Owady są zwierzętami zmiennocieplnymi, co oznacza, że ich temperatura ciała zależy od temperatury otoczenia, a ich metabolizm zwalnia w niskich temperaturach (wtedy owady są ospałe, ale też potrzebują mniej jedzenia), a przyspiesza w wyższych. Przyspieszenie metabolizmu nie może jednak trwać w nieskończoność – w pewnym momencie (z reguły powyżej 42℃, choć dla niektórych przypadkach tuż powyżej 30℃) białka tworzące ich organizmy zaczynają degradować, a układ nerwowy i mięśnie przestają poprawnie działać. W efekcie owady zapadają w śpiączkę cieplną (przestają się poruszać), co po kilku – kilkunastu godzinach prowadzi do ich śmierci (o ile wcześniej nie staną się ofiarą stałocieplnego ptaka bądź ssaka). 

Pozostaje więc pytanie czy zmiana klimatu i związane z nią wyższe temperatury mogą sprawić że owady w tropikach wyginą? By odpowiedzieć na to pytanie, naukowcy przeanalizowali granice wydolności cieplnej ponad 2300 gatunków owadów, żyjących w Kenii (Afryka Wschodnia) i Peru (Amazonia) na różnych wysokościach (niziny, wyżyny, góry). Okazało się, że owady mieszkające na nizinach wykazywały wyższą tolerancję cieplną niż te żyjące w górach, podobnie jak te mieszkające w Kenii w porównaniu z tymi z Peru. Nie dziwi to specjalnie, gdyż w tych rejonach jest po prostu cieplej, więc owady które tam żyją muszą być w stanie znosić wyższe temperatury.

Zmiany w tolerancji cieplnej są bardzo, bardzo powolne 

Ciekawe jest jednak inna kwestia. Badacze przeanalizowali, jak tolerancja cieplna łączy się z pokrewieństwem między gatunkami. Okazało się, że jest to bardzo konserwowana ewolucyjnie cecha (tzn. zmiany w tolerowanej temperaturze są bardzo niewielkie i powolne) i że wykształciła się ona bardzo wcześnie, tak więc to zdolność do “wytrzymywania” wysokich temperatur decydowała o tym, jakie środowisko dane grupa owadów wybierze, a nie odwrotnie. 

Dla przykładu, muchówki, które cechują się raczej niską tolerancją na wysokie temperatury, wybierały wilgotne, mocno zacienione środowiska, podczas gdy prostoskrzydłe (np. świerszcze, szarańcze), wykazujące wyższą tolerancję cieplną, zamieszkują częściej otwarte, nasłonecznione tereny. Organizmom łatwiej jest zmienić granice swojego występowania niż granice swojej tolerancji cieplnej. Ale łatwiej nie znaczy “łatwo”, o czym pisaliśmy w artykule Dokąd migrują zwierzęta w ocieplającym się klimacie? 

Plastyczność wyższa w górach niż na nizinach

Zakres tolerowanych temperatur nie jest jednak jedyną kluczową cechą dla znoszenia upałów. Równie ważna jest umiejętność przystosowania się do nowych warunków. Dlatego nasze rośliny doniczkowe po pierwszym wysuszeniu więdną całkowicie, a za drugim razem już znacznie mniej. Owady po ekspozycji na intensywny czynnik (np. upał) również włączają mechanizmy ochronne (np. tworzenie specjalnych białek chroniących inne przed degradacją od wysokiej temperatury), które ułatwią przetrwanie następnej ekspozycji gorąca. Dzięki temu możliwe jest dostosowanie się do zmieniających się warunków.

Te możliwości adaptacji (plastyczność) bada się wkładając owady na 10 min do wysokiej temperatury (35-40℃), a następnie sprawdzając, jak będą wpływać na nie kolejne, tym razem powolne ekspozycje. Efekty porównywano do reakcji owadów, które nie przeżyły szoku cieplnego. W badaniu okazało się, że gatunki żyjące w górach cechowały się wysoką plastycznością na stres cieplny (po pierwszym stresie cieplnym, dłużej i lepiej znosiły upały), jednak te żyjące na nizinach po zastosowaniu szoku cieplnego często radziły sobie gorzej niż gdy go nie stosowano! 

Dlaczego tak było? Najprawdopodobniej, u owadów nizinnych już teraz mechanizmy radzenia sobie ze stresem cieplnym są notorycznie włączone i wyższa temperatura zamiast wspierać mechanizmy adaptacji, ogranicza ich umiejętności radzenia sobie ze stresem (tak jak w przypadku ludzi – gdy są nieustannie zestresowani, każdy, nawet nieduży dodatkowy stres, bardzo mocno na nich oddziałuje). Jest to dla nas ważna wskazówka, dotycząca ograniczeń w adaptacji tropikalnych owadów nizinnych.

Co ciekawe, w podobny sposób owady mogą adaptować się do chłodu. Gdy przetestowano na nich gwałtowny spadek zimna, owady górskie również tutaj zwiększały swoje przystosowanie, podczas gdy owady nizinne – nie. Najprawdopodobniej nie wykształciły odpowiednich mechanizmów, bo do tej pory fale zimna praktycznie się tam nie zdarzały. Okazuje się natomiast, że choć wraz z globalnym ociepleniem fal chłodu w Ameryce Południowej będzie mniej, to gdy się już pojawią, mogą sięgać regionów, do których do tej pory nie docierały (Cavalcanti i in., 2013). Jak widać, nizinne owady mogą mieć więc problem nie tylko z adaptacją do bardzo wysokich, ale również do niskich temperatur.

Co się zmieni wraz ze zmianą klimatu?

Po poznaniu mechanizmów reakcji na stres cieplny i ograniczeń w adaptacji, naukowcy obliczyli za pomocą modeli numerycznych (patrz Wirtualny klimat), jak wraz z postępującą zmianą klimatu zmieni się prawdopodobieństwo wystąpienia temperatur, w których owady (zarówno te bardziej wrażliwe jak i cała populacja) zaczną zapadać w śpiączkę cieplną. Przeanalizowali oni zarówno zmiany w temperaturze powietrza jak i powierzchni nasłonecznionych (które z reguły są znacznie cieplejsze niż samo powietrze).

Okazało się że już teraz w Afryce zdarzają się sytuacje w których temperatura powierzchni nasłonecznionych jest na tyle wysoka, że powoduje śmierć owadów nawet już po 1 minucie! Na szczęście, owady wybierają w gorące dni zacienione miejsca, co chroni je przed przegrzaniem. Póki temperatura powietrza nie jest krytyczna, nie jest więc tak źle. 

Okazuje się również, że temperatury w Afryce choć będą wzrastać, to nie aż tak bardzo, dzięki czemu jedynie w najgorszym scenariuszu emisji gazów cieplarnianych (SSP5-8.5, patrz SSP: czym są Wspólne Ścieżki Rozwoju Społeczno-Ekonomicznego?), temperatura powietrza będzie w 13% przypadków na tyle wysoka by powodować śmierć bardziej wrażliwych owadów (25% tych o niższej tolerancji cieplnej).

Gorzej w Amazonii niż w Afryce

Gorzej sytuacja ma się w Amazonii, gdzie przewiduje się, że temperatury będą rosły dużo bardziej, a jednocześnie owady mają większą wrażliwość na wysokie temperatury. Tutaj, na nizinach przewiduje się, że pod koniec wieku temperatury krytyczne dla życia owadów (tzn. takie, że po 8h połowa wystawionych na nie owadów umiera) będą występować przez 9% czasu (w scenariuszu niskich emisji, SSP1-2.1), przy emisjach średnich (SSP3-7.0) – przez 29% czasu, a przy wysokich (SSP5-8.5) przez 38% czasu. 

