Herbata to, zaraz po wodzie, najczęściej pity napój na świecie. Pochodzi z Chin, gdzie znajduje się prawie połowa (47%) wszystkich jej upraw. Choć herbata uprawiana jest w ponad 60 krajach, to ze względu na niezbędne dla niej stabilne wysokie opady i temperatury pomiędzy 10-26℃, właśnie Chiny wraz z Indiami, Kenią i Sri Lanką, odpowiadają za 80% jej produkcji (IISD, 2024). 

Wraz z postępującą zmianą klimatu, w większości odpowiednich do uprawy regionów, krzewy herbaty coraz częściej funkcjonują poza swoim optimum, a przez to stają się bardziej podatne na choroby i wrażliwsze na niesprzyjające zdarzenia pogodowe.

Zmiana klimatu a produkcja herbaty

Herbata to napar ze szczytowych pączków i liści młodych pędów krzewów herbacianych, które są bardzo wrażliwe na niesprzyjające warunki pogodowe. Wynikające ze zmiany klimatu wyższe temperatury oznaczają obniżoną fotosyntezę (wolniejszy wzrost), uszkodzenia komórek roślin (wnikanie czynników chorobotwórczych i zamieranie pędów) czy mniejszą retencję wody, a co za tym idzie mniejsze plony (powyżej 28℃, wzrost średnich temperatur o 1℃ zmniejsza plony ok. 4%). W wyższych temperaturach dodatkowo szybciej rozwijają się pluskwiaki atakujące krzewy herbaciane, dodatkowo obniżając zbiory (ETP, 2021).

Co ciekawe, zmiana klimatu to nie tylko wyższe temperatury, ale również bardziej poważniejsze problemy z przymrozkami i gradem, pojawiającymi się w najmniej spodziewanych momentach. Powodują one zamieranie nieprzystosowanych do niskich temperatur krzewów herbaty, jak również ich większą podatność na pasożyty w późniejszych miesiącach (ETP, 2021).

Kolejnym czynnikiem wpływającym na spadek plonów jest nieregularność opadów. Z jednej strony coraz dłuższe okresy bezopadowe połączone z wyższym parowaniem, przyczyniają się do suszy, która spowalnia fotosyntezę i wzrost roślin. W skrajnych sytuacjach może prowadzić to do zamierania części czy nawet całych krzewów, co jest dużą stratą ekonomiczną, gdyż jeden krzew herbaty “w normalnych warunkach” może być produktywny przez nawet 100 lat (Kamau i in. 2008). Z drugiej strony intensywne deszcze mogą rozmywać zbocza na których często rośnie herbata, wymywać substancje odżywcze z gleby czy uszkodzić pąki i zbierane liście. Dodatkowo, deszcze i zacienienie sprzyjają rozwojowi pasożytów  (ETP, 2021).

Jak globalne ocieplenie wpływa na jakość herbaty?

Smak i aromat herbaty w dużej mierze zależy od zawartości polifenoli (w tym katechin, odpowiedzialnych za cierpkość i gorycz), aminokwasów, takich jak teanina, nadających słodycz i umami, kofeiny odpowiedzialnej za gorzki smak oraz różnorodnych związków aromatycznych. Na ich zawartość wpływają podgatunek herbaty, proces obróbki, oraz cechy środowiskowe takie jak właściwości gleby, temperatura, nasłonecznienie czy wilgotność.

Wraz z postępującą zmianą klimatu, krzewy herbaty coraz częściej znajdują się poza swoim optimum wzrostu, zmagając się z niedoborami wody, wysoką temperaturą czy silnym nasłonecznieniem. W takich sytuacjach, rośliny aktywują reakcje obronne, w tym produkcję odpowiednich związków ( m.in. antyoksydantów, aminokwasów czy cukrów), ułatwiających im przetrwanie trudnych warunków.

Przegląd badań Shao i współpracowników (2021) wskazuje, że umiarkowany stres może pozytywnie wpływać na smak i aromat herbaty. Np. wysokie temperatury odpowiadają za zmniejszenie produkcji katechin, ograniczając jej gorycz, a lekkie przemrożenie może stymulować produkcję teaniny, odpowiadającej za słodkawy i umami smak herbaty. Z kolei susza powoduje wzrost zawartości związków aromatycznych (np.linalolu), wzmacniając aromat herbaty. Te pozytywne efekty szybko jednak mogą się zmienić w negatywne, obniżając ostatecznie właściwości smakowe i zdrowotne herbaty.

Przykładowo, korzystny wpływ wysokich temperatur na aromat herbaty znika dosyć szybko  wraz z długotrwałym lub bardzo silnym stresem cieplnym. Wtedy zachodzi degradacja substancji lotnych, odpowiedzialnych za przyjemny zapach herbaty (np. tlenku linalolu czy β-jononu, nadającymi herbacie kwiatowe i owocowe nuty), albo obniżenie produkcji wspomnianej już teaniny (czego skutkiem jest redukcja słodyczy i umami).  Z kolei w przypadku regionów gdzie pojawiają się długotrwałe okresy bezopadowe i często związany z nimi spadek zachmurzenia, a tym samym wzrost ostrego światła, może dochodzić do akumulacji glikozydu flawonowego, odpowiadającego za podwyższoną gorzkość i cierpkość herbaty. 

Również właściwości zdrowotne herbaty mogą się obniżać. Na przykład, wspomniane już gorzkie katechiny, których produkcja obniża się w wysokich temperaturach, mają istotne dla zdrowia człowieka właściwości antyoksydacyjne, opóźniające starzenie się czy zmniejszające ryzyko nowotworów i chorób serca (Xie, 2024; Wu i in, 2025). I choć oczywiście wszystko zależy od intensywności i długotrwałości zachodzących zjawisk, to niewątpliwie zmiana klimatu będzie wpływała na właściwości herbaty, która trafi na nasze stoły.

Nie wszystko wszędzie naraz

Oczywiście, zmiana klimatu nie wszędzie będzie równie dotkliwe, a co więcej w zależności od regionu, różne czynniki będą najbardziej niszczące dla upraw. Dla przykładu, kraje takie jak Indie czy Kenia zmagają się głównie z suszami, Chiny oprócz braków wody, doświadczają dużej zmienności temperatur (Omer i in. 2025), podczas gdy na Sri Lance, głównym problemem staje się nieregularność opadów (Jayasinghe i Kumar. 2019). Poszczególne kraje, czy nawet ich regiony zmagają się z różnymi konsekwencjami zmiany klimatu, jednak wszystkie w mniejszym lub większym stopniu będą je odczuwać w postaci mniejszych plonów lub gorszej jakości herbaty. 

Kto najwięcej straci?

To, w jakim stopniu, zmiana klimatu wpłynie na uprawy herbaty pozostaje kwestią sporną. Z jednej strony, prognozy wskazują, że suma terenów odpowiednich dla produkcji herbaty się nie zmieni. Część terenów nie będzie się z czasem nadawała pod uprawy herbaty (w tym tereny Malawi, Tanzanii i Argentyny), podczas gdy inne (takie jak Rwanda, Iran, Tajlandia czy Turcja) staną się bardziej odpowiednie. 

Z drugiej jednak strony,11 z 20 największych eksporterów herbaty doświadczy spadku powierzchni terenów najlepiej nadających się do uprawy herbaty (Bania i wsp. 2025), co będzie się wiązać z koniecznością przenoszenia upraw na tereny, które choć teoretycznie się dla niej nadają, to jednak są niedostępne (np. są cenne przyrodniczo, zajęte przez inne uprawy lub gęsto zaludnione). W takiej sytuacji będą miały miejsce jeszcze silniejsze konflikty interesów, dalsze obniżanie bioróżnorodności czy utrata miejsc pracy często dla setek tysięcy ludzi. Może się to też wiązać z deficytami herbaty na rynku i ich wyższymi cenami, szczególnie jeśli weźmiemy pod uwagę ciągle zwiększający się popyt na nią (globalnie ok 3% rocznie w ostatniej dekadzie (FAO, 2024).

