Przez dekady woda traktowana była jak problem, którego trzeba się jak najszybciej pozbyć. Tworzono więc rowy melioracyjne, prostowano rzeki, osuszano torfowiska. W obszarach wiejskich robiono to w dużej mierze po to, by powiększyć powierzchnię gruntów rolnych i wyeliminować ryzyka związane z wiosennymi roztopami.

Chcąc uniknąć okresowych nadmiarów wody, wylano – nomen omen – dziecko z kąpielą. Pogłębiające się susze i większe ryzyko powodziowe to dziś efekt nie tylko globalnej zmiany klimatu. Wpływa na to również celowa ingerencja w środowisko dokonywana lokalnie. Osuszanie torfowisk oznacza zaś pozbywanie się ogromnych magazynów wody i znaczne emisje gazów cieplarnianych, które są w nich składowane.

Tymczasem aż 85% mokradeł (to szersza kategoria obejmująca m.in. torfowiska) jest w Polsce zdegradowanych. Ich pogarszający się stan w połączeniu z postępującą zmianą klimatu sprawiają, że odtwarzanie tych ekosystemów staje się coraz pilniejsze. Problem w tym, że tak naprawdę nawet nie wiemy, jakim potencjałem w tym zakresie dysponujemy.

Powstaje baza miąższości torfu

Za czasów PRL prowadzono szeroko zakrojone badania torfowisk. Dane te są jednak mocno rozproszone i szczątkowe, a do tego wiele z nich powstało z myślą o eksploatacji surowca. Dziś nie ma więc żadnej bazy danych wykazującej, co mamy pod nogami – ile torfu, gdzie dokładnie i jaka jest jego miąższość (czyli grubość warstwy).

Naukowcy i eksperci pracują nad tym, by to zmienić. Powstająca otwarta baza danych ma zgromadzić informacje o głębokości torfu i zasobach węgla w torfowiskach. Zostanie utworzona m.in. ze starych opracowań, nowych wierceń i danych z projektów terenowych. Baza powstaje we współpracy Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, Lasów Państwowych i Centrum Ochrony Mokradeł (CMok).

„Chcemy ratować torfowiska, ale nie mamy dobrej mapy ich miąższości ani aktualnej estymacji zasobów węgla organicznego. To paradoks, który trzeba zmienić, jeśli ochrona torfowisk rzeczywiście ma być skuteczna” – mówi w rozmowie z „Nauką o klimacie” prof. Mariusz Lamentowicz z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

Baza ma być uruchomiona w 2028 r., ale później cały czas będzie aktualizowana. Zgromadzone w niej informacje mogą być przydatne m.in. dla administracji publicznej, rolników, naukowców i organizacji pozarządowych. Choć skrywać będzie wiele skomplikowanych danych, potrzebę jej powstania można sprowadzić do prostego i niezwykle ważnego celu. To ochrona ubywającej w polskim środowisku wody i zmagazynowanego węgla (jako pierwiastka). Więcej dowiesz się z nagrania webinarium.

Dobre dla klimatu

Warstwa torfu zazwyczaj posiada miąższość od kilkudziesięciu centymetrów do kilkunastu metrów. Przy niskim poziomie wód gruntowych torf zaczyna się rozkładać, a węgiel „idzie w powietrze”. „Do atmosfery ulatują ogromne ilości dwutlenku węgla. Na przykład na intensywnie odwodnionych glebach organicznych będących osuszonymi torfowiskami z kukurydzą na Żuławach to nawet około 40 ton ekwiwalentu CO₂ z hektara rocznie” – opowiada prof. Lamentowicz.

Podniesienie lustra wody do mniej więcej 10 cm poniżej powierzchni gruntu sprawia, że emisje CO₂ spadają niemal do zera, a torfowisko znowu zaczyna być magazynem węgla. Wierzchnia warstwa torfu znajduje się wtedy w warunkach beztlenowych, co ogranicza rozkład torfu. Po takim nawodnieniu jest szansa, że proces torfotwórczy się odrodzi i torfowiska zaczną znów gromadzić węgiel z atmosfery. W skrócie: że gleba organiczna znów zacznie funkcjonować prawidłowo.

„Można powiedzieć, że wartość około 10 cm to „święty Graal” nawadniania torfowisk. Dzięki temu jest w nich tyle wilgotno, by ograniczyć rozkład torfu i emisje CO₂, a jednocześnie nie tak mokro, żeby powodować duże emisje metanu jak przy trwałym, głębokim zalaniu” – wyjaśnia naukowiec (więcej w tym opracowaniu).​

Nawadnianie to nie zalewanie

Jako że działania w kierunku odtwarzania torfowisk podjęła Unia Europejska, temat ten został upolityczniony przez jej przeciwników. Planowane rzekomo „zalewanie” gruntów rolnych i odbieranie terenów rolnikom stało się zaś często podnoszonym argumentem. I, jak przekonuje prof. Lamentowicz, jest to argument nieprawdziwy. „To dezinformacja podobna do tej w sprawie zmiany klimatu, tyle że z dziedziny odtwarzania ekosystemów” – uważa.

Jak tłumaczy naukowiec, kluczowy błąd w debacie to wrzucanie do jednego worka nawadniania i zalewania. W praktyce to dwie różne rzeczy.​

• Nawadnianie oznacza uzyskanie wody na poziomie do ok. 10 cm poniżej powierzchni gruntu, tak by torf był stale wilgotny (czyli to, o czym już pisaliśmy).​
• Zalewanie to utrzymywanie otwartej wody ponad powierzchnią torfowiska przez cały rok (można uznać, że to stworzenie zbiornika wodnego).​

Czy rolnik ma się o co martwić?

Nawadnianie torfowisk nie oznacza więc automatycznego zakazu użytkowania gruntów. To raczej przejście z logiki „odprowadzić wodę jak najszybciej” do logiki „zatrzymać wodę jak najbliżej pola”. Poziom wody można zaś dopasować do rodzaju upraw i warunków lokalnych. Choć 10 cm to wartość optymalna klimatycznie i ekosystemowo, możliwe są różne scenariusze. 

„Po nawadnianiu użytkowanie ziemi wciąż jest możliwe. Nikt nie chce zabierać gruntów rolnikom. Ich zgoda na nawadnianie będzie dobrowolna, a jeśli się na to zdecydują, otrzymają dopłaty. Chodzi o przywrócenie wody w krajobrazie, która jest niezbędna dla klimatu i produkcji rolnej” – wyjaśnia prof. Lamentowicz.

Z szacunków wynika, że w Polsce można nawodnić około miliona hektarów torfowisk, z czego znacząca część stanowi grunty rolne potencjalnie objęte systemem dopłat (ich wysokość jest obecnie negocjowana).

Naukowiec zwraca też uwagę na „mnóstwo pozytywnych efektów”, jakie to przyniesie. „To nie tylko mniejsze emisje CO₂. Z punktu widzenia rolnika kluczowy efekt jest bardzo podstawowy: więcej wody w krajobrazie oznacza stabilniejsze plony i mniejszą podatność na suszę, a więc bardziej przewidywalne dochody. To nie jest więc szalony wymysł przyrodników, tylko próba uratowania pracy opartej na wodzie w kraju, w którym tej wody zaczyna brakować” – podsumowuje prof. Lamentowicz.