Te szacunki mogą być jednak niewystarczające. Jak zauważają sami autorzy, analizowano temperatury decydujące o życiu i śmierci owadów, podczas gdy już niższe wartości mogą wpływać na ich reprodukcję, odporność na choroby czy szybkość poruszania się i podatność na ataki drapieżników. 

Problematyczne również pozostają wylesianie i zamieranie drzew, które będzie postępować wraz z przekształcaniem się  tych obszarów w sawanny. Zjawiska te mogą dodatkowo wpływać na podwyższanie się temperatury na zalesionych wcześniej obszarach, czego nie brano pod uwagę w badaniu.

Duża część terenów stanie się dla wielu gatunków owadów zupełnie niezdatna do życia. Jak zauważają badacze, bez ich migracji w wyższe rejony nie będzie możliwe choćby częściowe zachowanie dotychczasowej różnorodności lasów równikowych. A przecież od przetrwania owadów zależy również życie wszystkich żywiących się nimi stworzeń i zapylanych przez nie roślin, a tym samym i nasze ludzkie funkcjonowanie. 

The post Wytrzymałość czy plastyczność? Co zadecyduje o przetrwaniu owadów w tropikach? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wykresy częstości występowania temperatur odczuwalnych na różnych kontynentach w latach 70-tych XX wieku oraz dekadzie 2015-2024.

Oś pozioma: temperatura odczuwalna (stopnie Celsjusza). Oś pionowa: częstość występowania dni z określoną temperaturą odczuwalną na danym obszarze (bezwymiarowa).

Linia przerywana pokazuje rozkład statystyczny odpowiadający klimatowi z lat 1970-tych. Linią ciągłą oznaczono stan obecny, tj. dekadę 2015-2024. Wypełnienie po prawej stronie każdego wykresu obrazuje zmianę częstości występowania temperatur odczuwalnych odpowiadających silnemu (pomarańczowy), bardzo silnemu (czerwony) i ekstremalnemu (bordowy) stresowi termicznemu; ich wartości są pokazane w kółkach odpowiedniego koloru po prawej stronie. Małe czarne kropki pokazują istotność statystyczną zmiany częstości, według standardowej konwencji (P < 0.001 (•••), P < 0.01 (••), P < 0.05 (•), kropka niewypełniona to P >= 0.05). Przykładowo, obecnie w Europie dni z bardzo silnym stresem termicznym wystepują 2,2 razy częściej niż w latach 70-tych ubiegłego wieku.

Prezentowana na wykresie temperatura odczuwalna to biometeorologiczny indeks UTCI, uwzględniający temperaturę, wiatr, wilgotność i promieniowanie, oraz model fizjologiczny termoregulacji człowieka.

Źródło: Emerton, R., Nicolas, J., Lombardi, A., i in. (2026): Global heat stress intensification and its expanding footprint on the human population.

W ramach akcji „Wykres na dziś” publikujemy wykresy i inne wizualizacje dotyczące zagadnień związanych ze zmianą klimatu. Mamy nadzieję, że prezentowane przez nas dane stanowić będą punkt wyjścia do szerokiej i opartej na faktach dyskusji na temat globalnego ocieplenia oraz możliwości jego ograniczenia. Akcję prowadzimy we współpracy z Komitetem ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk.

Zobacz wszystkie wizualizacje.

Ten wpis sfinansowaliśmy ze środków finansowych pochodzących z 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych przekazanych Fundacji Edukacji Klimatycznej. Dziękujemy!

The post Wzrosty temperatury odczuwalnej na świecie w ostatnim półwieczu appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wykres zmian średniej temperatury globalnej zgodnie z różnymi scenariuszami IPCC (tzw. scenariusze SRES) z trzeciego raportu podsumowującego z 2001 roku, a także obserwowana zmiana średniej temperatury w latach 1990-2025.

Oś pozioma: czas (lata). Oś pionowa: anomalia temperatury globalnej względem roku 1990 (stopnie Celsjusza).

Kolorem jasnoniebieskim oznaczono wiązkę 35 scenariuszy SRES symulowaną przez szeroki zakres parametrów modeli klimatu; kolerem ciemnoniebieskim zaznaczono wiązkę tych samych scenariuszy, ale symulowanych przez siedem głównych modeli klimatu używanych w raporcie IPCC. Linie różnych kolorów oznaczają główne scenariusze SRES, od wysokoemisyjnego A1FI po niskoemisyjny B1. Cienkie i przerywane linie czarne pokazują wyniki dla starszej grupy scenariuszy z drugiego raportu IPCC z 1994 roku.

Zakresy wyników symulacji dla poszczególnych scenariuszy i modeli zaznaczono po prawej stronie wykresu różnymi kolorami.

Grubsza linia koloru czarnego pokazuje natomiast obserwowowane zmiany średniej temperatury globalnej w latach 1990-2025 zgodnie z reanalizą ERA5. Aby uczynić wyniki porównywalnymi, anomalie obserwowanej średniej temperatury odniesione są do okresu bazowego 1980-2000.

Źródło: IPCC TAR WG1, rozdział 9, dane obserwacyjne: ERA5, Copernicus Climate Change Service.

W ramach akcji „Wykres na dziś” publikujemy wykresy i inne wizualizacje dotyczące zagadnień związanych ze zmianą klimatu. Mamy nadzieję, że prezentowane przez nas dane stanowić będą punkt wyjścia do szerokiej i opartej na faktach dyskusji na temat globalnego ocieplenia oraz możliwości jego ograniczenia. Akcję prowadzimy we współpracy z Komitetem ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk.

Zobacz wszystkie wizualizacje.

Ten wpis sfinansowaliśmy ze środków finansowych pochodzących z 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych przekazanych Fundacji Edukacji Klimatycznej. Dziękujemy!

The post Prognozy globalnego ocieplenia sprzed ćwierć wieku appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Zrozumieliśmy już dość dobrze, że rzeki w Polsce cierpią na skutek negatywnego wpływu człowieka.

Wiemy o tym nie tylko za sprawą Odry, która w 2022 r. doświadczyła – jak stwierdzają naukowcy – jednej z największych katastrof ekologicznych w Europie w najnowszej historii. Świadomość ta wzmacnia się również praktycznie co roku podczas suszy. Wiosną i latem w mediach (tych tradycyjnych i społecznościowych) dość często pojawiają się mapy Polski przedstawiające czerwonym kolorem niski stan wód w rzekach.

Ale rzeki nie są jedyną „wodną ofiarą” szkodliwej działalności ludzi. Trochę w tle, bez równie dużej świadomości społeczeństwa, pogarsza się też los jezior, których w Polsce mamy ponad 7 tys.

Nie oznacza to jednak, że los jezior nikogo nie przejmuje. O tym, że jest wręcz przeciwnie, można było się przekonać podczas I Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej „Bliżej Jezior”. Wydarzenie zorganizowano w siedzibie Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej w Warszawie. Zgromadziło kilkadziesiąt osób, w tym naukowców, ekspertów i decydentów.

Woda nie jest niewyczerpalna

„Jesteśmy świadkami wzrastającej antropopresji, przejawiającej się m.in. przekształcaniem jezior, regulacją rzek i osuszaniem mokradeł. Na to wszystko nakładają się zmiany klimatu” – przemawiał podczas inauguracji konferencji dr hab. Piotr Klimaszyk, prof. UAM w Poznaniu i prezes Polskiego Towarzystwa Limnologicznego, współorganizatora wydarzenia.