Dodatkowo, powyższe prognozy skupiają się na średnich wartościach i trendach, nie biorąc pod uwagę jednorazowych wydarzeń które mogą czynić największe zniszczenia nawet w odpowiedniej dla herbaty lokalizacji. Gwałtowne opady deszczu i burze czy skrajnie wysokie temperatury mogą nie tylko obniżyć plon w danym roku, ale spowodować zamieranie całych połaci upraw i konieczność posadzenia nowych krzewów, z których zbiory będą możliwe dopiero po kilku latach.

Podsumowując, herbata, choć nie tak narażona jak kawa czy kakao, również znajduje się pod presją zmiany klimatu. Najbardziej odczują to osoby pracujące na plantacjach, jednak również my doświadczymy nowych nut goryczy w jej smaku.

The post Cierpka czy słodka? Jaki smak będzie miała Twoja poranna herbata?   appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Mapki anomalii opadów atmosferycznych (mm na dobę), przypowierzchniowej wilgotności względnej (%), wilgotności górnej (7 cm) warstwy gleby (%) oraz temperatury powietrza (stopnie Celsjusza) od grudnia 2025 do lutego 2026 w Europie, według danych z reanalizy ERA5 oraz ERA5-Land. Wszystkie anomalie odniesione są do okresu referencyjnego 1991-2020.

Miniona zima była na terenie większości Europy Zachodniej i Południowej ciepła i wyjątkowo wilgotna. Dla odmiany, w Europie Północnej i części Europy Środkowej – w tym w Polsce – była ona zimniejsza i suchsza niż norma klimatologiczna. Złudzenie dużych opadów śniegu w Polsce utrzymywane było przez niskie temperatury, które pozwoliły, we wschodniej i północno-wschodniej części kraju, na zachowanie pokrywy śnieżnej przez długie tygodnie.

Źródło: Copernicus Climate Change Service.

W ramach akcji „Wykres na dziś” publikujemy wykresy i inne wizualizacje dotyczące zagadnień związanych ze zmianą klimatu. Mamy nadzieję, że prezentowane przez nas dane stanowić będą punkt wyjścia do szerokiej i opartej na faktach dyskusji na temat globalnego ocieplenia oraz możliwości jego ograniczenia. Akcję prowadzimy we współpracy z Komitetem ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk.

Zobacz wszystkie wizualizacje.

Ten wpis sfinansowaliśmy ze środków finansowych pochodzących z 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych przekazanych Fundacji Edukacji Klimatycznej. Dziękujemy!

The post Zima 2025/2026 w Europie: zimna i sucha, albo ciepła i mokra appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Klimat, PKB, skończone zasoby planety i stan jej „zdrowia”, relacja z Galapagos i specjalne rekomendacje z okazji Światowego Dnia Wody – sprawdź, co przygotowaliśmy dla Ciebie w marcowym numerze „Newslettera dla klimatu”!

Co byś wybrał/a: wzrost gospodarczy czy ochronę środowiska?

Większość ludzi na świecie już odpowiada: środowisko. A jednak polityka i ekonomia wciąż zachowują się tak, jakby liczył się tylko wzrost PKB – nawet wtedy, gdy oznacza to niszczenie systemów podtrzymujących życie. Może problem nie polega na tym, że ludzie nie rozumieją kryzysu klimatycznego – ale na tym, że decydenci i systemy nie rozumieją ludzi?

Więcej w felietonie „Poza PKB: dobry klimat ważniejszy niż ciągły wzrost” w najnowszym Newsletterze o klimacie.

Poza tym w marcowym numerze „Newslettera o klimacie”

Prof. Zofia Łapniewska o ekonomii na planecie o skończonych zasobach
”Cena przyszłości” wciąż rośnie – raport Sterna dwie dekady później
Wizualizacja wskaźników globalnej zmiany klimatu
Prof. Szymon Malinowski – o morzu, atmosferze i pogodzie
Książki o wodzie poleca dr Sebastian Szklarek
Co ma klimat do Oscarów?
Nowe inicjatywy Fundacji Edukacji Klimatycznej

Zapisz się, aby mieć dostęp do aktualnego i archiwalnych wydań Newslettera!

Klimat się zmienia – zapisz się i omiń algorytmy!

Raz w miesiącu otrzymasz przegląd najnowszych publikacji Nauki o klimacie, ekskluzywny komentarz eksperta i pogłębiony kontekst, polecenia wartościowych treści oraz wgląd w życie redakcji.

Dbamy o Twoją prywatność. Przetwarzamy dane wyłącznie w celu wysyłki newslettera i tylko za Twoją zgodą. W każdej chwili możesz ją wycofać.

Wyrażam zgodę

na otrzymywanie drogą elektroniczną newslettera o klimacie wysyłanego przez Fundację Edukacji Klimatycznej, wydawcę portalu naukaoklimacie.pl

Wyrażam zgodę

na przetwarzanie moich danych osobowych przez Fundację Edukacji Klimatycznej w celu przesyłania newslettera

Zapisując się na newsletter akceptujesz politykę prywatności Fundacji Edukacji Klimatycznej.

Zapisuję się

Loading…

Gratulacje!

Twój e-mail został zapisany!

The post Newsletter o klimacie – marzec 2026 appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Kończąca się właśnie zima na polskim wybrzeżu była wyjątkowa. W rejonie Trójmiasta przez kilka tygodni plaże i morze pokryte były śniegiem i lodem. Pomimo siarczystego mrozu, niespotykane o tej porze roku tłumy ludzi podziwiały zmieniający się z dnia na dzień krajobraz. 

a)

b)

c)

d)

Ilustracja 1: Przykłady form lodu morskiego uchwycone podczas ostatniej zimy: (a) zwarta pokrywa lodowa utworzona ze zmrożonych ze sobą niewielkich krążków lodowych, z których większość to konglomerat jeszcze mniejszych krążków; ten rodzaj lodu jest czasami określany jako dragon skin (“skóra smoka”) ze względu na szorstką, nierówną powierzchnię przypominającą łuski; powstaje on na stromej, krótkiej fali podczas bardzo niskiej temperatury powietrza; (b) znacznie większe kry z przejrzystego lodu, powstałe w osłoniętej części sopockiej mariny; widoczne są przynajmniej dwa epizody, podczas których lód ten został połamany przez fale; charakterystyczne podniesione brzegi utworzone z pokruszonego lodu świadczą o wielokrotnych, ale niezbyt silnych zderzeniach między sąsiednimi krami; (c) efekt intensywnych opadów śniegu po okresie krótkotrwałej odwilży; woda z topnienia dużych kier o podwyższonych krawędziach zbiera się na ich powierzchni; przestrzenie między krami wypełnia mieszanina śryżu, śniegu i wody; (d) duże, pokryte śniegiem kry, z przestrzeniami pomiędzy nimi wypełnionymi grubym, ale stosunkowo przejrzystym lodem, powstałym w wyniku szybkiego spadku temperatury. a,b: Sopot, 2 lutego 2026; c: Orłowo, 8 lutego 2026; d: Sopot, 9 lutego 2026. Zdjęcia: A. Herman.

Lód przy polskim wybrzeżu

Kto przychodził nad morze regularnie, mógł zobaczyć rozmaite formy lodu morskiego: śryż, czyli mieszaninę wody i kryształów lodu, zachowującą się jak lepka ciecz; krążki lodowe, czyli stosunkowo niewielkie, przeważnie owalne kry o charakterystycznych podwyższonych brzegach; duże, grube kry w postaci wieloboków o ostrych krawędziach; lód nagi lub pokryty śniegiem, przejrzysty lub biały, zwarty lub rozproszony i swobodnie dryfujący. 