The post Po co nawadniać torfowiska? I jak pomoże w tym baza danych? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Powodzie błyskawiczne to rosnące zagrożenie w wielu częściach świata, w tym w Polsce. Z jednej strony zwiększa je urbanizacja i zabudowa kolejnych naturalnych terenów. Z drugiej – zmieniająca się charakterystyka opadów, które coraz częściej przybierają postać intensywnych i krótkotrwałych ulew (patrz też Powodzie błyskawiczne w miastach zdarzają się coraz częściej)

W tym przypadku dwa minusy nie dają plusa, lecz problem. Naprzeciw tym wyzwaniom wychodzi projekt FLOPRES.

Małe rzeki, wiele czujników

Gdy relacjonowano powódź w Polsce z 2024 r., regularnie korzystano z wykresów pokazujących rosnące pomiary poziomu wody na rzekach. Prognozy pokazywały też, jak wysoka ma być fala powodziowa i kiedy należy się jej spodziewać.

Teoretycznie można więc uznać, że system monitoringu i ostrzegania już mamy. W praktyce jest on jednak niepełny, bo obejmuje niezbyt gęstą sieć czujników i przede wszystkim największe rzeki w kraju.

Projekt FLOPRES (Flash Flood Prediction and Prevention System) istniejące luki ma uzupełnić.

• Po pierwsze – tworzony jest z myślą o pojawiających się znacznie częściej niż „wielka woda” powodziach błyskawicznych.
• Po drugie – będzie obejmował też mniejsze rzeki w Polsce i Słowacji, które na takie powodzie są mocno narażone (obecnie to trzy obszary pilotażowe po stronie polskiej i trzy po stronie słowackiej).
• Po trzecie – czujników będzie bardzo dużo, bo ponad 200.
• I wreszcie po czwarte – pomiary i prognozy uwzględnią wiele dziś pomijanych parametrów.

System ostrzegania „szyty na miarę”

To wszystko ma sprawić, że efektem pracy polsko-słowackiego konsorcjum będzie system wczesnego ostrzegania „uszyty na miarę”.

„Powodzie błyskawiczne często dotyczą mniejszych cieków wodnych, które natychmiastowo reagują na silne, lokalne opady. To, jakie będą ich konsekwencje, zależy nie tylko od ilości deszczu, lecz również tego, na jaki grunt spadnie. Znaczenie mają więc m.in. nachylenie terenu, skład gleb, od których zależy, ile wody zostanie przez nie wchłonięte, i infrastruktura, która gleby te może zakrywać” – tłumaczy dr Marta Kopeć, fizyczka atmosfery z Interdyscyplinarnego Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego Uniwersytetu Warszawskiego (ICM UW), które zaangażowane jest w projekt FLOPRES.

„Ponadto musimy wiedzieć, jaka infrastruktura jest infrastrukturą krytyczną, którą koniecznie trzeba chronić” – dodaje Magdalena Mozga, menadżer projektu FLOPRES. To nie tylko obiekty techniczne typu elektrownie, lecz także szpitale, szkoły czy kościoły, w których mogą być zgromadzeni ludzie.

Przynajmniej 12 godzin

FLOPRES obejmuje trzy pilotażowe rzeki w Słowacji i trzy w Polsce. To znajdujące się w województwie małopolskim Garliczka (długość – 8 km). Bibiczanka (8 km) i Roztoczanka (9,5 km). Dwie ostatnie znajdują się w okolicach Krakowa i są dopływami Prądnika, który dość często wylewa w ramach powodzi błyskawicznych.

W ramach projektu przeprowadzono już szereg spotkań z mieszkańcami gmin, które obejmie nowoczesny system ostrzegania.

„W ich trakcie mieszkańcy mówili, że dla nich bardzo istotne jest otrzymanie informacji przynajmniej z 12-godzinnym wyprzedzeniem. Po prostu chcą wiedzieć, czy przed wyjściem do pracy lub pójściem spać powinni przestawić samochód, czy nie. Albo że woda pojawi się, ale będzie jej niewiele i wystarczy, że w pewnej części gminy ułoży się jedną warstwę worków z piaskiem” – wspomina Mozga.

Monitoring bieżącej sytuacji ma wyjść temu naprzeciw. System dostarczy prognozę krótkoterminową, z wyprzedzeniem do kilku godzin, oraz prognozę dłuższą, która sięgnie do trzech dni. Rozdzielczość prognoz jest imponująca, bo wynosi nawet do 1,5 km (oznacza to, że na mapie obejmą kwadraty o takiej długości i szerokości).

W przeciwieństwie do ogólnych komunikatów RCB, informacje wysyłane do mieszkańców rzeczywiście będą dotyczyć tych miejsc, w których funkcjonują. Odpowiadać będą za to urzędnicy z danej gminy. „Dzięki temu ludzie nie będą przeciążani alarmami, które niekoniecznie ich dotyczą” – tłumaczy Mozga.

Kosmiczna technologia

Ciekawym rozwiązaniem są też same czujniki, które naszpikowane będą najnowszą technologią. I to technologią stworzoną na początku z myślą o misjach w kosmosie. Po pewnym czasie ich producent, firma GoSpace zdała sobie jednak sprawę, że stworzenie urządzeń wytrzymujących trudne warunki w przestrzeni kosmicznej pozwala też na wykorzystanie ich w trudnych warunkach na Ziemi.

I tak odpowiednio dopasowane czujniki łączą się nie tylko po sieci GSM, lecz również satelitarnie. Zastosowana w nich bateria wystarcza zaś nawet do 10 lat. Do tego instalacja urządzeń ma charakter nieinwazyjny – oznacza to, że nie wymaga istotnej ingerencji w istniejące konstrukcje ani realizacji złożonych obiektów inżynieryjnych. Montaż ogranicza się do zamocowania uchwytu z czujnikiem do konstrukcji mostu lub osadzenia w gruncie niewielkiego słupka z czujnikami.

Urządzenia mają kompaktowe wymiary (około wielkości kubka), zajmują minimalną przestrzeń i dzięki temu ich instalacja nie wiąże się z koniecznością prowadzenia skomplikowanych procedur administracyjnych. „Dzięki temu można je umieszczać zarówno gęsto, jak i w trudno dostępnych miejscach” – tłumaczy dr Kopeć.

Czy ryzyko wzrośnie?

System ostrzegania ma zostać uruchomiony jesienią. Oczywiście jego wdrożenie nie sprawi, że powodzie znikną. Może jednak pomóc lepiej zarządzać zagrożeniem i zmniejszyć przyszłe straty. Jeśli projekt zda egzamin, możliwe, że zostanie przeniesiony w inne części Polski i świata.

Co jednak ważne, na FLOPRES składa się również drugi, i niemniej ważny, zakres działań. To kompleksowa usługa, która ma pomóc w ocenie ryzyka powodziowego m.in. jednostkom samorządu terytorialnego i przedsiębiorcom. Na czym dokładnie polega?

„Przypuśćmy, że jakaś gmina chce wprowadzić zmiany w przestrzeni, np. sprzedać jakiś zielony teren pod inwestycję. Nasza analiza wykaże, czy jeżeli w miejscu tym wytnie się kawałek lasu i go zabuduje, to lokalne zagrożenie powodziowe wzrośnie. Analogicznie możemy się też dowiedzieć, czy odbetonowanie jakiegoś obszaru to ryzyko zmniejszy” – wyjaśnia dr Kopeć.

Jest to więc narzędzie, które pomoże wyposażyć zwolenników rozwiązań opartych na naturze w konkretne argumenty przeciwko szkodliwym inwestycjom i za racjonalnym zarządzaniem przestrzenią przeznaczoną pod zieleń.