Prof. Klimaszyk tłumaczył, że to wszystko prowadzi do spadku retencji, czyli zdolności gromadzenia wody w przyrodzie. „Potrzebujemy nie tylko nowoczesnych technologii, ale przede wszystkim zrozumienia w społeczeństwie, że woda nie jest zasobem niewyczerpalnym. Że jeziora wymagają ochrony nie dlatego, że są estetycznym elementem krajobrazu, ale dlatego, że pełnią ważną funkcję społeczną i gospodarczą. Dlatego na wodę trzeba patrzeć systemowo” – przekonywał naukowiec.

Podobnie wypowiadał się też Mateusz Balcerowicz, prezes Wód Polskich. „Jeziora zajmują w polskim krajobrazie miejsce szczególne – nie tylko jako element środowiska przyrodniczego, ale także jako przestrzeń użytkowa, rekreacyjna, kulturowa i gospodarcza. Są jednocześnie dobrem wspólnym, zasobem strategicznym oraz obiektem coraz silniejszej presji antropogenicznej. Dyskusja o ich użytkowaniu jest w istocie rozmową o odpowiedzialności państwa, granicach korzystania z zasobów oraz równoważeniu interesu publicznego i prywatnego” – mówił Balcerowicz.

Jak uleczyć chore jezioro?

„Jeziora chorują najczęściej w wyniku antropopresji. Na takich chorych, zanieczyszczonych jeziorach obserwuje się wiele negatywnych efektów” – tłumaczyła podczas konferencji dr hab. inż. Jolanta Grochowska, prof. Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie.

Na szczęście, jak tłumaczyła badaczka, chorobę można wyleczyć. A najlepszym na to dowodem jest Jezioro Długie w Olsztynie.

„Wystarczyło wybudować jedną rurę, żeby ścieki trafiały do jeziora, zamiast na teren oczyszczalni ścieków. Ten proceder trwał przez 20 lat. W okresie zanieczyszczenia woda jeziora przypominała rozcieńczone ścieki. Gdy ich dopływ w końcu odcięto, przeprowadzone później badania wykazały, że wartości parametrów uległy obniżeniu, ale warunki wciąż są bardzo złe” – wspominała prof. Grochowska.

Przez lata zbiornik w Olsztynie był uznawany za wręcz jedno z najbardziej zanieczyszczonych jezior w Polsce. Kluczowym etapem była sztuczna destratyfikacja, czyli szczególny rodzaj napowietrzania, podczas którego doprowadza się do mieszania mas wodnych.

Od spektakularnej fuszerki po spektakularny sukces

Co ciekawe, rozpoczęty w 1987 r. pierwszy etap okazał się porażką. Nie była to jednak wina złych założeń czy błędu naukowców, lecz… fuszerka po stronie wykonawcy.

Żeby zaoszczędzić na materiale, firma zamontowała napowietrzające rury kilka metrów płycej niż powinna, przez co osiągnięcie celu było po prostu niemożliwe. „Wielu osobom wydaje się, że jak coś jest pod wodą, to nikt tego nie widzi i nikt tego nie sprawdzi” – komentowała prof. Grochowska.

Gdy w 1991 r. wznowiono napowietrzanie już w prawidłowy sposób, efekty okazały się bardzo pozytywne: spadła zawartość związków biogennych, poprawiły się przejrzystość wody i warunki tlenowe.

Samo napowietrzanie nie mogło jednak rozwiązać wszystkich problemów. Dlatego na początku XXI w. wdrożono kolejny etap rekultywacji, czyli metodę chemiczną. Polegała on na wprowadzeniu koagulanta glinowego, który wiązał nadmiar fosforu z dna i powodował powstanie „bariery” hamującej dalsze wzbogacanie wody w ten pierwiastek.

Efekt? Dziś woda w Jeziorze Długim jest jedną z najczystszych w regionie, a jej przezroczystość dochodzi czasami nawet do 7 m. Zagospodarowany brzeg jeziora stał się zaś jednym z najpopularniejszych miejsc odpoczynku w Olsztynie.

Prawo a społeczeństwo

Ale jeziorom można pomagać nie tylko poprzez ich rekultywację. Podobnie jak w przypadku człowieka, najlepiej sprawdza się zasada „lepiej zapobiegać, niż leczyć”. I właśnie o tym opowiadała dr inż. Beata Karolinczak z Politechniki Warszawskiej, która tłumaczyła jak ważne są administracyjno-prawne instrumenty ochrony jezior.

Jak mówiła naukowczyni, choć wszelkie działania na tym polu odbierane są przez niektórych jako ograniczanie wolności i rozwoju, to jednak jeziora potrzebują ochrony przed szkodliwą działalnością człowieka. A żeby tę ochronę egzekwować, potrzeba świadomego społeczeństwa, które na decydentach to wymusi.

Według dr Karolinczak potrzeba rekultywacji jezior już za jakiś czas stanie się codziennością. I, co sugerują obecne wyroki sądów, będzie to zadanie własne gminy. Tymczasem samorządy niechętnie biorą się za egzekwowanie prawa i ochronę jezior, bo według nich to rola Wód Polskich. Właśnie dlatego potrzeba świadomych i zaangażowanych ludzi, którzy egzekwowania prawa będą się domagać.

„Ważne jest budowanie społecznej ochrony jezior. Ale żeby wiedzieć, jak te jeziora chronić, trzeba mieć świadomość obowiązującego prawa. Dopiero wtedy będzie możliwe pospolite ruszenie na rzecz ochrony jezior. Zmiany w prawie [zwiększające ochronę jezior] wystąpią zaś, jeśli będą wynikały z presji społecznej” – przekonywała ekspertka.

Możliwości są przy tym już teraz. Na przykład jezioro można objąć formą ochrony przyrody w postaci parku krajobrazowego, co jest kompetencją sejmików wojewódzkich. To również sejmiki mogą ustalić zakazy na danym obszarze, takie jak zakaz lokalizowania nowych obiektów w pasie szerokości 100 m od linii brzegowej jeziora.

Czy z jeziorami w Polsce jest aż tak źle?

Ale czy z jakością wód w polskich jeziorach jest naprawdę tak źle? Według dr hab. Agnieszka Kolada: niekoniecznie.

Prof. Instytut Ochrony Środowiska – Państwowego Instytutu Badawczego w swym wystąpieniu zwróciła uwagę m.in. wspomniane na początku czerwone mapy rzek w Polsce. Jak tłumaczyła, podobne czerwone mapy można pokazać również w przypadku jezior. Na przykład z analiz Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska wynika, że ok. 99 proc. jezior jest w złym stanie. Diabeł tkwi jednak w szczegółach – a dokładniej w metodologii.

Choć znaczna część jezior w Polsce jest w dobrym stanie ekologicznym, to jednak ich ogólny stan uznawany jest za zły ze względu na parametry chemiczne. Co więcej, często wiele parametrów chemicznych też mieści się w odpowiednich normach. W połowie jezior zły stan chemiczny to efekt przekroczenie poziomu jednej bądź dwóch substancji. Najczęściej to difenyloetery bromowane, czyli syntetyczne środki stosowane przy produkcji wielu używanych przez nas rzeczy (np. plastik, elektronika, meble, ubrania), a poza nimi również benzo(a)piren i rtęć. Nie jest też tak, że jeziora są nimi przepełnione – często progi, które nakazują uznać stan za zły, są stosunkowo niskie, co budzi wątpliwości nawet wśród naukowców. 

Najlepszy dowód? Według przyjętych założeń woda, którą pijemy z kranów… nie spełniałaby kryteriów pozwalających uznać jej stan za dobry. 

