzo mocno na nich oddziałuje). Jest to dla nas ważna wskazówka, dotycząca ograniczeń w adaptacji tropikalnych owadów nizinnych.

Co ciekawe, w podobny sposób owady mogą adaptować się do chłodu. Gdy przetestowano na nich gwałtowny spadek zimna, owady górskie również tutaj zwiększały swoje przystosowanie, podczas gdy owady nizinne – nie. Najprawdopodobniej nie wykształciły odpowiednich mechanizmów, bo do tej pory fale zimna praktycznie się tam nie zdarzały. Okazuje się natomiast, że choć wraz z globalnym ociepleniem fal chłodu w Ameryce Południowej będzie mniej, to gdy się już pojawią, mogą sięgać regionów, do których do tej pory nie docierały (Cavalcanti i in., 2013). Jak widać, nizinne owady mogą mieć więc problem nie tylko z adaptacją do bardzo wysokich, ale również do niskich temperatur.

Co się zmieni wraz ze zmianą klimatu?

Po poznaniu mechanizmów reakcji na stres cieplny i ograniczeń w adaptacji, naukowcy obliczyli za pomocą modeli numerycznych (patrz Wirtualny klimat), jak wraz z postępującą zmianą klimatu zmieni się prawdopodobieństwo wystąpienia temperatur, w których owady (zarówno te bardziej wrażliwe jak i cała populacja) zaczną zapadać w śpiączkę cieplną. Przeanalizowali oni zarówno zmiany w temperaturze powietrza jak i powierzchni nasłonecznionych (które z reguły są znacznie cieplejsze niż samo powietrze).

Okazało się że już teraz w Afryce zdarzają się sytuacje w których temperatura powierzchni nasłonecznionych jest na tyle wysoka, że powoduje śmierć owadów nawet już po 1 minucie! Na szczęście, owady wybierają w gorące dni zacienione miejsca, co chroni je przed przegrzaniem. Póki temperatura powietrza nie jest krytyczna, nie jest więc tak źle. 

Okazuje się również, że temperatury w Afryce choć będą wzrastać, to nie aż tak bardzo, dzięki czemu jedynie w najgorszym scenariuszu emisji gazów cieplarnianych (SSP5-8.5, patrz SSP: czym są Wspólne Ścieżki Rozwoju Społeczno-Ekonomicznego?), temperatura powietrza będzie w 13% przypadków na tyle wysoka by powodować śmierć bardziej wrażliwych owadów (25% tych o niższej tolerancji cieplnej).

Gorzej w Amazonii niż w Afryce

Gorzej sytuacja ma się w Amazonii, gdzie przewiduje się, że temperatury będą rosły dużo bardziej, a jednocześnie owady mają większą wrażliwość na wysokie temperatury. Tutaj, na nizinach przewiduje się, że pod koniec wieku temperatury krytyczne dla życia owadów (tzn. takie, że po 8h połowa wystawionych na nie owadów umiera) będą występować przez 9% czasu (w scenariuszu niskich emisji, SSP1-2.1), przy emisjach średnich (SSP3-7.0) – przez 29% czasu, a przy wysokich (SSP5-8.5) przez 38% czasu. 

Te szacunki mogą być jednak niewystarczające. Jak zauważają sami autorzy, analizowano temperatury decydujące o życiu i śmierci owadów, podczas gdy już niższe wartości mogą wpływać na ich reprodukcję, odporność na choroby czy szybkość poruszania się i podatność na ataki drapieżników. 

Problematyczne również pozostają wylesianie i zamieranie drzew, które będzie postępować wraz z przekształcaniem się  tych obszarów w sawanny. Zjawiska te mogą dodatkowo wpływać na podwyższanie się temperatury na zalesionych wcześniej obszarach, czego nie brano pod uwagę w badaniu.

Duża część terenów stanie się dla wielu gatunków owadów zupełnie niezdatna do życia. Jak zauważają badacze, bez ich migracji w wyższe rejony nie będzie możliwe choćby częściowe zachowanie dotychczasowej różnorodności lasów równikowych. A przecież od przetrwania owadów zależy również życie wszystkich żywiących się nimi stworzeń i zapylanych przez nie roślin, a tym samym i nasze ludzkie funkcjonowanie. 

The post Wytrzymałość czy plastyczność? Co zadecyduje o przetrwaniu owadów w tropikach? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wykresy częstości występowania temperatur odczuwalnych na różnych kontynentach w latach 70-tych XX wieku oraz dekadzie 2015-2024.