Konsorcjum ma się rozwijać

Modelowanie i generowanie ostrzeżeń na bieżąco ma być usługą dostępną publicznie, a do tego zintegrowaną z innymi systemami ostrzegania. Drugi kluczowy element projektu, czyli pomoc w ocenie ryzyka powodziowego, ma już jednak na siebie zarabiać. Pisząc inaczej: stworzona innowacja ma być tak dobra, by utrzymała się na rynku komercyjnym. Dzięki temu FLOPRES ma uniknąć losu wielu innych projektów naukowych, które po zakończeniu terminu realizacji tracą płynność finansową i odchodzą w zapomnienie.

To właśnie z tego powodu w tym tekście już kilka razy pojawiło się słowo „konsorcjum”. Z ramienia Polski współtworzą je spółka METEO (czyli spółka zależna  Uniwersytetu Warszawskiego), Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego (MARR), po stronie słowackiej: spółka Esprit, GoSpace i Prešovský Samosprávny Kraj (czyli Kraj Preszowski – jeden z regionów Słowacji).

Jeśli FLOPRES się powiedzie, odpowiedź na pytanie „czy mój samochód zostanie zalany podczas powodzi?” coraz częściej będzie zależeć nie od ślepego pecha, lecz mądrego planowania i zarządzania przestrzenią

Więcej informacji na stronie projektu i profilu FLOPRES na LinkedIn.

Projekt 101113988 — LIFE22-CCA-SK-FLOPRES jest realizowany przy dofinansowaniu z programu LIFE Unii Europejskiej oraz z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Całkowity koszt projektu to 3,2 mln euro (dofinansowanie dla METEO z NFOŚ na poziomie 527 tys. zł i z UE na poziomie 195 tys. euro).

The post „Czy mój samochód zostanie zalany podczas powodzi?” Polscy naukowcy budują system, który na to odpowie appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

 Warszawa, 08 grudnia 2025 roku 

Komunikat 02/2025 Komitetu Problemowego ds. Kryzysu Klimatycznego przy Prezydium PAN 
w sprawie zaleceń do przyszłego Europejskiego Planu
Adaptacji do Klimatu (ECAP) 

WSTĘP 

Niniejszy komunikat jest tłumaczeniem zaleceń Interdyscyplinarnego Komitetu Problemowego ds. Kryzysu Klimatycznego przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk w zakresie opcji politycznych dla przyszłego Europejskiego Planu Adaptacji do Klimatu (ECAP). 

Stanowisko Komitetu przygotowano w odpowiedzi na prośbę Departamentu Adaptacji do Zmian Klimatu i Polityki Miejskiej Ministerstwa Klimatu i Środowiska, jako wkład do stanowiska Polski na nieformalną Radę Komisji Ochrony Środowiska Naturalnego, Zdrowia Publicznego i Bezpieczeństwa Żywności (ENVI) Parlamentu Europejskiego. 

OPINIA 

I. UWAGI OGÓLNE 

I.1. CYWILIZACJA W NIEBEZPIECZEŃSTWIE 

Coraz liczniejsze dowody naukowe wskazują na to, że przyszłości naszej cywilizacji w znanej nam formie zagrażają powiązane ze sobą czynniki wynikające ze zmiany klimatu oraz postępującej utraty bioróżnorodności. W odróżnieniu od potencjalnych skutków wojny nuklearnej, ryzyko to przez długi czas nie było traktowane z należytą powagą – ani w dokumentach strategicznych, ani w praktyce politycznej. 

Obecnie jesteśmy w krytycznym momencie, w którym konieczne jest równoległe podjęcie działań na rzecz ograniczania tempa zmian klimatu oraz dostosowania się do tych konsekwencji, których nie da się już uniknąć. Z tego względu nasze rekomendacje koncentrują się na rozwiązaniach konkretnych, szybkich i zintegrowanych, podkreślając jednocześnie pilność ich wdrożenia. 

I.2. MITYGACJA NA RÓWNI Z ADAPTACJĄ 

Równolegle do działań adaptacyjnych, również ograniczanie dalszej zmiany klimatu (mitygacja) powinno zostać potraktowane priorytetowo i zostać w sposób jednoznaczny włączone do ECAP. 

Wynika to z faktu, że adaptacja do zmiany klimatu ma zarówno granice względne, jak i granice bezwzględne, po których przekroczeniu staje się ona niemożliwa. Dalszy wzrost temperatury zwiększa prawdopodobieństwo przekroczenia tych granic, a tym samym utraty skuteczności lub wręcz uniemożliwienia dalszych działań adaptacyjnych. Włączenie mitygacji do ECAP pozwoli zmniejszyć ryzyko przekroczenia granic adaptacji oraz wzmocnić długoterminową odporność klimatyczną. 

I.3. AUTONOMIA ENERGETYCZNA 

Równolegle do działań mitygacyjnych, kluczowe znaczenie ma intensywny, a zarazem środowiskowo odpowiedzialny rozwój niskoemisyjnych źródeł energii – prowadzony z poszanowaniem bioróżnorodności i krajobrazu – jako warunek budowy trwałej autonomii energetycznej Europy. 

Przyspieszenie wdrażania odnawialnych źródeł energii i energetyki jądrowej jest nie tylko imperatywem klimatycznym, lecz także strategiczną odpowiedzią na narastającą niestabilność geopolityczną oraz zmienność rynków energii. Działania te wzmacniają odporność Unii Europejskiej na wstrząsy zewnętrzne, ograniczają zależność od importu paliw kopalnych i podnoszą poziom bezpieczeństwa energetycznego. 

I.4. AUTONOMIA DANYCH I INFORMACJI 

W zmieniającym się kontekście geopolitycznym oraz wobec potrzeby wzmocnienia strategicznej autonomii w obszarze adaptacji do zmiany klimatu, UE powinna zwiększyć zdolności w zakresie gromadzenia danych klimatycznych, ich przetwarzania oraz zarządzania nimi. Celem jest ograniczenie zależności od zewnętrznych źródeł danych, m.in. NASA czy NOAA, przy jednoczesnym zapewnieniu komplementarności oraz zgodności z międzynarodowymi standardami naukowymi. 

Unia Europejska powinna w tym celu wzmocnić kluczowe usługi, takie jak Copernicus Climate Change Service oraz działania Europejskiej Agencji Kosmicznej, a także zacieśnić współpracę w ramach inicjatyw WMO i innych przedsięwzięć międzynarodowych. 

I.5. BEZZWŁOCZNOŚĆ 

Zgodnie z wynikami Europejskiej Oceny Ryzyka Klimatycznego (EUCRA), skuteczna adaptacja wymaga, aby decyzje dotyczące planowania przestrzennego oraz rozwoju trwałej infrastruktury, w odpowiedni sposób uwzględniały zmieniające się warunki klimatyczne. W celu ograniczenia ryzyka katastrof należy unikać rozwiązań pozornych, które mogą prowadzić do niewłaściwej adaptacji (ang. maladaptation). Jest to szczególnie istotne dlatego, że większość polityk i działań wzmacniających odporność Europy na zmianę klimatu ma charakter długookresowy, a część interwencji wiąże się z długim horyzontem przygotowania i realizacji. Konieczne jest więc pilne wdrażanie działań adaptacyjnych opartych na właściwych założeniach i wiarygodnych danych. 