To, jaką postać przyjmuje lód w dynamicznych warunkach strefy brzegowej, jest efektem jego (często bardzo złożonej) historii, kształtowanej przez temperaturę wody i powietrza – okresy zamarzania i topnienia związane z cyklem dobowym i zmianami pogody – a także przez wiatr i fale. Falowanie wpływa na lód morski na bardzo wiele sposobów. Kry pękają przez wyginanie na fali, zderzają się ze sobą, są zalewane przez wodę, trą o siebie i nakładają się jedne na drugie. Efektem ubocznym ich zderzeń jest erozja ich krawędzi i powstawanie bardzo dużej liczby drobnych odłamków, które wypełniają przestrzenie między większymi krami i mogą przymarzać do ich dolnych powierzchni. 

Jak lód na morzu modyfikuje fale?

Wszystkie te procesy zachodzą kosztem energii fal, co oznacza, że prowadzą do ich tłumienia. Różne typy lodu tłumią fale w różny sposób (m.in. w wyniku tarcia lub rozpraszania energii fal na krawędziach kier) oraz z różną intensywnością, ale nawet stosunkowo cienka pokrywa lodowa czyni to bardzo efektywnie. 

Co istotne, skuteczność tłumienia bardzo silnie zależy od długości fali. Wywołane wiatrem krótkie zmarszczki na powierzchni wody po wejściu w lód zanikają na dystansie zaledwie paru metrów. Długie fale rozkołysu (tzw. martwa fala), takie, jakie występują na otwartych oceanach, mogą wchodzić w pokrywę lodową na odległość dziesiątek, a nawet setek kilometrów.W efekcie lód działa jak filtr, który usuwa krótkie fale, a przepuszcza te najdłuższe. Oznacza to, że obecność lodu zasadniczo zmienia charakter falowania. 

Na trójmiejskich plażach (a zwłaszcza na molo w Sopocie, Orłowie czy Brzeźnie) można było tej zimy obserwować efekty oddziaływań fal i lodu niemal codziennie. Pas lodu morskiego rzadko był szerszy niż kilkaset metrów, granica lodu była przeważnie w zasięgu wzroku, lecz dystans ten w zupełności wystarczał do całkowitej transformacji falowania. Fale nie docierały do plaży wcale albo docierały w postaci bardzo długich, łagodnych grzbietów. Przy braku pokrywy lodowej zdecydowana większość energii fal ulega dyssypacji (rozpraszaniu) w strefie przyboju, gdzie może być zużywana np. na transport osadu lub zalewanie i erozję brzegu. Obecność lodu zasadniczo zmienia sytuację, ponieważ stanowi on bardzo efektywny bufor chroniący brzeg, zwłaszcza w okresach sztormów.

a)

b)

Ilustracja 3: Fale w śryżu lodowym. Zwracają uwagę ich długie grzbiety i bardzo szerokie doliny. Tego dnia zasięg lodu morskiego wynosił zaledwie ok. 400 m (mniej niż długość molo w Sopocie). Wysokość docierających do brzegu długich fal była jeszcze na tyle duża, że ulegały one załamaniu – jednak ze względu na wysoką efektywną lepkość mieszaniny wody i lodu, załamanie zachodziło mniej gwałtownie, sprawiając wrażenie, że odbywa się w nieco zwolnionym tempie. Sopot, 2 lutego 2026. Zdjęcia: A. Herman.

Coraz mniej lodu a wybrzeża w Arktyce

Na wybrzeżu Zatoki Gdańskiej (i, ogólniej, południowego Bałtyku) nie ma to obecnie wielkiego znaczenia, ponieważ od bardzo wielu lat lód morski pojawia się tu tylko epizodycznie. Są jednak na świecie miejsca, gdzie sytuacja jest zupełnie inna. 

Zwiększenie narażenia wybrzeży na erozję spowodowaną falowaniem to jeden z bardzo istotnych aspektów zachodzących obecnie zmian klimatu w wielu rejonach Arktyki. Spadek zasięgu lodu morskiego prowadzi do powiększania się obszarów otwartej wody, a więc do rozwoju wyższych i dłuższych fal, które przy braku lodu bez przeszkód docierają do wybrzeży. Sytuację pogarsza fakt, że część tych wybrzeży staje się znacznie bardziej podatna na erozję w wyniku zaniku wieloletniej zmarzliny. W niektórych rejonach na północy Alaski, Kanady i Rosji brzegi morskie cofają się w tempie kilku do kilkunastu metrów rocznie.

Co zaobserwowaliśmy w okolicach Polskiej Stacji Polarnej?

Aby lepiej zrozumieć te procesy, badaliśmy w ostatnich latach zmiany zlodzenia, falowania i ewolucję brzegu w fiordzie Hornsund na Spitsbergenie, w rejonie Polskiej Stacji Polarnej. Zatoka Białego Niedźwiedzia (Isbjørnhamna), przy której znajduje się infrastruktura Stacji, jest szczególnie wyeksponowana na fale z południowego zachodu – kierunku, z którego do Spitsbergenu najczęściej docierają potężne sztormowe fale z północnego Atlantyku. 

Najwięcej sztormów występuje w sezonie jesienno-zimowym, od listopada do kwietnia. Są one też wtedy najsilniejsze, a towarzyszące im fale największe. Obserwacje i modele wskazują, że liczba i siła sztormów na północnym Atlantyku w ostatnich dziesięcioleciach nieznacznie wzrasta. Jednak nie to jest głównym problemem z punktu widzenia narażenia brzegów Hornsundu na erozję. Najbardziej istotna zmiana dotyczy warunków lodowych.

Lód napływający od morza

W okresie, który analizowaliśmy, czyli w latach 1979–2023, drastycznie zmieniły się warunki lodowe na wejściu do fiordu. W pierwszej części tego okresu, do roku 2005, pak lodowy o koncentracji powyżej 50% (czyli pokrywający co najmniej 50% powierzchni morza) utrzymywał się tam prawie nieprzerwanie przez kilka miesięcy w roku, głównie od stycznia do kwietnia – czyli przez większość sezonu sztormów. Liczba dni z pokrywą lodową w tym czasie stopniowo spadała, od ponad 4 miesięcy w roku na początku lat 80. XX wieku do około 2,5 miesiąca na początku lat 2000.. To bardzo wyraźny trend. Jednak najbardziej niepokojące jest to, co wydarzyło się po roku 2005: od tamtej pory liczba dni z lodem w ciągu sezonu zimowego bardzo rzadko przekracza 2 tygodnie. Zdarzają się zimy, kiedy lodu nie ma wcale. To nagłe „tąpnięcie” w szeregach czasowych zlodzenia u wybrzeży Spitsbergenu w 2005 roku jest tylko jednym z przejawów gwałtownych zmian, jakie nastąpiły wtedy na Morzu Barentsa i w całej Arktyce.

a)

b)

Ilustracja 4: Fale w Isbjørnhamnie podczas sztormu w marcu 2019 (zdjęcia: K. Ziemba).

Przyczyny tych zmian są bardzo złożone, związane zarówno z globalnym ociepleniem, z trendami w skali Arktyki, jak i lokalnymi zmianami cyrkulacji atmosferycznej i oceanicznej wokół Spitsbergenu. Skutki dla wybrzeży są bardzo znaczące – nasze obliczenia wskazują, że zarówno średnia, jak i ekstremalna wysokości fali oraz ilość energii docierającej do Isbjørnhamny w sezonie zimowym są obecnie o ok. 50% wyższe niż przed rokiem 2005.

Lód powstający przy brzegu

Lód na wodach Hornsundu to jednak nie tylko pak lodowy napływający do fiordu z otwartego morza. Lód tworzy się też lokalnie przez zamarzanie. W miejscach, do których dociera falowanie, tworzy się lepa lodowa, śryż i krążki lodowe, z których potem powstają większe kry – formy lodu analogiczne do tych, które można było w tym roku obserwować w Trójmieście. 