Jeziora pod presją klimatyczną

Czy to oznacza, że obawy o stan jezior są przesadzone? Absolutnie nie. Jak już wspominaliśmy, presja człowieka wpływa na nie w negatywny sposób na wiele przeróżnych sposobów. Tym, o którym jak na razie napisaliśmy najmniej, jest zmiana klimatu. Jak wyjaśniał dr Michał Rybak z UAM, z tego powodu jeziora w pewien sposób tracą wręcz oddech. 

Z jednej strony dzieje się tak, bo wyższa temperatura wody oznacza mniejszą rozpuszczalność tlenu. Z drugiej strony wzmocnieniu ulega też stratyfikacja cieplna. Z powodu rosnącej różnicy temperatur między coraz cieplejszą powierzchnią a zimnymi głębiami obie warstwy mieszają się coraz mniej, co utrudnia odpowiednie rozprowadzanie tlenu w jeziorze. Jednocześnie dochodzi do sprzężenia zwrotnego – gdy na dnie jeziora jest mniej tlenu, rozkładające się na głębi substancje organiczne „pożerają” resztki tlenu. W rezultacie tych wszystkich i jeszcze kilku innych procesów jeziora od lat 80. XX w. straciły już 5,5% tlenu przy powierzchni wody i 18,6% przy dnie.

„Zimy są obecnie łagodniejsze, lód na jeziorach pojawia się średnio 12 dni później i rozmarza osiem dni wcześniej. Od 1986 r. temperatury jezior rosną średnio o 0,34 °C na dekadę. Rośnie też parowanie. To wszystko skutki zmiany klimatu – i jeziora na to odpowiadają” – opowiadał dr Rybak.

Tymczasem modele wskazują, że pod koniec XXI w. jeziora ocieplą się łącznie już o 4°C, zawartość tlenu spadnie o 1 mg O₂/l (obecnie to 0,10 mg O₂/l), a stratyfikacja (mieszanie wód) zmniejszy się o 23%.

„Gdy brakuje tlenu, zaczyna się uwalniać fosfor, który w warunkach tlenowych jest dobrze wiązany. Doprowadza to do zakwitów, które potem spadają na dno i zużywają kolejne porcje tlenu. A sinice świetnie sobie radzą w podgrzanym środowisku, gdy okrzemki [tworzą „zdrowy” zakwit fitoplanktonu – przyp. red.] tracą swoją konkurencyjność” – wyjaśniał naukowiec z poznańskiej uczelni.

Tracimy infrastrukturę życia

Osobnym problemem jest coś, co dr Rybak przedstawił jako „utrata infrastruktury życia”. Zmiana klimatu wpływa na ponad 80% fizjologicznych procesów w ekosystemach wodnych. Zmieniają się m.in. rozmiar ciała organizmów, zasięgi gatunków oraz terminy rozrodu i tarła. Normalne cykle ekologiczne są zachwiane, a żywe organizmy mają coraz trudniej, by się w tym odnaleźć. Ujmując to inaczej: zmiana klimatu wpływa negatywnie nie tylko na samą wodę, ale i na znajdujące się w niej życie.

Odczuwają to jeziora, odczuwamy i my: jako ludzie tracimy rekreacyjny dostęp do jezior, czystą wodę do picia czy wreszcie strukturę krajobrazu. „W tym wszystkim nie chodzi o to, jak ładne zdjęcie znad jeziora nam wyjdzie, ale o całą infrastrukturę życia, która w tym ekosystemie się toczy” – podkreślał dr Rybak.

Dlatego według niego zarządzanie jeziorami w czasach zmiany klimatu nie powinno być próbą poszukiwania „granicy”, po której ekosystem jeziora ulegnie załamaniu. Zamiast tego powinniśmy robić, co w naszej mocy, by dojścia do tej granicy uniknąć. „Zmiany klimatu nie ograniczmy lokalnie. Możemy natomiast zmniejszać podatność jezior na degradację” – podsumował naukowiec.

The post „Woda nie jest zasobem niewyczerpalnym”. Jak zadbać o przyszłość jezior w Polsce? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wykres relatywnego indeksu Niño (rONI), obliczanego jako różnica temperatur w rejonie Niño3.4 (definiowanym jako wycinek Pacyfiku pomiędzy 5 równoleżnikiem północnym i południowym oraz 120 i 170 południkiem zachodnim) oraz średniej temperatury całego tropikalnego wszechoceanu (pomiędzy 20 równoleżnikiem północnym i południowym). Wykres przedstawia średnią 3-miesięczną.

Oś pozioma: czas (lata). Oś pionowa: wartość indeksu rONI (stopnie Celsjusza).

Różne odcienie czerwonego i niebieskiego odpowiadają zdarzeniom El Niño i La Niña o różnej intensywności.

Źródło: Berkeley Earth / Robert Rohde

W ramach akcji „Wykres na dziś” publikujemy wykresy i inne wizualizacje dotyczące zagadnień związanych ze zmianą klimatu. Mamy nadzieję, że prezentowane przez nas dane stanowić będą punkt wyjścia do szerokiej i opartej na faktach dyskusji na temat globalnego ocieplenia oraz możliwości jego ograniczenia. Akcję prowadzimy we współpracy z Komitetem ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk.

Zobacz wszystkie wizualizacje.

Ten wpis sfinansowaliśmy ze środków finansowych pochodzących z 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych przekazanych Fundacji Edukacji Klimatycznej. Dziękujemy!

The post El Niño i La Niña od 1850 roku appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wykres składowych zmiany poziomu globalnego wszechoceanu w latach 1960-2023.

Oś pozioma: czas (lata). Oś pionowa: anomalia zmiany globalnego poziomu morza względem średniej z lat 1991-2020 (milimetry).

Kolorowe linie oznaczają składowe bilansu zmiany poziomu globalnego wszechoceanu: linia czerwona to składowa temperaturowa, czyli wkład zmian objętości wody wynikającej ze wzrostu temperatury oceanów; linia brązowa to wkład lodowców kontynentalnych; ciemnoniebieska – topnienie lądolodu Grenlandii; jasnoniebieska to z kolei lodowce i lądolód Antarktydy; kolorem fioletowym oznaczono wkład zmian zawartości pary wodnej w atmosferze; zaś zielonym – wkład wody pochodzącej z powierzchni lądów, a także wód gruntowych. Kolorem szarym oznaczono sumę składowych, zaś czarnym – obserwowane zmiany poziomu wszechoceanu, w oparciu o pomiary ze stacji nadbrzeżnych i satelitarne. Mniejszy wykres w prawym dolnym roku pokazuje różnicę pomiędzy obserwacjami oraz sumą poszczególnych szacunków (czyli liniami czarną i szarą), i wskaźnik ten jest miarą tego jak dobrze potrafimy określić przyczyny zmian poziomu morza.

Źródło: Zheng, H., i in. (2026).

W ramach akcji „Wykres na dziś” publikujemy wykresy i inne wizualizacje dotyczące zagadnień związanych ze zmianą klimatu. Mamy nadzieję, że prezentowane przez nas dane stanowić będą punkt wyjścia do szerokiej i opartej na faktach dyskusji na temat globalnego ocieplenia oraz możliwości jego ograniczenia. Akcję prowadzimy we współpracy z Komitetem ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk.

Zobacz wszystkie wizualizacje.

Ten wpis sfinansowaliśmy ze środków finansowych pochodzących z 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych przekazanych Fundacji Edukacji Klimatycznej. Dziękujemy!