II. KOMENTARZE SZCZEGÓŁOWE 

II.1. WSPÓLNA TERMINOLOGIA I DEFINICJE 

1.1. Terminologia IPCC: 

Podstawowe, wspólnie stosowane definicje jak i terminologia wykorzystywana w ECAP powinny być zgodne z ustaleniami Międzyrządowego Zespołu ds. Zmiany Klimatu (IPCC). Takie podejście zapewni spójność z międzynarodowymi ramami polityki klimatycznej, ułatwi jednolite rozumienie kluczowych pojęć w komunikacji UE z partnerami globalnymi oraz wesprze dostosowanie działań Unii do międzynarodowo uzgodnionych agend. 

1.2. Terminologia specyficzna dla UE: 

ECAP powinien dodatkowo doprecyzować i zdefiniować terminy oraz pojęcia właściwe dla kontekstu unijnego, które mogą w państwach członkowskich wywoływać niejasności, rozbieżne interpretacje lub kontrowersje, a także te, których znaczenie jest silnie uzależnione od kontekstu. Celem jest zapewnienie jednolitego rozumienia tych pojęć w różnych sektorach oraz we wszystkich państwach członkowskich. 

1.3. Terminy kluczowe: 

Kluczowe pojęcia, takie jak niewłaściwa adaptacja (ang. maladaptation) oraz greenwashing (najczęściej: zazielenianie wizerunku / pozorowanie działań prośrodowiskowych), powinny zostać nie tylko jednoznacznie zdefiniowane, lecz także uzupełnione o otwarty katalog przykładów oraz jasne kryteria ich rozpoznawania i aktywnego przeciwdziałania. 

Wskazanie realistycznych przykładów będzie sprzyjać wspólnemu rozumieniu i spójnej interpretacji, a w konsekwencji – skutecznemu unikaniu praktyk kontrproduktywnych z perspektywy adaptacji. W warunkach przyspieszającej zmiany klimatu, kurczącego się okna czasowego na działania oraz wysokich kosztów adaptacji, UE powinna w sposób aktywny i świadomy zapobiegać zarówno niewłaściwej adaptacji, jak i greenwashingowi, zapewniając racjonalne i efektywne wykorzystanie budżetu adaptacyjnego. 

II.2. WSPÓLNE CELE DOTYCZĄCE ODPORNOŚCI NA ZMIANĘ KLIMATU 

2.1. Ryzyka zidentyfikowane przez EUCRA: 

ECAP powinien wprost odwoływać się do ustaleń EUCRA, które wskazują 36 głównych ryzyk klimatycznych oraz pięć powiązanych kaskad ryzyk oddziałujących na systemy żywnościowe, zdrowie publiczne, ekosystemy, infrastrukturę, a także systemy gospodarcze i finansowe. 

Perspektywa geograficzna powinna obejmować w szczególności regiony najbardziej narażone i wrażliwe. Zgodnie z podejściem stosowanym w planach adaptacyjnych na poziomie regionalnym i lokalnym, w poszczególnych obszarach i sektorach – w tym w planowaniu przestrzennym oraz politykach publicznych należy uwzględniać kluczowe działania reaktywne, proaktywne i transformacyjne. 

2.2. Ryzyka kaskadowe i złożone: 

Wybór działań priorytetowych powinien wynikać z rzetelnej oceny zagrożeń, ze szczególnym uwzględnieniem ryzyk kaskadowych i złożonych. Zintegrowane zarządzanie tego typu ryzykami, obejmujące efekty międzysektorowe, sprzężenia zwrotne i synergie, powinno mieć pierwszeństwo przed podejściem wyłącznie sektorowym. 

Dla wzmocnienia odporności na poziomie europejskim, regionalnym i lokalnym oraz zwiększenia samowystarczalności, ECAP powinien w sposób szczególny uwzględniać adaptację krytycznych łańcuchów dostaw oraz sektorów strategicznych. Rosnąca liczba dowodów naukowych na narastające ryzyka kaskadowe i złożone wynikające ze zmiany klimatu oraz utraty bioróżnorodności (m.in. IPCC AR6, WGII) wskazuje, że ich ograniczanie wymaga działań adaptacyjnych wykraczających poza dominujące dziś podejścia społeczne i ekonomiczne, co powinno znaleźć odzwierciedlenie w dokumencie. 

2.3. Obronność, bezpieczeństwo i migracje: 

ECAP powinien obejmować nie tylko bezpośrednie i kaskadowe ryzyka klimatyczne, lecz także proaktywnie stosować podejście antycypacyjne, spójne z politykami UE w zakresie obronności, bezpieczeństwa i migracji. 

Zakłócenia wywołane zmianą klimatu, w tym przesiedlenia, konflikty o zasoby oraz narastająca niestabilność geopolityczna, nie są już wyłącznie scenariuszami, lecz coraz częściej obserwowaną rzeczywistością. UE powinna te procesy przewidywać i przygotowywać się na nie poprzez zintegrowane planowanie adaptacji, wzmacniające odporność nie tylko systemów środowiskowych i gospodarczych, ale również w szerszych ramach polityki bezpieczeństwa oraz polityki zagranicznej Unii. 

II.3. USTANOWIENIE WSPÓLNEGO REFERENCYJNEGO SCENARIUSZA KLIMATYCZNEGO 

3.1. Skrajnie pesymistyczny scenariusz antropogenicznych emisji dwutlenku węgla jako scenariusz bazowy. 

W ECAP wspólnym punktem odniesienia dla państw członkowskich powinien być scenariusz skrajnie pesymistyczny, przyjmowany jako scenariusz bazowy na potrzeby planowania i wdrażania adaptacji. 

W ostatnich dwóch latach globalna temperatura osiągnęła i przekroczyła próg 1,5°C ocieplenia względem epoki przedindustrialnej. W świetle rekordowych stężeń CO₂ oraz innych gazów cieplarnianych w atmosferze, a także szybko rosnącej nadwyżki w bilansie energetycznym Ziemi, przekroczenie 2°C może nastąpić istotnie wcześniej niż w połowie XXI wieku. Oznacza to, że tempo globalnego ocieplenia jest zgodne z trajektorią scenariusza skrajnie pesymistycznego, a ECAP musi przygotować Europę na taki przebieg zdarzeń. 

Przyjęcie bardziej optymistycznych założeń zwiększa ryzyko niewłaściwej adaptacji, prowadząc do większych strat oraz wyższych kosztów w przyszłości, w tym kosztów napraw i odbudowy infrastruktury. 

II.4. REGULARNE OCENY RYZYKA KLIMATYCZNEGO 

4.1. Ryzyka bezpośrednie i pośrednie. 

ECAP powinien obejmować kompleksową analizę ryzyk klimatycznych, uwzględniając zarówno ryzyka bezpośrednie, jak i pośrednie. 

Ryzyka bezpośrednie wynikają z ekstremalnych zjawisk pogodowych oraz ich natychmiastowych konsekwencji, takich jak powodzie, susze czy zmienność warunków atmosferycznych. 