W osłoniętych zatokach fiordu powstaje przytwierdzony do brzegu tzw. lód stały, który utrzymuje się zazwyczaj od stycznia do czerwca. Z kolei w miesiącach letnich i jesiennych na wodach fiordu unoszą się bryły lodu z cieleń lodowców uchodzących do morza. Mają one nieregularne kształty i rozmiary, i często zalegają w zatokach, gdzie ulegają wytapianiu. Taki lód może być wyrzucany na brzeg, a nawet zmieniać powierzchnię plaży wygładzając sierpy plażowe lub wały sztormowe, tworząc bruzdy lub zagłębienia powstające po wytopieniu. 

W Isbjørnhamnie często przy brzegu obecny jest pas ‘growlersów’ (odłamków gór lodowych wystających ponad powierzchnię wody maksymalnie 1 m) utrudniający wodowanie łodzi. Nasze wyniki badań pokazały, że 53% lodu w Hornsundzie w latach 2012-2023 to lód dryfujący, 35% lód stały, a 8,5% lód lodowcowy.

a)

b)

Ilustracja 5: Odłamki lodu lodowcowego na plaży w Isbjørnhamnie we wrześniu 2022. Zdjęcia: Z. Świrad.

Badając erozję plaży w Isbjørnhamnie w latach 2018–2025, zaobserwowaliśmy, że po 7 latach obserwacji całkowite zmiany objętościowe materiału plażowego są bardzo niewielkie, pomimo dużych zmian w poszczególnych latach. Co druga zima (począwszy od 2018/2019) charakteryzowała się dużą sztormowością i małym zlodzeniem, a co druga (począwszy od 2019/2020) – dużym zlodzeniem i niską sztormowością. 

Wyniki pokazują, że obecnie lokalne warunki umożliwiające tworzenie się lodu wewnątrz fiordu chronią brzegi pomimo zanikającej pokrywy lodu dryfującego u wejścia do fiordu, jednak sytuacja może się zmienić w miarę dalszego wzrostu temperatury powietrza i wody w Hornsundzie. 

Już teraz widzimy duże zróżnicowanie przestrzenne erozji i akumulacji – istnieją tzw. hotspoty, gdzie zdarzenia erozyjne występują w niewielkich odstępach czasu, ale też obszary, gdzie materiał jest odkładany. Okresy, w których spodziewamy się wzmożonej erozji brzegów to sztormowy okres listopad – luty w latach, kiedy lód stały tworzy się późno oraz wolny od lodu morskiego okres wrzesień – październik w latach o nasilonych jesiennych sztormach.

Literatura

Herman, A., Swirad, Z. M. & Moskalik, M. Increased exposure of the shores of Hornsund (Svalbard) to wave action due to a rapid shift in sea ice conditions. Elementa: Science of the Anthropocene 13(1): 00067, https://doi.org/10.1525/elementa.2024.00067, 2025.

Swirad, Z M.., Herman, A., & Moskalik, M. Sub-monthly to inter-annual Arctic gravel beach change and controlling factors. EGU General Assembly 2026, Vienna, Austria, 3–8 May 2026, EGU26-2311, https://doi.org/10.5194/egusphere-egu26-2311, 2026.

Swirad Z. M., Johansson A. M. & Malnes E. Distribution of landfast, drift and glacier ice in Hornsund, Svalbard. The Cryosphere 20(1): 113-134, https://doi.org/10.5194/tc-20-113-2026 2026.

The post Jak lód morski wpływa na fale i chroni plaże? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wykres przedstawia zmiany średniej globalnej temperatury planety w latach 1850-2025, w odniesieniu do okresu przedindustrialnego, według analiz i reanaliz różnych ośrodków naukowych.

Oś pozioma: czas (lata). Oś pionowa: anomalia średniej globalnej temperatury względem średniej 1850-1900 (stopnie Celsjusza).

Różnymi kolorami oznaczono oszacowania różnych ośrodków: amerykańskich (Berkeley Earth, GISTEMP, NOAAGlobalTemp v6), chińskich (CMA-GMST, CMST), brytyjskich (HadCRUT5), japońskich (JRA-3Q), europejskich (ERA5). Analiza DCENT-I jest efektem współpracy zespołu brytyjsko-amerykańskiego.

Źródło: State of the Global Climate 2025, WMO.

W ramach akcji „Wykres na dziś” publikujemy wykresy i inne wizualizacje dotyczące zagadnień związanych ze zmianą klimatu. Mamy nadzieję, że prezentowane przez nas dane stanowić będą punkt wyjścia do szerokiej i opartej na faktach dyskusji na temat globalnego ocieplenia oraz możliwości jego ograniczenia. Akcję prowadzimy we współpracy z Komitetem ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk.

Zobacz wszystkie wizualizacje.

Ten wpis sfinansowaliśmy ze środków finansowych pochodzących z 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych przekazanych Fundacji Edukacji Klimatycznej. Dziękujemy!

The post Zmiany średniej globalnej temperatury w 9 analizach appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Przez dekady woda traktowana była jak problem, którego trzeba się jak najszybciej pozbyć. Tworzono więc rowy melioracyjne, prostowano rzeki, osuszano torfowiska. W obszarach wiejskich robiono to w dużej mierze po to, by powiększyć powierzchnię gruntów rolnych i wyeliminować ryzyka związane z wiosennymi roztopami.

Chcąc uniknąć okresowych nadmiarów wody, wylano – nomen omen – dziecko z kąpielą. Pogłębiające się susze i większe ryzyko powodziowe to dziś efekt nie tylko globalnej zmiany klimatu. Wpływa na to również celowa ingerencja w środowisko dokonywana lokalnie. Osuszanie torfowisk oznacza zaś pozbywanie się ogromnych magazynów wody i znaczne emisje gazów cieplarnianych, które są w nich składowane.

Tymczasem aż 85% mokradeł (to szersza kategoria obejmująca m.in. torfowiska) jest w Polsce zdegradowanych. Ich pogarszający się stan w połączeniu z postępującą zmianą klimatu sprawiają, że odtwarzanie tych ekosystemów staje się coraz pilniejsze. Problem w tym, że tak naprawdę nawet nie wiemy, jakim potencjałem w tym zakresie dysponujemy.

Powstaje baza miąższości torfu

Za czasów PRL prowadzono szeroko zakrojone badania torfowisk. Dane te są jednak mocno rozproszone i szczątkowe, a do tego wiele z nich powstało z myślą o eksploatacji surowca. Dziś nie ma więc żadnej bazy danych wykazującej, co mamy pod nogami – ile torfu, gdzie dokładnie i jaka jest jego miąższość (czyli grubość warstwy).

Naukowcy i eksperci pracują nad tym, by to zmienić. Powstająca otwarta baza danych ma zgromadzić informacje o głębokości torfu i zasobach węgla w torfowiskach. Zostanie utworzona m.in. ze starych opracowań, nowych wierceń i danych z projektów terenowych. Baza powstaje we współpracy Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, Lasów Państwowych i Centrum Ochrony Mokradeł (CMok).

„Chcemy ratować torfowiska, ale nie mamy dobrej mapy ich miąższości ani aktualnej estymacji zasobów węgla organicznego. To paradoks, który trzeba zmienić, jeśli ochrona torfowisk rzeczywiście ma być skuteczna” – mówi w rozmowie z „Nauką o klimacie” prof. Mariusz Lamentowicz z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

Baza ma być uruchomiona w 2028 r., ale później cały czas będzie aktualizowana. Zgromadzone w niej informacje mogą być przydatne m.in. dla administracji publicznej, rolników, naukowców i organizacji pozarządowych. Choć skrywać będzie wiele skomplikowanych danych, potrzebę jej powstania można sprowadzić do prostego i niezwykle ważnego celu. To ochrona ubywającej w polskim środowisku wody i zmagazynowanego węgla (jako pierwiastka). Więcej dowiesz się z nagrania webinarium.

Dobre dla klimatu

Warstwa torfu zazwyczaj posiada miąższość od kilkudziesięciu centymetrów do kilkunastu metrów. Przy niskim poziomie wód gruntowych torf zaczyna się rozkładać, a węgiel „idzie w powietrze”. „Do atmosfery ulatują ogromne ilości dwutlenku węgla. Na przykład na intensywnie odwodnionych glebach organicznych będących osuszonymi torfowiskami z kukurydzą na Żuławach to nawet około 40 ton ekwiwalentu CO₂ z hektara rocznie” – opowiada prof. Lamentowicz.