The post Co przyczynia się do wzrostu poziomu oceanów? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Dziura ozonowa, „Milcząca wiosna”, chmury i los cywilizacji – sprawdź, co przygotowaliśmy dla Ciebie w majowym numerze „Newslettera dla klimatu”! W temat wprowadzi Cię felieton dr Jagody Mytych.

Inne wersje przyszłości są możliwe: Co łączy Protokół montrealski i klimatyczne s-f?

„Pamiętacie dziurę ozonową? Miała nas zabić – i jakoś nic się nie stało”. To jeden z ulubionych argumentów współczesnych sceptyków klimatyczno-ekologicznych. Tyle że historia niszczenia i regeneracji warstwy ozonowej wcale nie pokazuje, że naukowcy przesadzili. Jest dowodem na coś znacznie bardziej niewygodnego: że społeczność międzynarodowa potrafi działać skutecznie, ale tylko wtedy, gdy chce.

„To jest remake tego filmu, który już pięć razy widziałeś” – mówił o groźbie katastrofy klimatycznej Jacek Dukaj. Pisarz wyjaśniał prowadzącemu Kanał Zero, że od lat 50. naliczył już kilka wersji zagłady, która miała być spowodowana przez katastrofę ekologiczną. „Może nawet pamiętasz dziurę ozonową, pamiętasz dziurę ozonową?” „Oczywiście, że tak. Mieliśmy nie stosować dezodorantów” – wtórował Krzysztof Stanowski. Niewątpliwie historia dziury ozonowej trafiła do pamięci zbiorowej pewnych pokoleń, ale raczej w wymiarze anegdotycznym niż naukowym.

Koniec końców autor „Lodu” nie zaprzeczył samej zmianie klimatu, lecz uznał, że prognozy są przesadzone, ponieważ nie uwzględniają przyszłego postępu technologicznego. Dukaj przekonywał również, że „wolno nadchodzące katastrofy” są zwykle możliwe do uniknięcia, ponieważ dają społeczeństwom czas na opracowanie nowych rozwiązań: „Jeżeli masz wolno nadchodzącą katastrofę, coś się tam wydarzy za 100 lat, to to prawie zawsze jest do uniknięcia” – tłumaczył. To klasyczny refren techno-optymistycznych narracji. Czym one są? Więcej na ten temat przeczytacie w felietonie Piotra Florka “Jacek Dukaj i pułapki technooptymizmu” na łamach Nauki o klimacie.

Tymczasem historia antropogenicznej zmiany klimatu pokazuje coś dokładnie odwrotnego: ludzie bardzo często reagują za późno właśnie dlatego, że katastrofa nadchodzi powoli.

Dziura ozonowa wciąż się powiększa swój zasięg… w populistycznej debacie

Z jednym mogę się z Jackiem Dukajem zgodzić – już gdzieś to słyszeliśmy i to nie raz. Dziura ozonowa jako argument w polemikach klimatycznych zajmuje zaszczytne miejsce. Regularnie pojawia się twierdzenie, że miała nas zabić, a tymczasem zniknęła. Może nawet nigdy nie istniała, a skoro tak, to dlaczego mamy wierzyć, że globalne ocieplenie jest realnym zagrożeniem, a nie kolejną paniką alarmistów? Przypomnijmy więc, dlaczego zmiana klimatu to nie ten sam przypadek, co dziura ozonowa, oraz dlaczego choć przykład dziury ozonowej mógłby być motywującą historią dla działań klimatycznych, to na razie nią niestety nie jest.

W latach 80. XX wieku odkryto, że warstwa ozonowa chroniąca Ziemię przed szkodliwym promieniowaniem UV ulega gwałtownemu zubożeniu. Za powstawanie tzw. dziury ozonowej odpowiadały chlorofluorowęglowodory (CFC) – związki powszechnie stosowane m.in. w urządzeniach chłodniczych, aerozolach i systemach klimatyzacji. Odkrycie „dziury ozonowej” nad Antarktydą stało się jednym z pierwszych globalnych alarmów środowiskowych o takiej skali. W odpowiedzi niemal 200 państw podpisało w 1987 r. tzw. Protokół montrealski nakładający na przemysł obowiązek stopniowego wycofania substancji zubożających warstwę ozonową. Dzięki połączeniu wiedzy naukowej (Molina i Rowland 1974, Farman i in. 1985, Solomon i in. 1986, WMO 1988) i międzynarodowej współpracy proces degradacji udało się wyhamować. Nie oznacza to, że dziura ozonowa już zniknęła, raczej, że się “domyka”. Obecnie warstwa ozonowa znajduje się na drodze do regeneracji: w większości regionów świata może wrócić do stanu sprzed 1980 r. około połowy XXI wieku; jednak nad Antarktydą pełna odbudowa może nastąpić później, około 2060–2066 r. (World Meteorological Organization, 2023).

Chociaż zaprzestano stosowania halonów i chlorofluorowęglowodorów, substancje te pozostaną w atmosferze jeszcze przez wiele dziesięcioleci. Nawet gdyby nie dochodziło do żadnych nowych emisji, w atmosferze nadal znajdowałaby się wystarczająca ilość chloru i bromu, by niszczyć ozon na określonych wysokościach nad Antarktyką w okresie od sierpnia do grudnia. Oczekuje się, że powstawanie dziury ozonowej będzie nadal corocznym zjawiskiem wiosennym. Jej rozmiar i głębokość zależą w dużej mierze od warunków meteorologicznych charakterystycznych dla danego roku.

Dziś Protokół montrealski bywa przywoływany jako jeden z nielicznych przykładów sytuacji, w której naukowcy, politycy i przemysł zdołali względnie szybko osiągnąć porozumienie wobec globalnego zagrożenia środowiskowego. Istotną rolę odegrał fakt, że dla substancji niszczących ozon stosunkowo szybko udało się znaleźć technologiczne zamienniki, co ułatwiło przemysłowi dostosowanie się do nowych regulacji. Mario Molina, laureat Nagrody Nobla za badania nad wpływem CFC na warstwę ozonową, podkreślał później, że historia walki o warstwę ozonową pokazała, iż społeczeństwa są zdolne reagować na ostrzeżenia naukowców, jeśli zagrożenie zostanie odpowiednio zakomunikowane i przełożone na konkretne działania polityczne. Z kolei Sekretarz Generalny ONZ António Guterres nazwał Protokół montrealski dowodem na to, że świat potrafi skutecznie odpowiadać na globalne kryzysy środowiskowe. Światowa Organizacja Meteorologiczna wskazuje natomiast, że jest on przykładem tego, iż międzynarodowa współpraca oparta na wiedzy naukowej może realnie – choć nie natychmiast – naprawiać szkody wyrządzone środowisku.

Czyli inne niż katastroficzne wersje przyszłości są możliwe, ale wymagają zgody i kolektywnej mobilizacji, która – patrząc na dzisiejszy spolaryzowany i uzależniony od paliw kopalnych świat – wydaje się być możliwa tylko w fantastyce, a i tam optymizm jest umiarkowany.

S-f wrażliwe klimatycznie i koalicja przyszłości

Dużą popularnością cieszył się ostatnio w kinach „Projekt Hail Mary” – film o katastrofie klimatycznej, choć wywołanej nie przez nadmiar promieniowania słonecznego, lecz przez jego utratę (tyle w kwestii spoilerów). Agencja odpowiedzialna za ratowanie świata werbuje najlepszych naukowców i przygotowuje międzynarodową misję. Ale to za mało; konieczny będzie też heroizm jednostki. Dlaczego?