Ryzyka pośrednie są skutkiem szerszych oddziaływań tych zjawisk i mogą stanowić poważne zagrożenie dla zdrowia publicznego, m.in. poprzez ograniczenie dostępu do czystej wody i bezpiecznej żywności, zaburzenia infrastruktury sanitarnej (np. pracy oczyszczalni ścieków) oraz utrudnienia w funkcjonowaniu systemu ochrony zdrowia. Może to sprzyjać występowaniu ognisk epidemicznych, a także wzrostowi zachorowalności na choroby zakaźne i niezakaźne (w tym choroby układu krążenia), prowadząc do zwiększenia umieralności i skrócenia oczekiwanej długości życia obywateli UE. Do ryzyk pośrednich należy również zaliczyć deficyty wody oddziałujące na gospodarkę, narastającą niepewność żywnościową, zakłócenia w łańcuchach dostaw oraz eskalację napięć lokalnych i międzynarodowych związanych ze zmianą klimatu. Skutkiem tych procesów mogą być m.in. migracje oraz rozszerzanie zasięgu organizmów będących wektorami patogenów zwierzęcych i ludzkich, zwiększające ryzyko chorób, w tym gorączek krwotocznych i innych schorzeń. 

Odpowiedzialne podejmowanie decyzji wymaga zintegrowanego ujęcia ryzyka klimatycznego w warunkach coraz bardziej dynamicznego i nieprzewidywalnego środowiska globalnego. Ryzyka klimatyczne nakładają się na inne zagrożenia systemowe, w tym wyzwania bezpieczeństwa, napięcia geopolityczne oraz dynamikę migracyjną. Priorytetowe traktowanie działań adaptacyjnych w tej perspektywie może wzmacniać strategiczną gotowość UE oraz podnosić poziom bezpieczeństwa i odporności Unii. 

4.2. Ryzyka transgraniczne. 

Wymóg oceny transgranicznych ryzyk klimatycznych oraz wzmocnienia współpracy transgranicznej – w szczególności w obrębie wspólnych zlewni rzek – powinien zostać wyraźnie podkreślony. Obszary te wymagają skoordynowanych ocen ryzyka, wspólnego planowania adaptacyjnego oraz wspólnych mechanizmów zarządzania, umożliwiających skuteczne reagowanie na powodzie, deficyty wody, gwałtowne pożary lasów oraz pojawianie się chorób zakaźnych. 

Ocena ryzyka w transgranicznych zlewniach jest kluczowa dla zarządzania zasobem, który może stać się jednym z najrzadszych w przyszłości – wodą. Zarządzanie dorzeczami takimi jak Odra (dzielona przez Polskę, Niemcy i Czechy), Dunaj (obejmujący państwa UE i kraje pozaeuropejskie), Ren i inne wymaga trwałej współpracy międzynarodowej, aby wspólnie rozwiązywać problemy, wzmacniać stabilność regionalną oraz wspierać odpowiedzialne dzielenie się zasobami. 

4.3. Stres-testy. 

Stres-testy – analogiczne do testów stosowanych w ekonomii – powinny stanowić element regularnych ocen ryzyka klimatycznego. Takie podejście wykracza poza konserwatywne scenariusze, umożliwiając planowanie działań zapobiegających skutkom scenariuszy katastrofalnych oraz równoczesną analizę wielu zagrożeń. 

Wyniki stres-testów mogą być również lepiej rozumiane i akceptowane przez społeczeństwo oraz państwa członkowskie niż mniej intuicyjne wskaźniki fizyczne, co sprzyja przejrzystości komunikacji ryzyka i budowaniu poparcia dla działań adaptacyjnych. 

4.4. Przejście od oceny ryzyka do monitoringu ryzyka. 

Wobec dynamiki zmian klimatycznych, ekosystemowych, społecznych i geopolitycznych, ECAP powinien przejść od okresowych, statycznych ocen ryzyka do ciągłego, prognostycznego monitorowania ryzyka. Obejmuje to monitorowanie konsekwencji materializacji ryzyk – w szczególności kaskad skutków oraz zakłóceń wynikających z uszkodzeń infrastruktury i instalacji – a także prognozowanie ich potencjalnych skutków społeczno-gospodarczych i ekologicznych. 

Jednocześnie ECAP powinien przewidywać ramy prawne i regulacyjne zdolne do reagowania na zmieniające się trendy klimatyczne, kładąc nacisk na monitorowanie trajektorii zmian, a nie wyłącznie krótkookresowych warunków. W warunkach rosnącego tempa i złożoności skutków zmiany klimatu, ramy prawne i polityczne muszą pozostać elastyczne oraz oparte na obserwowanych i prognozowanych trendach, a nie stałych punktach odniesienia, aby zachować skuteczność w szybko zmieniającym się otoczeniu.

II.5. PORÓWNYWALNOŚĆ I SPÓJNOŚĆ W ZARZĄDZANIU RYZYKIEM KLIMATYCZNYM 

5.1. Wytyczne UE dla planów narodowych. 

Należy opracować wspólne wytyczne, które zapewnią, że cele klimatyczne są w sposób rzetelny i konsekwentny uwzględniane w krajowych dokumentach strategicznych i wdrożeniowych. Wytyczne te powinny ułatwiać planowanie i realizację działań adaptacyjnych, w tym ich monitorowanie, ocenę i weryfikację, a zarazem ograniczać ryzyko pomijania lub ignorowania wynikających z nich zaleceń. 

Wytyczne powinny również wspierać opracowywanie krajowych planów adaptacyjnych, które uwzględniają specyfikę, wrażliwości i uwarunkowania poszczególnych państw członkowskich oraz priorytety krajowej polityki klimatycznej. Wspólny, ramowy system adaptacji UE ułatwi koordynację zarządzania ryzykiem klimatycznym między państwami członkowskimi oraz zapewni bardziej efektywne i terminowe wdrażanie polityk adaptacyjnych. 

5.2. Działania na poziomie UE i krajowym. 

ECAP powinien zostać oparty na podejściu dwupoziomowym: pierwszym, skoncentrowanym na wyzwaniach w skali całej UE oraz w wymiarze międzynarodowym, oraz drugim, odnoszącym się do działań na poziomie krajowym. O ile państwa członkowskie odpowiadają za krajową adaptację, o tyle UE posiada wyraźny mandat do koordynowania reakcji na transgraniczne i globalne wymiary ryzyka klimatycznego, w których niezbędne jest działanie zbiorowe. 

Skala i znaczenie narastających wyzwań – takich jak migracje wywołane zmianą klimatu, status i ochrona prawna uchodźców klimatycznych, finansowanie strat wynikających z katastrof oraz skutków podnoszenia się poziomu mórz – wymagają skoordynowanych działań na poziomie UE oraz oparcia ich na silnym konsensusie politycznym. 

II.6. EFEKTYWNE MONITOROWANIE, RAPORTOWANIE I OCENA POSTĘPÓW W ZAKRESIE ADAPTACJI 

6.1. Multidyscyplinarny zespół ekspertów ds. wskaźników. 

Opracowanie ramowych wskaźników adaptacji powinno zostać powierzone multidyscyplinarnemu zespołowi ekspertów. W jego skład powinni wejść m.in. klimatolodzy, specjaliści nauk o środowisku (np. hydrolodzy, ekohydrolodzy i ekolodzy) oraz eksperci z kluczowych sektorów szczególnie podatnych na skutki zmiany klimatu, w tym na ryzyka kaskadowe i złożone (m.in. zdrowie publiczne, nauki społeczne, finanse, rolnictwo, leśnictwo, systemy żywnościowe, energia, przemysł i inne). 