Podniesienie lustra wody do mniej więcej 10 cm poniżej powierzchni gruntu sprawia, że emisje CO₂ spadają niemal do zera, a torfowisko znowu zaczyna być magazynem węgla. Wierzchnia warstwa torfu znajduje się wtedy w warunkach beztlenowych, co ogranicza rozkład torfu. Po takim nawodnieniu jest szansa, że proces torfotwórczy się odrodzi i torfowiska zaczną znów gromadzić węgiel z atmosfery. W skrócie: że gleba organiczna znów zacznie funkcjonować prawidłowo.

„Można powiedzieć, że wartość około 10 cm to „święty Graal” nawadniania torfowisk. Dzięki temu jest w nich tyle wilgotno, by ograniczyć rozkład torfu i emisje CO₂, a jednocześnie nie tak mokro, żeby powodować duże emisje metanu jak przy trwałym, głębokim zalaniu” – wyjaśnia naukowiec (więcej w tym opracowaniu).​

Nawadnianie to nie zalewanie

Jako że działania w kierunku odtwarzania torfowisk podjęła Unia Europejska, temat ten został upolityczniony przez jej przeciwników. Planowane rzekomo „zalewanie” gruntów rolnych i odbieranie terenów rolnikom stało się zaś często podnoszonym argumentem. I, jak przekonuje prof. Lamentowicz, jest to argument nieprawdziwy. „To dezinformacja podobna do tej w sprawie zmiany klimatu, tyle że z dziedziny odtwarzania ekosystemów” – uważa.

Jak tłumaczy naukowiec, kluczowy błąd w debacie to wrzucanie do jednego worka nawadniania i zalewania. W praktyce to dwie różne rzeczy.​

• Nawadnianie oznacza uzyskanie wody na poziomie do ok. 10 cm poniżej powierzchni gruntu, tak by torf był stale wilgotny (czyli to, o czym już pisaliśmy).​
• Zalewanie to utrzymywanie otwartej wody ponad powierzchnią torfowiska przez cały rok (można uznać, że to stworzenie zbiornika wodnego).​

Czy rolnik ma się o co martwić?

Nawadnianie torfowisk nie oznacza więc automatycznego zakazu użytkowania gruntów. To raczej przejście z logiki „odprowadzić wodę jak najszybciej” do logiki „zatrzymać wodę jak najbliżej pola”. Poziom wody można zaś dopasować do rodzaju upraw i warunków lokalnych. Choć 10 cm to wartość optymalna klimatycznie i ekosystemowo, możliwe są różne scenariusze. 

„Po nawadnianiu użytkowanie ziemi wciąż jest możliwe. Nikt nie chce zabierać gruntów rolnikom. Ich zgoda na nawadnianie będzie dobrowolna, a jeśli się na to zdecydują, otrzymają dopłaty. Chodzi o przywrócenie wody w krajobrazie, która jest niezbędna dla klimatu i produkcji rolnej” – wyjaśnia prof. Lamentowicz.

Z szacunków wynika, że w Polsce można nawodnić około miliona hektarów torfowisk, z czego znacząca część stanowi grunty rolne potencjalnie objęte systemem dopłat (ich wysokość jest obecnie negocjowana).

Naukowiec zwraca też uwagę na „mnóstwo pozytywnych efektów”, jakie to przyniesie. „To nie tylko mniejsze emisje CO₂. Z punktu widzenia rolnika kluczowy efekt jest bardzo podstawowy: więcej wody w krajobrazie oznacza stabilniejsze plony i mniejszą podatność na suszę, a więc bardziej przewidywalne dochody. To nie jest więc szalony wymysł przyrodników, tylko próba uratowania pracy opartej na wodzie w kraju, w którym tej wody zaczyna brakować” – podsumowuje prof. Lamentowicz.

The post Po co nawadniać torfowiska? I jak pomoże w tym baza danych? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Mapa prognozy zakwitania drzew wiśniowych w Japonii według prognozy Japońskiej Korporacji Meteorologicznej. Kolory i kontury ilustrują izodaty, od najwcześniejszego zakwitania w południowej części Wysp Japońskich (20 marca) do najpóźniejszego w północnym Hokkaido (po 30 kwietnia). Ramka po prawej stronie pokazuje daty kwitnięcia wiśni w Sendai, Tokio, Nagoji, Osace i Fukuoce.

Coroczny zakwit wiśni jest od wieków ważnym wydarzeniem w kulturze Japonii, i łączy się z licznymi imprezami i festiwalami (hanami, 花見) w bezpośrednim sąsiedztwie kwitnących drzew. Ich organizacja wymaga jednak znajomości terminu zakwitania wiśni, a ten zależy od warunków meteorologicznych w poprzedzających tygodniach. Dlatego też co roku Japońska Korporacja Meteorologiczna (komercyjna siostra Japońskiej Agencji Meteorologicznej) sporządza prognozy dat zakwitania wiśni dla całego kraju.

Źródło: JMC

W ramach akcji „Wykres na dziś” publikujemy wykresy i inne wizualizacje dotyczące zagadnień związanych ze zmianą klimatu. Mamy nadzieję, że prezentowane przez nas dane stanowić będą punkt wyjścia do szerokiej i opartej na faktach dyskusji na temat globalnego ocieplenia oraz możliwości jego ograniczenia. Akcję prowadzimy we współpracy z Komitetem ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk.

Zobacz wszystkie wizualizacje.

Ten wpis sfinansowaliśmy ze środków finansowych pochodzących z 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych przekazanych Fundacji Edukacji Klimatycznej. Dziękujemy!

The post Kiedy zakwitną wiśnie appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Powodzie błyskawiczne to rosnące zagrożenie w wielu częściach świata, w tym w Polsce. Z jednej strony zwiększa je urbanizacja i zabudowa kolejnych naturalnych terenów. Z drugiej – zmieniająca się charakterystyka opadów, które coraz częściej przybierają postać intensywnych i krótkotrwałych ulew (patrz też Powodzie błyskawiczne w miastach zdarzają się coraz częściej)

W tym przypadku dwa minusy nie dają plusa, lecz problem. Naprzeciw tym wyzwaniom wychodzi projekt FLOPRES.

Małe rzeki, wiele czujników

Gdy relacjonowano powódź w Polsce z 2024 r., regularnie korzystano z wykresów pokazujących rosnące pomiary poziomu wody na rzekach. Prognozy pokazywały też, jak wysoka ma być fala powodziowa i kiedy należy się jej spodziewać.

Teoretycznie można więc uznać, że system monitoringu i ostrzegania już mamy. W praktyce jest on jednak niepełny, bo obejmuje niezbyt gęstą sieć czujników i przede wszystkim największe rzeki w kraju.

Projekt FLOPRES (Flash Flood Prediction and Prevention System) istniejące luki ma uzupełnić.

• Po pierwsze – tworzony jest z myślą o pojawiających się znacznie częściej niż „wielka woda” powodziach błyskawicznych.
• Po drugie – będzie obejmował też mniejsze rzeki w Polsce i Słowacji, które na takie powodzie są mocno narażone (obecnie to trzy obszary pilotażowe po stronie polskiej i trzy po stronie słowackiej).
• Po trzecie – czujników będzie bardzo dużo, bo ponad 200.
• I wreszcie po czwarte – pomiary i prognozy uwzględnią wiele dziś pomijanych parametrów.

System ostrzegania „szyty na miarę”

To wszystko ma sprawić, że efektem pracy polsko-słowackiego konsorcjum będzie system wczesnego ostrzegania „uszyty na miarę”.