Jak wyjaśnia stojąca na czele projektu Eva Stratt, szanse porozumienia się na szczeblu międzynarodowym są nikłe: „Stracimy ćwierć populacji świata w ciągu następnych 30 lat. A to tylko przy założeniu, że wszystkie kraje świata będą współpracować w celu racjonalizowania żywności. Ale nie będą… więc podwajam szacunki”. Mówiąc prościej, Stratt wie, że rządy się nie dogadają, choćby stawką było uratowanie życia ich własnych obywateli.

Z kolei w „The Ministry for the Future”, Kima Stanleya Robinsona, centralnym pomysłem jest właśnie próba stworzenia globalnej instytucji zdolnej do działania ponad logiką krótkoterminowych interesów państw. Tytułowe ministerstwo zostaje powołane przez państwa sygnatariuszy Porozumienia paryskiego jako specjalna agenda ONZ mająca „reprezentować przyszłe pokolenia” i koordynować działania wobec kryzysu klimatycznego.

Robinson pokazuje jednak, że nawet po katastrofalnej fali upałów w Indiach, w której giną miliony ludzi, współpraca międzynarodowa pozostaje krucha i pełna napięć, zaś wiedza naukowa i dyplomacja okazują się niewystarczające. Obok negocjacji klimatycznych, reform finansowych i technologicznych pojawiają się radykalne działania oddolne, akty sabotażu, a nawet terroryzm klimatyczny. Państwa spierają się o odpowiedzialność, emisje i koszty transformacji, a Indie – rozczarowane bezczynnością świata – decydują się jednostronnie rozpocząć geoinżynieryjną operację schładzania planety poprzez rozpylanie aerozoli w stratosferze. Sama technologia jest jednak niewystarczająca wobec braku globalnej mobilizacji i solidarności.

Obie historie ujawniają głęboki lęk obecny we współczesnym klimatycznym science fiction: obok stanowiącej oś fabuły potencjalnej katastrofy, pojawia się także inne zagrożenie: polityczna i społeczna niezdolność do wspólnego działania.

Nie mamy jeszcze Ministerstwa Przyszłości przy ONZ, ale trochę obok tej wizji zaczynają pojawiać się realne inicjatywy polityczne przypominające scenariusz Robinsona. W kwietniu w kolumbijskim Santa Marta odbyła się pierwsza międzynarodowa konferencja poświęcona (tylko i wyłącznie) odchodzeniu od paliw kopalnych. Spotkanie zgromadziło przedstawicieli 57 państw określających się mianem „coalition of the willing” – koalicji chętnych. Kraje te reprezentują ponad połowę światowego PKB, około jedną trzecią globalnego zapotrzebowania na energię i około 20% podaży paliw kopalnych.

Inicjatywa inspirowana była ideą Fossil Fuel Treaty, rozwijaną m.in. przez kanadyjską aktywistkę klimatyczną Tzeporah Berman. Jej celem jest przekształcenie „odejścia od paliw kopalnych” z ogólnego hasła w konkretny, polityczny i międzynarodowo koordynowany projekt działania. Państwa uczestniczące zobowiązały się do przygotowania własnych planów ograniczania wykorzystania paliw kopalnych przed kolejnym szczytem, który odbędzie się w Tuvalu, małym państwie wyspiarskim, które już dzisiaj znika pod wznoszącym się poziomem oceanu. Drugim współorganizatorem będzie Irlandia.

Stagnacja Porozumienia paryskiego pokazuje, że potrzebne stają się nowe, ambitne instytucje, ponadnarodowe koalicje i wspólne misje organizowane w celu mitygacji zmiany klimatu i ochrony przyszłości kolejnych pokoleń. W tym sensie Protokół montrealski powinien służyć za przykład tego, że choć o wiele łatwiej jest ją zniszczyć w imię partykularnych interesów, da się wspólnie naprawić przyszłość.

W majowym numerze Newslettera o klimacie:

Co łączy Protokół montrealski i klimatyczne s-f?
Jak Rachel Carson poszła na wojnę z pestycydami
Chmury i cywilizacje – relacja prof. Malinowskiego
Wielka mobilizacja: jak fani K-popu walczą o lepszy klimat
Nowe inicjatywy Fundacji Edukacji Klimatycznej

Zapisz się na Newsletter o klimacie i uzyskaj dostęp do wydań archiwalnych

Klimat się zmienia – zapisz się i omiń algorytmy!

Raz w miesiącu otrzymasz przegląd najnowszych publikacji Nauki o klimacie, ekskluzywny komentarz eksperta i pogłębiony kontekst, polecenia wartościowych treści oraz wgląd w życie redakcji.

Dbamy o Twoją prywatność. Przetwarzamy dane wyłącznie w celu wysyłki newslettera i tylko za Twoją zgodą. W każdej chwili możesz ją wycofać.

Wyrażam zgodę

na otrzymywanie drogą elektroniczną newslettera o klimacie wysyłanego przez Fundację Edukacji Klimatycznej, wydawcę portalu naukaoklimacie.pl

Wyrażam zgodę

na przetwarzanie moich danych osobowych przez Fundację Edukacji Klimatycznej w celu przesyłania newslettera

Zapisując się na newsletter akceptujesz politykę prywatności Fundacji Edukacji Klimatycznej.

Zapisuję się

Loading…

Gratulacje!

Twój e-mail został zapisany!

The post Inne wersje przyszłości są możliwe – Newsletter o klimacie, maj 2026 appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wykres dobowej temperatury maksymalnej mierzonej w Obserwatorium im. Johna Radcliffe’a w Oksfordzie od 1815 do 26 maja 2026 roku, kiedy padł nowy rekord temperatury maksymalnej w maju, wynoszący 33,7 stopni Celsjusza.

Oś pozioma: czas (dni roku). Oś pionowa: dobowa temperatura maksymalna (stopnie Celsjusza).

Poszczególne szare linie pokazują wartości z każdego roku od 1815 do 2025 roku, gruba linia bordowa to wartości temperatury maksymalnej z 2026 roku. Linia niebieska to 30-dniowa średnia z całego okresu, obrazująca w przybliżeniu cykl roczny temperatury maksymalnej.

Rekord z 26 maja 2026 pobił poprzedni rekord majowy temperatury maksymalnej o 3,1 stopnia Celsjusza, ustanowiony w 1944 roku.

Źródło: metjam.co.uk

W ramach akcji „Wykres na dziś” publikujemy wykresy i inne wizualizacje dotyczące zagadnień związanych ze zmianą klimatu. Mamy nadzieję, że prezentowane przez nas dane stanowić będą punkt wyjścia do szerokiej i opartej na faktach dyskusji na temat globalnego ocieplenia oraz możliwości jego ograniczenia. Akcję prowadzimy we współpracy z Komitetem ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk.

Zobacz wszystkie wizualizacje.

Ten wpis sfinansowaliśmy ze środków finansowych pochodzących z 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych przekazanych Fundacji Edukacji Klimatycznej. Dziękujemy!

The post Majowy upał widziany z Oksfordu appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wywiad trwa prawie trzy godziny i Jacek Dukaj porusza tam ze swadą i dużą pewnością siebie wiele tematów; zagadnienia związane z klimatem omawiane są tylko przez cztery minuty (od 1:35:30), choć i tak w tym czasie pisarzowi udało się wypowiedzieć kilka niezbyt mądrych stwierdzeń.