Tworzenie polityk powinno być solidnie oparte na wiedzy naukowej, a decydenci powinni korzystać ze wskazówek i ocen dostarczanych przez środowisko eksperckie. Adaptacja do zmiany klimatu stanowi złożone, przekrojowe wyzwanie, obejmujące wzajemnie powiązane zagrożenia w systemach środowiskowych, społecznych i gospodarczych. Dlatego opracowanie sensownych i wykonalnych wskaźników – zdolnych uchwycić pełen zakres efektów kaskadowych i złożonych – wymaga wkładu wielu dyscyplin oraz praktyków sektorowych. Taki model pracy zwiększa prawdopodobieństwo, że wskaźniki będą jednocześnie naukowo wiarygodne i praktycznie użyteczne. 

W proponowanym podziale ról eksperci odpowiadają za przygotowanie podstaw merytorycznych i ocen, natomiast decydenci polityczni koncentrują się na projektowaniu i wdrażaniu odpowiedzi strategicznych, co wzmacnia legitymację, przejrzystość i skuteczność polityki adaptacyjnej. 

6.2. Wskaźniki wpływu. 

Wskaźniki adaptacji w ECAP powinny służyć przede wszystkim pomiarowi rzeczywistych efektów, a nie jedynie liczby działań lub poniesionych nakładów. Przykładowo, zamiast raportować wyłącznie wolumen lub wartość finansową inwestycji związanych z gospodarką wodną, wskaźniki powinny odzwierciedlać ich skuteczność w redukcji ryzyka powodzi i suszy oraz w poprawie bezpieczeństwa i dostępności wody. 

Ocena wpływu powinna opierać się na zharmonizowanych metodologiach i wspólnych wytycznych na poziomie UE, tak aby zapewnić spójność, możliwość ewidencjonowania, porównywalność oraz stosowalność w państwach członkowskich, a także wspierać podejmowanie decyzji opartych na dowodach. 

Koncentracja na liczbie działań lub kosztach – bez oceny ich faktycznych rezultatów – może tworzyć fałszywe poczucie postępu oraz sprzyjać niewłaściwej adaptacji i nie efektywnemu wykorzystaniu zasobów. Skuteczna adaptacja wymaga jasnych dowodów redukcji ryzyka i wzrostu odporności, a wspólne metodologie ograniczą ryzyko fragmentarycznego raportowania i wzmocnią wiarygodność monitorowania adaptacji w całej UE. 

II.7. MECHANIZMY WSPIERAJĄCE DZIAŁANIA NA POZIOMIE REGIONALNYM I LOKALNYM 

7.1. Polityka i systemy rządzenia w państwach członkowskich: 

Mechanizmy wspierające działania indywidualne, lokalne i regionalne powinny uwzględniać specyfikę każdego kraju, w tym relacje między poziomami administracji publicznej oraz priorytety krajowej polityki klimatycznej. Celem jest wzmacnianie lokalnej odporności w sposób adekwatny do uwarunkowań danego państwa. 

7.2. Katalog działań adaptacyjnych i akceptacja społeczna: 

ECAP powinien zaproponować wspólny, ogólny katalog działań adaptacyjnych, stanowiący strategiczne wskazówki dla państw członkowskich. Katalog ten powinien obejmować nie tylko działania powszechnie wdrażane i społecznie akceptowane, lecz także środki trudne społecznie i politycznie – takie jak relokacja ludności z obszarów wysokiego ryzyka (np. doliny rzeczne, obszary zagrożone podnoszeniem się poziomu morza) oraz promowanie odejścia od wysokoemisyjnych wzorców konsumpcji na rzecz modeli energooszczędnych i społecznie odpowiedzialnych – podkreślając, że adaptacja do zmian klimatu wymaga również szerszej transformacji społecznej. 

Szacunki śladu ekologicznego wskazują, że dla zaspokojenia obecnych potrzeb społeczno gospodarczych ludzkość corocznie zużywa zasoby przekraczając o czynnik 1,75 możliwości regeneracyjne Ziemi (odpowiedni wskaźnik dla Europy odpowiada 2,8 Ziemi). W tym kontekście adaptacja powinna wykraczać poza ograniczanie wpływu zmian klimatu na systemy ludzkie i obejmować także istotne zmniejszenie presji człowieka na ekosystemy lądowe i wodne, krajobraz oraz bioróżnorodność. Osiągnięcie społecznej akceptacji takiego podejścia – w tym zmiany stylu życia – może być jednym z największych wyzwań adaptacji. 

7.3. Komunikacja społeczna i edukacja: 

Jasne i kompleksowe komunikowanie celów adaptacyjnych oraz upowszechnianie informacji weryfikowanych naukowo będą kluczowe dla zrozumienia przez obywateli UE zachodzącej zmiany klimatu, ich zaangażowania w działania podejmowane przez władze na wszystkich poziomach, a w konsekwencji – dla skutecznego wdrożenia tych działań. 

Równie istotne będzie wzmacnianie odporności społeczeństwa na dezinformację. Może to wymagać wykorzystania istniejących lub stworzenia nowych mediów i platform UE służących publikowaniu wiarygodnych danych i informacji, a także prowadzenia odrębnych kampanii społecznych dostosowanych do uwarunkowań poszczególnych krajów oraz poprawy edukacji klimatycznej na wszystkich poziomach kształcenia. 

II.8. SYSTEMOWE MECHANIZMY PROAKTYWNEGO ZARZĄDZANIA RYZYKIEM KLIMATYCZNYM W POLITYKACH SEKTOROWYCH 

8.1. Rozwiązania oparte na przyrodzie i błękitno-zielona infrastruktura (BZI) jako infrastruktura krytyczna: 

ECAP powinien jednoznacznie podkreślić fundamentalną rolę błękitno-zielonej infrastruktury oraz rozwiązań opartych na przyrodzie (ang. nature based solutions – NBS) jako skutecznych, relatywnie szybko wdrażalnych i środowiskowo zrównoważonych instrumentów adaptacji. Rozwiązania techniczne i inżynieryjne należy stosować przede wszystkim tam, gdzie uzupełniają lub wzmacniają interwencje oparte na NBS, wyłącznie po przeprowadzeniu kompleksowej analizy kosztów i korzyści, wraz z uzasadnieniem w pełni uwzględniającym skutki środowiskowe, ekologiczne i społeczne. 

Dla wsparcia takiego podejścia ECAP powinien konsekwentnie opierać się na ochronie przyrody oraz w pełnym zakresie wykorzystywać istniejące instrumenty, w tym Rozporządzenie w sprawie odbudowy zasobów przyrodniczych (ang. Nature Restoration Law – NRL), sieć Natura 2000 oraz strategiczne ramy ochrony terenów podmokłych, wód i torfowisk, rozwijane m.in. w ramach inicjatyw takich jak WaterLANDS. 

NBS oraz infrastruktura błękitno-zielona (BZI) generują liczne współkorzyści i cechują się wysoką wartością adaptacyjną. Poprzez wspieranie różnorodności biologicznej i podtrzymywanie funkcjonowania ekosystemów wzmacniają odporność systemów społeczno-gospodarczych, a jednocześnie – w porównaniu z konwencjonalnymi rozwiązaniami inżynieryjnymi – istotnie obniżają koszty wdrożenia i utrzymania pożądanych efektów oraz znacząco ograniczają wydatki w długim horyzoncie. Ponieważ przetrwanie ludzi, społeczeństw i gospodarki bezpośrednio zależy od usług ekosystemowych, infrastruktura błękitno-zielona powinna być traktowana jako infrastruktura krytyczna. 

Skuteczność w świadczeniu usług ekosystemowych przez BZI pozostaje jednak zależna od terminowej realizacji działań łagodzących (mitygacyjnych), niezbędnych do ograniczenia ryzyka nieodwracalnej degradacji procesów naturalnych oraz załamania funkcji ekosystemów. 