„Powodzie błyskawiczne często dotyczą mniejszych cieków wodnych, które natychmiastowo reagują na silne, lokalne opady. To, jakie będą ich konsekwencje, zależy nie tylko od ilości deszczu, lecz również tego, na jaki grunt spadnie. Znaczenie mają więc m.in. nachylenie terenu, skład gleb, od których zależy, ile wody zostanie przez nie wchłonięte, i infrastruktura, która gleby te może zakrywać” – tłumaczy dr Marta Kopeć, fizyczka atmosfery z Interdyscyplinarnego Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego Uniwersytetu Warszawskiego (ICM UW), które zaangażowane jest w projekt FLOPRES.

„Ponadto musimy wiedzieć, jaka infrastruktura jest infrastrukturą krytyczną, którą koniecznie trzeba chronić” – dodaje Magdalena Mozga, menadżer projektu FLOPRES. To nie tylko obiekty techniczne typu elektrownie, lecz także szpitale, szkoły czy kościoły, w których mogą być zgromadzeni ludzie.

Przynajmniej 12 godzin

FLOPRES obejmuje trzy pilotażowe rzeki w Słowacji i trzy w Polsce. To znajdujące się w województwie małopolskim Garliczka (długość – 8 km). Bibiczanka (8 km) i Roztoczanka (9,5 km). Dwie ostatnie znajdują się w okolicach Krakowa i są dopływami Prądnika, który dość często wylewa w ramach powodzi błyskawicznych.

W ramach projektu przeprowadzono już szereg spotkań z mieszkańcami gmin, które obejmie nowoczesny system ostrzegania.

„W ich trakcie mieszkańcy mówili, że dla nich bardzo istotne jest otrzymanie informacji przynajmniej z 12-godzinnym wyprzedzeniem. Po prostu chcą wiedzieć, czy przed wyjściem do pracy lub pójściem spać powinni przestawić samochód, czy nie. Albo że woda pojawi się, ale będzie jej niewiele i wystarczy, że w pewnej części gminy ułoży się jedną warstwę worków z piaskiem” – wspomina Mozga.

Monitoring bieżącej sytuacji ma wyjść temu naprzeciw. System dostarczy prognozę krótkoterminową, z wyprzedzeniem do kilku godzin, oraz prognozę dłuższą, która sięgnie do trzech dni. Rozdzielczość prognoz jest imponująca, bo wynosi nawet do 1,5 km (oznacza to, że na mapie obejmą kwadraty o takiej długości i szerokości).

W przeciwieństwie do ogólnych komunikatów RCB, informacje wysyłane do mieszkańców rzeczywiście będą dotyczyć tych miejsc, w których funkcjonują. Odpowiadać będą za to urzędnicy z danej gminy. „Dzięki temu ludzie nie będą przeciążani alarmami, które niekoniecznie ich dotyczą” – tłumaczy Mozga.

Kosmiczna technologia

Ciekawym rozwiązaniem są też same czujniki, które naszpikowane będą najnowszą technologią. I to technologią stworzoną na początku z myślą o misjach w kosmosie. Po pewnym czasie ich producent, firma GoSpace zdała sobie jednak sprawę, że stworzenie urządzeń wytrzymujących trudne warunki w przestrzeni kosmicznej pozwala też na wykorzystanie ich w trudnych warunkach na Ziemi.

I tak odpowiednio dopasowane czujniki łączą się nie tylko po sieci GSM, lecz również satelitarnie. Zastosowana w nich bateria wystarcza zaś nawet do 10 lat. Do tego instalacja urządzeń ma charakter nieinwazyjny – oznacza to, że nie wymaga istotnej ingerencji w istniejące konstrukcje ani realizacji złożonych obiektów inżynieryjnych. Montaż ogranicza się do zamocowania uchwytu z czujnikiem do konstrukcji mostu lub osadzenia w gruncie niewielkiego słupka z czujnikami.

Urządzenia mają kompaktowe wymiary (około wielkości kubka), zajmują minimalną przestrzeń i dzięki temu ich instalacja nie wiąże się z koniecznością prowadzenia skomplikowanych procedur administracyjnych. „Dzięki temu można je umieszczać zarówno gęsto, jak i w trudno dostępnych miejscach” – tłumaczy dr Kopeć.

Czy ryzyko wzrośnie?

System ostrzegania ma zostać uruchomiony jesienią. Oczywiście jego wdrożenie nie sprawi, że powodzie znikną. Może jednak pomóc lepiej zarządzać zagrożeniem i zmniejszyć przyszłe straty. Jeśli projekt zda egzamin, możliwe, że zostanie przeniesiony w inne części Polski i świata.

Co jednak ważne, na FLOPRES składa się również drugi, i niemniej ważny, zakres działań. To kompleksowa usługa, która ma pomóc w ocenie ryzyka powodziowego m.in. jednostkom samorządu terytorialnego i przedsiębiorcom. Na czym dokładnie polega?

„Przypuśćmy, że jakaś gmina chce wprowadzić zmiany w przestrzeni, np. sprzedać jakiś zielony teren pod inwestycję. Nasza analiza wykaże, czy jeżeli w miejscu tym wytnie się kawałek lasu i go zabuduje, to lokalne zagrożenie powodziowe wzrośnie. Analogicznie możemy się też dowiedzieć, czy odbetonowanie jakiegoś obszaru to ryzyko zmniejszy” – wyjaśnia dr Kopeć.

Jest to więc narzędzie, które pomoże wyposażyć zwolenników rozwiązań opartych na naturze w konkretne argumenty przeciwko szkodliwym inwestycjom i za racjonalnym zarządzaniem przestrzenią przeznaczoną pod zieleń.

Konsorcjum ma się rozwijać

Modelowanie i generowanie ostrzeżeń na bieżąco ma być usługą dostępną publicznie, a do tego zintegrowaną z innymi systemami ostrzegania. Drugi kluczowy element projektu, czyli pomoc w ocenie ryzyka powodziowego, ma już jednak na siebie zarabiać. Pisząc inaczej: stworzona innowacja ma być tak dobra, by utrzymała się na rynku komercyjnym. Dzięki temu FLOPRES ma uniknąć losu wielu innych projektów naukowych, które po zakończeniu terminu realizacji tracą płynność finansową i odchodzą w zapomnienie.

To właśnie z tego powodu w tym tekście już kilka razy pojawiło się słowo „konsorcjum”. Z ramienia Polski współtworzą je spółka METEO (czyli spółka zależna  Uniwersytetu Warszawskiego), Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego (MARR), po stronie słowackiej: spółka Esprit, GoSpace i Prešovský Samosprávny Kraj (czyli Kraj Preszowski – jeden z regionów Słowacji).

Jeśli FLOPRES się powiedzie, odpowiedź na pytanie „czy mój samochód zostanie zalany podczas powodzi?” coraz częściej będzie zależeć nie od ślepego pecha, lecz mądrego planowania i zarządzania przestrzenią

Więcej informacji na stronie projektu i profilu FLOPRES na LinkedIn.

Projekt 101113988 — LIFE22-CCA-SK-FLOPRES jest realizowany przy dofinansowaniu z programu LIFE Unii Europejskiej oraz z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Całkowity koszt projektu to 3,2 mln euro (dofinansowanie dla METEO z NFOŚ na poziomie 527 tys. zł i z UE na poziomie 195 tys. euro).

The post „Czy mój samochód zostanie zalany podczas powodzi?” Polscy naukowcy budują system, który na to odpowie appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wykres wiązki prognoz indeksu NINO3.4, czyli zmian temperatury wody Oceanu Spokojnego w rejonie równika pomiędzy 170 a 120 południkiem zachodnim, wykonanych przez brytyjską służbę meteorologiczną Met Office przy pomocy sezonowego systemu predykcyjnego GloSea6.

Oś pozioma: czas (miesiące). Oś pionowa: średnie miesięczne anomalie temperatury powierzchni oceanu (kelwiny).

Linia czarna oznacza obserwowaną do tej pory zmienność wskaźnika temperatury NINO3.4. Kolorem czerwonym o różnej intensywności oznaczono zakres wyników 104 symulacji (realizacji wiązki) numerycznych modelu GloSea6 z Met Office, różniących się warunkami początkowymi. Najciemniejszy odcień oznacza średnią całej wiązki.