Ale to już było: dziura ozonowa i zapowiedzi ochłodzenia 

Według Dukaja zagrożenia związane z antropogenicznym globalnym ociepleniem są przesadzone, a sama zmiana klimatu jest tylko kolejną z serii środowiskowych katastrof-straszaków, które pojawiają się cyklicznie w mediach. Jacek Dukaj pamięta poprzednie, więc tylko uśmiecha się z pobłażaniem gdy widzi zaniepokojoną tematem klimatu młodzież. Jako przykłady tych poprzednich, chybionych przepowiedni, pisarz podał dziurę ozonową, oraz „absolutnie tak samo naukowe” zagrożenie globalnego ochłodzenia z lat 70-tych ubiegłego wieku.

Nie będziemy się szczegółowo zajmować tymi twierdzeniami, przede wszystkim dlatego, że nie są zbyt oryginalne, i na Nauce o klimacie były już szczegółowo analizowane: na temat rzekomego konsensusu dotyczącego globalnego ochłodzenia mamy osobny artykuł; mamy też artykuł o problemie dziury ozonowej, którego zniknięcie z publicznego dyskursu zdaje się wielce konfundować wiele osób, w tym Dukaja i Stanowskiego.

Pozwolę sobie tylko zauważyć, że przejawiane przez obu rozmówców poczucie wyższości ma bardzo wątłe podstawy. Nie podejrzewam by nastoletni Dukaj albo kilkuletni Stanowski zaczytywali się literaturą naukową na temat dziury ozonowej w latach osiemdziesiątych (mniejsza już o to, że było to, w Polsce Ludowej, dość utrudnione); tym bardziej nie robili tego zgłębiając temat globalnego ochłodzenia w latach siedemdziesiątych. Kiedy więc mówią, że pamiętają te wcześniejsze katastrofy środowiskowe którymi straszyli ekolodzy, tak naprawdę opierają się o współczesne relacje z drugiej czy trzeciej ręki, a nie pogłębioną analizę ówczesnego stanu badań albo jego medialnej recepcji.

Trendy i projekcje klimatu 

W wypowiedziach Dukaja pojawia się jednak jeszcze jeden wątek, który zasługuje na szerszy komentarz. Pisarz przyznaje bowiem, że nie uważa że „trendy które są podstawą tych diagnoz [klimatologów] są błędne”, ale że są „radykalnie przesadzone szacunki czasowe”. Bez bardziej konkretnych zarzutów trudno zrozumieć, o które szacunki czasowe chodzi i w jaki sposób są one przesadzone. Kryje się tu pewna sprzeczność, bo przecież projekcje przyszłej zmiany klimatu polegają na zastosowaniu praw fizyki do opisania zmian zachodzących w systemie klimatycznym wraz z upływem czasu, a trend jest miarą prędkości tej zmiany. Nawet jeśli wyniki są obciążone jakąś niepewnością, to nie mogą być jednocześnie “prawidłowe” i “przesadzone”.

Być może Jacek Dukaj miał na myśli to, że w bardzo ogólnym zarysie zgadza się z tym że zmiana klimatu zachodzi, ale uważa że zachodzi znacznie wolniej niż twierdzą badający je naukowcy, albo będzie zachodzić znacznie wolniej w przyszłości. Jeśli jednak przyjrzymy się historii badań nad antropogeniczną zmianą klimatu, i przeanalizujemy na przykład wczesne prognozy z lat siedemdziesiątych, osiemdziesiątych czy dziewięćdziesiątych, odkryjemy że obserwowane tempo zmian nie odbiega znacząco od prognozowanego. 

Również szacunki kluczowych parametrów systemu klimatycznego, jak czułości klimatu, sprzężeń zwrotnych związanych z chmurami, czy efekt aerozolowy, okazały się być zgodne, w granicach niepewności, z wczesnymi intuicjami klimatologów. Być może jakąś rolę odegrało w tym szczęście i kompensowanie się błędów i nieuwzględnionych czynników o przeciwnych znakach, ale nie mamy dobrych podstaw aby uważać że nasz obecny stan wiedzy na temat tego jak działa współczesny system klimatyczny zawiera jakieś istotne braki. Nierozsądnym jest też zakładanie, że jak już te braki zbadamy i wypełnimy, okaże się że nie ma się czym martwić, bo zmiana klimatu będzie zachodzić w komfortowym dla ludzkości tempie.

Nie znaczy to, że wszystko o klimacie wiemy, i że nie napotkamy już przy jego badaniu żadnych niespodzianek. Klimatologia zawiera wiele otwartych problemów, często związanych z tzw. punktami krytycznymi, czyli tym, że niektóre elementy systemu klimatycznego przy lekkim odchyleniu powracają do poprzedniego stanu równowagi, ale jeśli je odpowiednio mocno “popchnąć”, mogą przeskoczyć do nowego, znacznie się różniącego stanu. Przykładami takich zjawisk jest oceaniczna cyrkulacja termohalinowa czy niestabilność lądolodów morskich, takich jak Zachodni Lądolód Antarktyczny. Nie możemy więc zakładać, że los zawsze będzie po naszej stronie.

A co z postępem technicznym? 

Czy prawdą jest to, że jak twierdzi Dukaj, projekcje przyszłej zmiany klimatu „bardzo mocno niedoważają postęp na wszystkich innych polach, także tych które mogą zaradzić temu”, i „że oni [klimatolodzy] zawsze biorą tylko ten stan wiedzy, technologii, który jest w momencie dokonywania tej analizy, a nie biorą przyszłego postępu, czyli coraz lepszych środków, coraz lepszej wiedzy, także na temat modelowania tych systemów klimatycznych”?

Jedną z kluczowych zalet modelowania numerycznego jako metody badań nad klimatem jest to, że nie musimy się ograniczać do obecnego stanu wiedzy. Scenariusze klimatyczne pełne są spekulatywnych technologii, które istnieją tylko na papierze, albo w postaci częściowo zrealizowanego, małoskalowego prototypu. Dotyczy to większości technik geoinżynieryjnych, a także metod usuwania dwutlenku węgla z atmosfery — które, jeśli mają odegrać w rzeczywistości rolę podobną do tej jaką odgrywają w optymistycznych scenariuszach zmiany klimatu, wymagają zbudowania w ciągu kilku dekad infrastruktury o podobnej skali, co ta używana do wydobywania i transportu paliw kopalnych.

Oczywiście, trudno przy konstrukcji scenariuszy historii ludzkości w XXI wieku uwzględnić w nich rzeczy, o których kompletnie nic nie wiemy. Z drugiej jednak strony, wiemy o otaczającym nas świecie całkiem dużo, i spodziewamy się, że prawa fizyki, chemii czy biologii będą działać za 50 czy 100 lat podobnie do tego, jak działają dzisiaj, nakładając ograniczenia na to, co da się zrobić z globalnym systemem klimatycznym, niezależnie od postępu naukowo-technicznego który nastąpi w międzyczasie.

Nie powinniśmy też, przy planowaniu zarządzania kryzysem klimatycznym, opierać się na myśleniu życzeniowym i nadziei, że mądrzy naukowcy, albo jeszcze mądrzejsza Sztuczna Inteligencja, przyniesie nam na tacy rozwiązania problemów, których nie potrafimy albo nie chcemy — z różnych powodów, ekonomicznych, politycznych czy ideologicznych — rozwiązać dzisiaj. Jacek Dukaj, jako pisarz sf, powinien mieć w pamięci dziesiątki niezrealizowanych prognoz i obietnic utopijnej przyszłości, a przynajmniej utopijnych technologii w dystopijnym świecie, które wypełniały strony powieści fantastycznych lat siedemdziesiątych czy osiemdziesiątych.