8.2. Podejście oparte na zlewniach i planowanie przestrzenne. 

Podejście do planowania przestrzennego oparte na równowadze zasobów wodnych i bioróżnorodności w obrębie dorzeczy (podejście zlewniowe) ma kluczowe znaczenie i powinno stanowić fundament decyzji dotyczących użytkowania gruntów. Uwzględnienie procesów ekohydrologicznych na poziomie zlewni w planowaniu przestrzennym umożliwia skuteczniejsze reagowanie na ryzyka klimatyczne, takie jak powodzie i deficyty wody, a jednocześnie wspiera długoterminową odporność ekosystemów oraz społeczeństw. 

Odporność klimatyczna w planowaniu przestrzennym zależy od rozumienia i aktywnego zarządzania procesami naturalnymi w skali zlewni. Decyzje o zagospodarowaniu terenu podejmowane w sposób fragmentaryczny, z pominięciem granic zlewni i lokalnych bilansów wodnych, zwiększają podatność na powodzie, susze i niedobory wody, a w konsekwencji osłabiają zdolność państw do reagowania na narastającą niestabilność klimatyczną. 

8.3. Prawo klimatyczne UE i wartości w legislacji. 

ECAP powinien stymulować i wspierać rozwój krajowego prawa klimatycznego w państwach członkowskich. Takie ramy prawne powinny umożliwiać kompleksowe i systematyczne formułowanie celów klimatycznych, a także jednoznacznie wskazywać podstawowe wartości oraz ogólne klauzule interpretacyjne, które należy uwzględniać przy wykładni przepisów – zarówno w administracji publicznej, jak i w ramach wymiaru sprawiedliwości. Zapewni to większą spójność systemu prawa, przewidywalność decyzji oraz wykonalność zobowiązań klimatycznych. 

Brak jasnych regulacji klimatycznych, lub ich rozproszenie i fragmentacja, ogranicza skuteczność, spójność i rozliczalność działań adaptacyjnych. Bez precyzyjnie sformułowanych klauzul generalnych i zasad interpretacyjnych, opartych na wiedzy z zakresu nauk o środowisku i klimacie, rośnie ryzyko błędnej wykładni przepisów przez organy publiczne i sądy. Ryzyko to jest szczególnie istotne w sytuacji, gdy w części środowisk prawniczych nadal utrzymują się luki w świadomości i wiedzy dotyczącej problematyki środowiskowej i klimatycznej. W konsekwencji mogą zapadać rozstrzygnięcia, które nieintencjonalnie osłabiają realizację celów adaptacyjnych. 

Komunikat wyraża opinię Komitetu i nie powinien być utożsamiany ze stanowiskiem Polskiej Akademii Nauk (par. 5 ust. 3 Uchwały nr 1/2023 Prezydium PAN w sprawie utworzenia komitetów problemowych i rad przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk na kadencję 2023-2026) 

The post Jak przystosować Europę do nowego klimatu? – komunikat Komitetu ds. Kryzysu Klimatycznego PAN appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

„Powódź w Polsce w 2024 roku uszkodziła około 3633 km dróg, 127 km ścieżek rowerowych, 229 mostów i 1823 przepustów, a straty oszacowano na ponad 7,6 mld zł” – wyliczają naukowcy w tegorocznym raporcie Koalicji Klimatycznej.

Ich zdaniem to tylko jeden z przykładów na to, jak zmiana klimatu już dziś wpływa na kwestie transportowe w Polsce. Ostatnie powodzie błyskawiczne w wielu miejscowościach (m.in. Elblągu) pokazują zaś, że problem może przybrać różne oblicza.

Te wydarzenia pokazują, że sprawny transport jest jednym z wielu niezbędnych elementów sprawnego funkcjonowania państwa. W szerszym kontekście stanowi zaś element o wiele większej układanki pod tytułem „bezpieczeństwo narodowe”. I to właśnie takiemu szerokiemu spojrzeniu na współczesne wyzwania klimatyczne służy raport Koalicji Klimatycznej.

Transport a bezpieczeństwo Polski

„Z punktu widzenia gospodarki niewydolna infrastruktura transportowa to m.in.: zatrzymanie lub spowolnienie produkcji, przerwanie łańcuchów dostaw, ograniczenia w handlu (w tym międzynarodowym), utrudnienia w dojazdach do pracy, problemy w sektorze turystyki czy wyższe koszty ubezpieczeń i rosnące ryzyko inwestycyjne. W efekcie grożą nam spadek konkurencyjności polskiej gospodarki, wyższe ceny towarów i usług, mniejsze zainteresowanie  inwestorów, a w skrajnym scenariuszu – marginalizacja Polski na mapie gospodarczej Europy” – wyjaśnia dla „Nauki o Klimacie” dr hab. Stefan Jarecki, profesor Politechniki Warszawskiej i współautor rozdziału o bezpieczeństwie transportowym.

Jarecki podkreśla, że adaptacja sektora transportu do zmiany klimatu wiąże się z niemałymi kosztami i wymaga zmian politycznych, instytucjonalnych i mentalnościowych. Mimo to warto zmierzać w tym kierunku, gdyż jest to inwestycja w bezpieczeństwo, stabilność i konkurencyjność kraju, która z czasem zwróci się wielokrotnie.

„Prawda jest taka, że dziś o sile i pozycji kraju decyduje nie tylko poziom podatków czy warunki pracy, ale także nowoczesność jego infrastruktury, w tym transportowej. Jej jakość i odporność. Nowoczesna infrastruktura to dziś taka, która jest proekologiczna, odporna na zmiany klimatu i dostosowana do nowych warunków pogodowych” – podkreśla naukowiec.

Trzy poziomy działań

Ale na czym miałoby to polegać w praktyce?

Zdaniem naukowców współtworzących raport polityka transportowa uwzględniająca kwestie klimatyczne powinna składać się z trzech poziomów.

Pierwszy to ograniczanie transportochłonności, czyli generalnego wykorzystania transportu. Drugi – gdy rezygnacja z przemieszczania się nie jest możliwa – to korzystanie z transportu najmniej szkodliwego dla klimatu i środowiska. Dopiero na ostatnim etapie należy sięgać po narzędzia ograniczania emisji w poszczególnych gałęziach transportu, takie jak regulacja rynku oraz inwestycje w nowe rozwiązania technologiczne.

Od rozwoju kolei…

„Potrzebna jest radykalna zmiana polityki transportowej, w tym przesunięcia z samochodów na publiczny transport zbiorowy, z dróg na kolej. Jednocześnie rozwój pracy zdalnej i zmiany w planowaniu przestrzennym mogą ograniczyć zapotrzebowanie na transport” – piszą w raporcie dr Jarecki i dr Jakub Majewski z Centrum Europejskich Studiów Regionalnych i Lokalnych na Uniwersytecie Warszawskim.

„Bardzo istotne jest przenoszenie zarówno pasażerów, jak i ładunków z dróg na kolej – bo to rozwiązanie wyjątkowo korzystne z punktu widzenia ochrony klimatu. Kolej już dziś jest w dużym stopniu zelektryfikowana i ekologiczna, a przy tym lepiej przygotowana na skutki zmian klimatycznych niż inne środki transportu. Jest po prostu mniej podatna na ekstremalne warunki pogodowe” – tłumaczy Jarecki dla „Nauki o Klimacie”.