Oś pozioma: temperatura odczuwalna (stopnie Celsjusza). Oś pionowa: częstość występowania dni z określoną temperaturą odczuwalną na danym obszarze (bezwymiarowa).

Linia przerywana pokazuje rozkład statystyczny odpowiadający klimatowi z lat 1970-tych. Linią ciągłą oznaczono stan obecny, tj. dekadę 2015-2024. Wypełnienie po prawej stronie każdego wykresu obrazuje zmianę częstości występowania temperatur odczuwalnych odpowiadających silnemu (pomarańczowy), bardzo silnemu (czerwony) i ekstremalnemu (bordowy) stresowi termicznemu; ich wartości są pokazane w kółkach odpowiedniego koloru po prawej stronie. Małe czarne kropki pokazują istotność statystyczną zmiany częstości, według standardowej konwencji (P < 0.001 (•••), P < 0.01 (••), P < 0.05 (•), kropka niewypełniona to P >= 0.05). Przykładowo, obecnie w Europie dni z bardzo silnym stresem termicznym wystepują 2,2 razy częściej niż w latach 70-tych ubiegłego wieku.

Prezentowana na wykresie temperatura odczuwalna to biometeorologiczny indeks UTCI, uwzględniający temperaturę, wiatr, wilgotność i promieniowanie, oraz model fizjologiczny termoregulacji człowieka.

Źródło: Emerton, R., Nicolas, J., Lombardi, A., i in. (2026): Global heat stress intensification and its expanding footprint on the human population.

W ramach akcji „Wykres na dziś” publikujemy wykresy i inne wizualizacje dotyczące zagadnień związanych ze zmianą klimatu. Mamy nadzieję, że prezentowane przez nas dane stanowić będą punkt wyjścia do szerokiej i opartej na faktach dyskusji na temat globalnego ocieplenia oraz możliwości jego ograniczenia. Akcję prowadzimy we współpracy z Komitetem ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk.

Zobacz wszystkie wizualizacje.

Ten wpis sfinansowaliśmy ze środków finansowych pochodzących z 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych przekazanych Fundacji Edukacji Klimatycznej. Dziękujemy!

The post Wzrosty temperatury odczuwalnej na świecie w ostatnim półwieczu appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wykres zmian średniej temperatury globalnej zgodnie z różnymi scenariuszami IPCC (tzw. scenariusze SRES) z trzeciego raportu podsumowującego z 2001 roku, a także obserwowana zmiana średniej temperatury w latach 1990-2025.

Oś pozioma: czas (lata). Oś pionowa: anomalia temperatury globalnej względem roku 1990 (stopnie Celsjusza).

Kolorem jasnoniebieskim oznaczono wiązkę 35 scenariuszy SRES symulowaną przez szeroki zakres parametrów modeli klimatu; kolerem ciemnoniebieskim zaznaczono wiązkę tych samych scenariuszy, ale symulowanych przez siedem głównych modeli klimatu używanych w raporcie IPCC. Linie różnych kolorów oznaczają główne scenariusze SRES, od wysokoemisyjnego A1FI po niskoemisyjny B1. Cienkie i przerywane linie czarne pokazują wyniki dla starszej grupy scenariuszy z drugiego raportu IPCC z 1994 roku.

Zakresy wyników symulacji dla poszczególnych scenariuszy i modeli zaznaczono po prawej stronie wykresu różnymi kolorami.

Grubsza linia koloru czarnego pokazuje natomiast obserwowowane zmiany średniej temperatury globalnej w latach 1990-2025 zgodnie z reanalizą ERA5. Aby uczynić wyniki porównywalnymi, anomalie obserwowanej średniej temperatury odniesione są do okresu bazowego 1980-2000.

Źródło: IPCC TAR WG1, rozdział 9, dane obserwacyjne: ERA5, Copernicus Climate Change Service.

W ramach akcji „Wykres na dziś” publikujemy wykresy i inne wizualizacje dotyczące zagadnień związanych ze zmianą klimatu. Mamy nadzieję, że prezentowane przez nas dane stanowić będą punkt wyjścia do szerokiej i opartej na faktach dyskusji na temat globalnego ocieplenia oraz możliwości jego ograniczenia. Akcję prowadzimy we współpracy z Komitetem ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk.

Zobacz wszystkie wizualizacje.

Ten wpis sfinansowaliśmy ze środków finansowych pochodzących z 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych przekazanych Fundacji Edukacji Klimatycznej. Dziękujemy!

The post Prognozy globalnego ocieplenia sprzed ćwierć wieku appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.