Prognoza indeksu ENSO inicjowana danymi z lutego wskazuje, że La Niña 2025/2026 niebawem się zakończy, a pod koniec roku (poza zasięgiem prognozy, ale zgodnie z typową ewolucją temperatury tropikalnego Pacyfiku) może ją zastąpić rozwijające się El Niño.

Źródło: Met Office

W ramach akcji „Wykres na dziś” publikujemy wykresy i inne wizualizacje dotyczące zagadnień związanych ze zmianą klimatu. Mamy nadzieję, że prezentowane przez nas dane stanowić będą punkt wyjścia do szerokiej i opartej na faktach dyskusji na temat globalnego ocieplenia oraz możliwości jego ograniczenia. Akcję prowadzimy we współpracy z Komitetem ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk.

Zobacz wszystkie wizualizacje.

Ten wpis sfinansowaliśmy ze środków finansowych pochodzących z 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych przekazanych Fundacji Edukacji Klimatycznej. Dziękujemy!

The post El Niño na horyzoncie appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Być może dotarła do Was informacja, powtarzana w mediach społecznościowych, że za 70% emisji dwutlenku węgla i metanu z paliw kopalnych odpowiada 100 wielkich korporacji. Pojawia się ona w różnych kontekstach, żeby podkreślić znaczenie przemysłu wydobywczego w kryzysie klimatycznym. Czasami jest też używana, żeby pokazać, jak nieistotne dla ochrony klimatu są zmiany w konsumpcji jednostek i ich codziennych zachowaniach. Skoro większość emisji generują wielkie firmy, po co mamy rezygnować z samochodów i podróży lotniczych, ograniczać jedzenie mięsa i zakładać pompy ciepła?

Jednocześnie w publikacjach naukowych możemy znaleźć informację, że ponad 60% światowych emisji gazów cieplarnianych pochodzi z konsumpcji gospodarstw domowych (Ivanova i in., 2016). Wcześniejszy artykuł mówi nawet o 72% światowych emisji pochodzących z konsumpcji gospodarstw domowych (Hertwich & Peters, 2009). Jak to jest możliwe? 

Od razu możemy wyjawić, że obie informacje są prawdziwe, ale dotyczą innych sposobów „księgowania” emisji i przypisują emisje na innym etapie cyklu życia produktów – od wydobycia paliw kopalnych po ostateczną konsumpcję.

Za 70% emisji z paliw kopalnych odpowiadają wielkie korporacje

Pierwsza informacja pochodzi z raportu Carbon Majors Report 2017 przygotowanego przez organizację pozarządową Carbon Majors Database (CMD), która zbiera dane o wydobyciu paliw kopalnych, szacuje ich emisyjność i przypisuje do spółek wydobywczych. Co ważne, szacunki uwzględniają nie tylko emisje związane z wydobyciem, transportem i przetwarzaniem paliw przez te firmy, ale też te związane ze spalaniem paliw przez użytkowników. Te drugie stanowią około 90% emisji opisanych w raporcie.

Na podstawie tych danych, raport podaje, że 71% skumulowanych emisji w okresie od 1988 do 2015 roku pochodzi ze spalania paliw wydobywanych przez zaledwie 100 firm. Należą do nich spółki prywatne (jak ExxonMobil i Shell) i państwowe (jak Saudi Aramco i Gazprom). Na piętnastym miejscu w rankingu jest Polska Grupa Górnicza (i spółki ją poprzedzające), odpowiedzialna za 1,16% emisji w tym okresie. 

Co ważne, raport Carbon Majors dotyczy tylko emisji dwutlenku węgla związanych z energią i produkcją cementu. Nie zawiera więc emisji gazów cieplarnianych związanych ze zmianami użytkowania terenu i chowem bydła. 

Raport wykorzystuje metodę rachunkowości emisji dwutlenku węgla w przedsiębiorstwach (ang. corporate carbon accounting). Dzieli ona emisje związane z działalnością firm na trzy zakresy. Pierwszy (ang. scope 1) jest bezpośrednio związany z ich działalnością i obejmuje np. spalanie paliw w pojazdach i maszynach należących do firmy. Drugi (ang. scope 2) obejmuje wytwarzanie energii kupowanej przez firmy np. elektrycznej lub cieplnej. Trzeci zakres (scope 3) obejmuje wszystkie emisje związane z kupowanymi przez firmy materiałami oraz sprzedawanymi przez nie produktami, w tym też m.in. ich transportowanie przez dostawców czy użytkowanie przez konsumentów. 

Raport Carbon Majors sumuje wartości z zakresu pierwszego i trzeciego, przypisując w ten sposób wszystkie emisje firmom wydobywczym, niezależnie od tego, kto ostatecznie korzysta z dostarczanych przez nie paliw i wytwarzanej z nich energii. Węgiel wydobywany w polskich kopalniach, a następnie spalany w elektrociepłowniach i kotłach grzewczych, jest przypisany do Polskiej Grupy Górniczej, niezależnie od tego, kto korzysta z wygenerowanego ciepła. Ropa wydobywana w Arabii Saudyjskiej, przetwarzana w rafineriach i spalana w polskich samochodach, przypisywana jest w pełni do Saudi Aramco. 

Za ponad 60% emisji dwutlenku węgla odpowiadają gospodarstwa domowe

Odwrotną perspektywę przyjmuje rachunkowość prowadzona z perspektywy konsumpcji (ang. consumption-based accounting). Szacuje ona emisje związane z procesami i produktami w całym cyklu życia, a następnie przypisuje je do użytkowników końcowych (Heinonen, 2025). Przykładem  takiej rachunkowości jest ślad węglowy, który sumuje emisje związane z konsumpcją niezależnie od tego, na którym etapie powstają. Może on dotyczyć m.in. osób, produktów, firm i państw.

Osobisty ślad węglowy bywa krytykowany za to, że odpowiedzialność za emisje przypisuje konsumentom. W jego popularyzacji szczególną rolę odegrało BP (dawniej British Petroleum), które w 2005 roku opublikowało pierwszy kalkulator osobistego śladu węglowego, jako część większej kampanii mającej zmienić wizerunek firmy. Przez krytyków jest to interpretowane jako próba przerzucenia odpowiedzialności z branży paliwowej na jednostki (Solnit, 2021).

Jednak ślad węglowy i szerzej rachunkowość dotycząca konsumpcji stały się od tego czasu bardzo użytecznymi metodami badań. Pozwalają one m.in. porównywać wpływ samochodów elektrycznych i spalinowych w całym cyklu życia, pokazując, że te pierwsze będą się „opłacać” klimatycznie tylko jeśli zdekarbonizujemy źródła energii elektrycznej (Dillman i in., 2020). Perspektywa konsumpcji pozwala zidentyfikować działania o największym znaczeniu dla ochrony klimatu i pokazać, że co prawda rezygnacja ze słomek do napojów, recykling i gaszenie świateł nie mają dużego znaczenia, ale rezygnacja z lotów, mięsa i samochodu już tak (Ivanova i in., 2020). 

Metoda śladu węglowego jest też używana do pokazania ogromnych nierówności w śladzie węglowym mieszkańców różnych części świata i ludzi o różnym poziomie dochodów. Dzięki temu możemy się dowiedzieć jak bardzo do zmian klimatu przyczyniają się najbogatsi (Chancel, 2022; Schöngart i in., 2025). Podobne badania w krajach nordyckich pokazały też, że ekologiczny wizerunek tych krajów jest iluzją i że emisje związane z importowanymi tam towarami są bardzo wysokie. 

Więcej na ten temat przeczytasz również w tekście Dobre życie przy niskim zużyciu energii, czyli nowy rozdział w raporcie IPCC.

Jak emisje z przedsiębiorstw łączą się z osobistymi? 