Przykładowo, w wywiadzie z 2021 roku, udzielonego w 'Gazecie Wyborczej’ Ewie Wieczorek i Michałowi Nogasiowi, i w którym Jacek Dukaj stawiał bardzo podobne tezy, pisarz wspomniał o „opłacalnej fuzji jądrowej” jako przyszłej technologii, która z dużym prawdopodobieństwem pomoże nam w uniezależnieniu się od paliw kopalnych. Jednak pomimo postępów w tej dziedzinie osiągniętych w ostatnich latach przez duże ośrodki naukowe, energetyka oparta o fuzję jądrową wciąż uparcie przesuwa się w przyszłość, i nawet gdyby uwierzyć w optymistyczne deklaracji kolejnych energetycznych start-upów, musiałyby upłynąć dekady – od konstrukcji i przetestowania pierwszych działających prototypów, poprzez budowę pierwszych elektrowni, aż do dopracowania ich projektów, konstrukcji i finansowania –  aby miała ona szansę odegrać znaczącą rolę w redukcji globalnych emisji gazów cieplarnianych.

Nie musimy zresztą przywoływać nieistniejących technologii: jest przecież mnóstwo takich, które istnieją, mogłyby potencjalnie zostać masowo wdrożone, ale jednak nie są. Astronautyka i podróże międzyplanetarne, pasażerski transport naddźwiękowy, czy nawet stara dobra energetyka jądrowa — wszystkie te rzeczy są teoretycznie w zasięgu naszych możliwości, ale z różnych powodów napotkały bariery które przeszkodziły w ich masowym wdrożeniu.

Długa droga od pomysłu do wdrożenia

Samo wymyślenie potencjalnego rozwiązania problemu globalnego ocieplenia też nie oznacza, że to rozwiązanie zostanie wdrożone w odpowiednim czasie, na odpowiednią skalę i przy oczekiwanych kosztach; a tym bardziej że zrobi się to samo, bez aktywnych działań z naszej strony. Kolejną tego ilustracją może być historia dotychczasowych osiągnięć a także porażek polityk środowiskowych.

Weźmy na przykład wspomnianą wcześniej dziurę ozonową: na pierwszy rzut oka, z perspektywy trzeciej dekady XXI wieku, może on uzasadniać postawę technooptymistyczną, bo przecież udało się wyprodukować zamienniki substancji, które niszczyły warstwę ozonową, i rozwiązać problem zanim osiągnął katastrofalne rozmiary.

Prowadząca do takiego stanu droga nie była jednak prosta. Przeciwko regulacjom ograniczającym użytkowanie freonów lobbowali ich producenci, przedstawiający apokaliptyczne wizje ekonomicznej katastrofy wynikającej z niemożności produkcji lodówek i klimatyzatorów. 

W oczach polityków i opinii publicznej problem ozonowy nabrał pilności dopiero po nieoczekiwanym odkryciu dziury ozonowej nad Antarktydą: odkryciu nieoczekiwanym, bo dotyczącym zjawiska którego wcześniej nie przewidziano. Degradacja warstwy ozonowej miała, zgodnie ze stanem wiedzy z pierwszej połowy lat 80-tych, następować powoli i stopniowo, dając decydentom mnóstwo czasu na wdrożenie rozwiązań. Zjawisko dziury ozonowej, wynikające ze specyficznych warunków panujących zimą i wiosną w bardzo zimnej atmosferze nad Antarktydą (a także, znacznie rzadziej, nad Arktyką), postępowało natomiast w znacznie szybszym tempie, co pomogło w szybkim przyjęciu postanowień Protokołu montrealskiego ograniczającego produkcję freonów.

Rozwiązanie technologiczne, w postaci zamienników freonów, też nie było idealne, a ich pierwszą generację — będących silnymi gazami cieplarnianymi — wdrożono z pełną świadomością, że trzeba je będzie również w niedalekiej perspektywie zastąpić. Proces ten zresztą się jeszcze nie zakończył i wciąż napotyka pewne opory.

Skąd wziąć optymizm w sprawie klimatu?

Transformacja cywilizacyjna związana z osiągnięciem neutralności klimatycznej wymaga woli politycznej, akceptacji społecznej i współpracy międzynarodowej – i to w skali znacznie większej niż problem ozonowy. Nie pomaga nam to, że entuzjastycznymi zwolennikami kontynuacji eksploatacji paliw kopalnych są przywódcy niektórych państw; sama eksploatacja i przetwarzanie tych paliw jest wśród największych biznesów świata; zaś temat klimatu jest wciąż, jak widać po treściach z Kanału Zero, traktowany lekceważąco przez niektóre z wpływowych mediów.

Nie są to fakty dające solidne podstawy do optymizmu i nie jest trudno zrozumieć, dlaczego wiele osób, niekoniecznie tylko z najmłodszego pokolenia, może być z tego powodu przygnębionych. Podobnie jak wiele z tych osób chciałbym, by kryzys klimatyczny znalazł proste i łatwe rozwiązanie, tak byśmy mogli dalej cieszyć się zdobyczami cywilizacji przemysłowej, bez martwienia się skutkami ubocznymi w postaci zmiany klimatu, o której słyszę całe moje życie, i pewnie będę słyszeć jeszcze przez kilkadziesiąt lat. Nie zapowiada się jednak, by temat ten sam z siebie spadł z wokandy, tak jak chcieliby tego Dukaj i Stanowski.

The post Jacek Dukaj i pułapki technooptymizmu appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wykres globalnej emisji CO₂ zgodnie z różnymi scenariuszami, opracowanymi między 1992 a 2011 rokiem, a także emisje historyczne w okresie 1980-2025.

Oś pozioma: czas (lata). Oś pionowa: całkowita globalna emisja dwutlenku węgla ze spalania paliw kopalnych, produkcji cementu i użytkownika gruntów (miliardy ton dwutlenku węgla).

Różnymi kolorami oznaczono różne grupy scenariuszy:

• jasnoniebieskie kropki to grupa scenariuszy IS z 1992, używana w raportach podsumowujących IPCC z 1992 i 1995 roku.
• zielone linie to scenariusze z raportu specjalnego IPCC z 2000 roku (SRES, Special Report on Emissions Scenarios), używane w trzecim i czwartym raporcie podsumowującym, z 2001 i 2007 roku, odpowiednio. Pogrubione linie przerywane to natomiast scenariusze ilustracyjne, wybrane z każdej rodziny scenariuszy o różnych założeniach polityczno-ekonomiczno-społecznych.
• kolorem czerwonym, brązowym, pomarańczowym i ciemnoniebieskim oznaczono reprezentatywne ścieżki koncentracji gazów cieplarnianych (RCP, Representative Concentration Pathways), używanych w piątym i szóstym (jako część szerszego pakietu scenariuszy SSP) raporcie podsumowującym IPCC z 2013 i 2021 roku.
• czarny to emisje historyczne w okresie 1980-2024, z czerwoną kropką oznaczającą wartość z roku 2025 oszacowaną na podstawie danych cząstkowych.

Źródło: Robbie Andrew i Glen Peters.

W ramach akcji „Wykres na dziś” publikujemy wykresy i inne wizualizacje dotyczące zagadnień związanych ze zmianą klimatu. Mamy nadzieję, że prezentowane przez nas dane stanowić będą punkt wyjścia do szerokiej i opartej na faktach dyskusji na temat globalnego ocieplenia oraz możliwości jego ograniczenia. Akcję prowadzimy we współpracy z Komitetem ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk.

Zobacz wszystkie wizualizacje.

Ten wpis sfinansowaliśmy ze środków finansowych pochodzących z 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych przekazanych Fundacji Edukacji Klimatycznej. Dziękujemy!

The post Trzy dekady scenariuszy emisji dwutlenku węgla appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.