Przydatny w wyjaśnianiu zawiłości tematu może być tak zwany diagram Sankeya, pokazujący przepływy i połączenia między źródłami emisji a usługami końcowymi pochodzący z artykułu o „projektowaniu planów ochrony klimatu, które się sumują” (Bajželj i in., 2013). Dane co prawda dotyczą roku 2010 i przedstawiają uproszczony obraz, ale na nasze potrzeby będą wystarczające. Pełna wersja wykresu pokazuje bardziej szczegółowy obraz. 

Patrząc od prawej strony: 

• Pierwsza kolumna dotyczy gazów cieplarnianych. Oprócz CO₂, mamy tutaj inne związki objęte protokołem z Kioto, w tym metan, podtlenek azotu i gazy fluorowane. 
• Druga kolumna dotyczy wydobycia paliw kopalnych. To właśnie tego etapu i sposobu alokacji dotyczy raport Carbon Majors i informacja o „70% emisji generowanych przez 100 korporacji”. 
• Trzecia kolumna dotyczy użytecznych form energii, takich jak elektryczność oraz paliwa stałe i ciekłe. Są one produktem przetwarzania paliw kopalnych, w tym m.in. rafinacji ropy naftowej, a także wytwarzania energii elektrycznej i cieplnej w elektrowniach i elektrociepłowniach.
• W kolumnie czwartej mamy urządzenia przetwarzające tę energię, czyli np. silniki i kotły spalające. 
• W kolumnie piątej jest sprzęt korzystający z energii przetwarzanej przez wyżej wymienione urządzenia, czyli samochody osobowe, ciężarówki, samoloty, czajniki, zmywarki, pralki, bojlery, maszyny produkcyjne, serwery i niezliczone inne sprzęty.
• W kolumnie szóstej mamy podział według sektorów gospodarki, w których używany jest sprzęt z kolumny piątej, czyli transport, budynki, przemysł i rolnictwo. 
• Wreszcie, w siódmej kolumnie mamy użyteczne usługi i dobra, czyli mobilność, transport towarów, ciepło, żywność i inne. Przykładowo, do mobilności przypisane są paliwa spalane w pojazdach spalinowych, energia elektryczna zużywana przez pojazdy elektryczne, a także energia zużywana na wyprodukowanie pojazdów i materiałów, z których są wykonane.

Pozycje z ostatniej kolumny można następnie przypisać do ich końcowych użytkowników dzielonych na cztery grupy: prywatnych gospodarstw domowych, administracji publicznej, organizacji pozarządowych oraz inwestycji kapitałowych firm. Jak pokazują wskazane wcześniej badania, około 2/3 tak przypisanych emisji przypada na gospodarstwa domowe  (Bajželj i in. (2013) używają innej metody alokacji niż wspomniane wcześniej artykuły przypisujące emisje do gospodarstw domowych według wydatków, ale wyszczególnione przez nich dobra i usługi można przypisać do użytkowników w podobny sposób jak wydatki).

Ważne w interpretacji wykresu jest to, że wartości procentowych z poszczególnych kolumn nie powinno się sumować. Każda kolumna przedstawia te same emisje, “księgowane” na różne sposoby, związane z innym etapem łańcucha. Żaden z nich nie jest bardziej czy mniej prawidłowy, a jedynie pokazuje problem z innej strony. 

Co z tego wynika? Emisje przypisywane w przedsiębiorstwom wydobywczym w raporcie Carbon Majors to w większości te same emisje, które metoda śladu węglowego przypisuje gospodarstwom domowym. To gospodarstwa domowe są głównymi użytkownikami końcowymi usług wytwarzanych w efekcie spalania paliw kopalnych wydobywanych przez 100 największych firm wydobywczych.

Przerzucanie odpowiedzialności

Tak jak BP mogło używać kalkulatora węglowego, żeby zmienić swój wizerunek i przerzucić odpowiedzialność na konsumentów, tak samo raport Carbon Majors bywa używany, żeby tę odpowiedzialność z nich zupełnie zdjąć. Informacja, że 70% emisji generuje 100 wielkich korporacji podawana jest czasem jako argument przeciwko wykluczaniu mięsa z diety czy rezygnacji z podróży lotniczych. Pojawia się w mediach społecznościowych często bez odniesienia do źródła i wyjaśnienia metody rachunkowości. 

Argumenty przeciwko ograniczaniu konsumpcji podawane w tym kontekście opierają się na błędnej interpretacji: skoro większość generują korporacje, to emisje związane z konsumpcją „zwykłych ludzi” muszą się mieścić w tych pozostałych 30%, prawda? Cóż znaczy nasza konsumpcja, skoro i tak większość emisji generują korporacje? Jak pokazałem wyżej, taka interpretacja jest błędna, bo miesza ze sobą różne metody rachunkowe. Zniechęca ona też ludzi do podejmowania ważnych działań na rzecz ograniczenia emisji.

Spółki z branży naftowej takie jak Total i Exxon już dawno miały wiedzę na temat wpływu paliw kopalnych na zmiany klimatu. Nie podjęły jednak działań na rzecz zmniejszenia wydobycia, zamiast tego zajmując się obstrukcją klimatyczną: rozpowszechnianiem dezinformacji na temat zmian klimatu i opóźnianiem działań na rzecz dekarbonizacji (Dembicki i in., 2025). Nie ulega wątpliwości, że spółki wydobywcze ponoszą wielokrotnie większą odpowiedzialność za kryzys klimatyczny niż poszczególni konsumenci. Ochrona klimatu wymaga ograniczenia wpływów tego sektora i zmniejszania wydobycia paliw kopalnych. 

Jednak odejście od wydobycia wymaga też zmian w konsumpcji gospodarstw domowych. Nasz obecny sposób życia jest związany z dużym zapotrzebowaniem na paliwa kopalne. O tej zależności  przekonaliśmy się w trakcie kryzysu energetycznego wywołanego atakiem Rosji na Ukrainę. Przy obecnej infrastrukturze, spalanie węgla wynika nie tylko z upartego lobbingu sektora węglowego, ale też z realnego zapotrzebowania na ciepło w polskich domach. Dekarbonizacja źródeł energii elektrycznej to nie wszystko – wymiany wymagają też miliony kotłów grzewczych i samochodów spalinowych. 

Do zmniejszenia zapotrzebowania na paliwa, można także dążyć poprzez poprawę właściwości termicznych budynków oraz ograniczenie energochłonnych aktywności jak podróże lotnicze i dojazdy samochodem. Ograniczenie mięsa w diecie pomaga też zmniejszyć emisje związane z wycinaniem lasów pod uprawę pasz i chowem zwierząt. W tych działaniach nie chodzi o osobiste wyrzeczenia – choć te też można podejmować – ale przede wszystkim o zmiany systemowe, które zmienią nasz sposób życia na mniej emisyjny. Są to m.in. polityki publiczne, takie jak dopłaty do wymiany kotłów i termomodernizacji, inwestycje w transport zbiorowy i opodatkowanie lotnictwa. Potrzebujemy też zmiany norm społecznych wokół mobilności i wzorców konsumpcji, które obecnie napędzają popyt na produkty przemysłu wydobywczego. Więcej na ten temat przeczytasz również w artykułach Dobre życie przy niskim zużyciu energii, czyli nowy rozdział w raporcie IPCC oraz Polacy emitują mniej CO₂ niż Duńczycy czy Finowie? Tak, o ile…

Reasumując, zmiany systemowe na rzecz ochrony klimatu wymagają ograniczenia wydobycia paliw kopalnych, ale też ograniczenia zapotrzebowania na energię. Jedno z drugim jest splecione, jedno bez drugiego hi ma niewielkie szanse powodzenia. Traktowanie odpowiedzialności za emisje jak „gorącego kartofla” i przerzucanie go między stroną produkcji i stroną konsumpcji jest może ciekawe retorycznie, ale nieproduktywnie, bo zmian potrzebujemy po obu stronach. 

The post Korporacje czy gospodarstwa domowe – kto odpowiada za większość emisji gazów cieplarnianych?  appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.