Naukowiec podkreśla przy tym, że gdybyśmy dziś przenieśli optymalną liczbę pasażerów i ładunków z dróg na tory, to „mielibyśmy paraliż, a nie sukces”. Przyczyna jest prosta: system kolejowy, w tym infrastruktura kolejowa, nie są na to przygotowane. „Brakuje przepustowości, brakuje taboru, brakuje punktów ładunkowych” – wylicza Jarecki.

…po szybki transport publiczny

Jak wynika z raportu Koalicji Klimatycznej, najskuteczniejszym instrumentem proekologicznej polityki transportowej na poziomie gmin powinno być planowanie przestrzenne.

„Większość problemów wynikających z negatywnego oddziaływania transportu – począwszy od kwestii związanych z narażeniem na hałas, poprzez zajęcie przestrzeni, aż do generowania nadmiernych podróży – ma swoje źródło w zagospodarowaniu przestrzennym” – piszą Jarecki i Majewski. Dlatego ich zdaniem samorządy powinny m.in. blokować zabudowę na terenach bez dostępu do transportu publicznego oraz inwestycje przemysłowe bez dostępu do kolei.

Do stworzenia realnej alternatywy dla samochodów osobowych konieczna jest zaś budowa atrakcyjnego systemu publicznego transportu zbiorowego. Musi on gwarantować dostęp do szybkich, częstych i przystępnych cenowo usług. Dlatego naukowcy rekomendują stworzenie gwarantowanych minimalnych standardów komunikacyjnych, które odniosą się nie tylko do poziomu emisji, ale przede wszystkim dostępności i częstości połączeń.

A co z ograniczaniem ruchu samochodowego w miastach, np. poprzez opłaty parkingowe, strefy tempo 30 i strefy czystego transportu? Naukowcy zwracają uwagę, że dyskusje na te tematy są często „dotknięta” dezinformacją. „Wprowadzenie tego typu rozwiązań wymaga podjęcia odpowiednich działań edukacyjnych i informacyjnych oraz szerokiego dialogu z mieszkańcami. Powinno to pozwolić na dopasowanie rozwiązań do ich oczekiwań i potrzeb, a także na przedstawienie im korzyści z wdrażania rozwiązań w zakresie zrównoważonej mobilności” – piszą w raporcie.

Mniej paliw, mniej importu

Z danych zawartych w raporcie wynika, że w latach 1990-2017 emisje CO₂ z transportu w Polsce wzrosły o ponad 200%. To problem nie tylko z perspektywy ochrony klimatu, ale i rosnącego zapotrzebowania na ropę, a w związku z tym – rosnącej zależności od importu tego surowca.

„Transport, zwłaszcza drogowy, lotniczy i morski, jest jednym z największych źródeł emisji CO₂ i w ogromnej mierze oparty jest na ropie naftowej i jej pochodnych. Uzależnienie od paliw kopalnych obniża bezpieczeństwo transportowe – szczególnie w obliczu konfliktów zbrojnych i kryzysów geopolitycznych. Surowce te pochodzą w dużej mierze z regionów niestabilnych politycznie, co zagraża chociażby ich łańcuchom dostaw” – wyjaśnia Jarecki.

Według niego tym bardziej warto więc kłaść nacisk na rozwój kolei i transportu zbiorowego. „Promowanie kolei i transportu zbiorowego będzie prowadzić do redukcji presji na import emisyjnych paliw kopalnych oraz ograniczy skutki wahań ich cen i zawirowań geopolitycznych. Jest zatem bardzo istotne dla naszej suwerenności. Promowanie kolei i transportu zbiorowego to zatem nie tylko kwestia ekologii i klimatu, ale także realne wzmocnienie bezpieczeństwa i suwerenności kraju” – podsumowuje naukowiec.

Szymon Bujalski

The post Co zrobić, żeby transport dowoził mimo zmiany klimatu?  appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

– Pogoda w mniejszym lub większym stopniu wpływa na wszystkich bez wyjątku – mówi w rozmowie z „Nauką o Klimacie” dr Grzegorz Kaliński z Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej.

Z tego powodu IMGW od wielu lat rozwija jeden ze swoich najpopularniejszych serwisów – Biometeo.imgw.pl. O tym, jak bardzo jest on przydatny, możemy przekonać się chociażby w czasie upałów.

Od promieniowania UV…

W gorące dni jedną z przydatnych zakładek jest ta dotycząca promieniowania UV.

– Co zrozumiałe, największym zainteresowaniem cieszy się latem. To dobrze, że ludzie sprawdzają wskaźnik UV, bo promieniowanie słoneczne w dużych dawkach jest niebezpieczne i może prowadzić do uszkodzenia wzroku, zmian skórnych, chorób skóry, a nawet nowotworów – mówi Kaliński, który jest starszym specjalistą w  Zespole Prognoz Biometeorologicznych (więcej o zagrożeniach związanych z promieniowaniem UV przeczytasz w artykule Zmiana klimatu i wzrost zapadalności na czerniaka – czy jest związek?)

Zamieszczona w serwisie prognoza indeksu UV zawiera mapy zakładające bezchmurne i zachmurzone niebo. Im bardziej ciemno-czerwonawe kolory, tym wyższe jest promieniowanie i tym bardziej trzeba się chronić przed nadmiarem słońca.

Z przykładowej mapki z 23 maja widać, że już wtedy w większości Polski należało chronić się przed nadmiarem promieniowania i stosować kremy z filtrem. I to nawet, gdy słońce było za chmurami.

Z kolei prognoza na 1 lipca wskazuje na jeszcze większą potrzebę ochrony przed nadmiarem promieniowania. 

…po ilość traconej wody

O szerokim podejściu do wpływu upałów na nasze zdrowie najlepiej świadczy przekrój prognoz, które można odnaleźć w serwisie. Pokazują one m.in. dopuszczalną aktywność fizyczną, subiektywne odczucie termiczne, termoizolacyjność odzieży i straty wody z organizmu.

I tak na mapie dotyczącej odzieży uwzględnione są trzy rodzaje koszulek: zielone (odzież sezonu letniego), czerwone (odzież sezonu przejściowego) i niebieskie (odzież sezonu zimowego). Przy każdej z koszulek widoczne są też wartości od 0,3 do 3. Prognoza obejmuje cztery pory dnia – środek nocy, poranek, wczesne popołudnie i wieczór.

Przykładowa prognoza na 1 lipca pokazuje całą Polskę w zielonych koszulkach przez cały dzień. Pogoda, podobnie jak data, są więc wakacyjne. O godz. 14 w centrum i na zachodzie kraju widoczny jest wskaźnik najniższy, a więc 0,3. Zalecane ubrania na taki dzień to bielizna letnia, T-shirt, krótkie spodenki, sandały. Pod wieczór wskaźnik wzrasta do 0,5, co oznacza sugestię, by ubrać się nieco cieplej – np. w cienką koszulę z krótkimi rękawami, cienkie spodnie, skarpety i  lekkie buty.

Z kolei z innej podstrony dowiemy się, ile wody stracimy z organizmu w ciągu godziny na skutek pocenia się. Wartości wskaźnika są przedstawione za pomocą szklanek o różnym stopniu wypełnienia i odpowiadającym im wartościom. Możemy również wybrać, czy interesuje nas utrata wody w dniu spędzonym na plażowaniu i odpoczynku, w trakcie spaceru bądź też podczas biegania. A także czy przebywamy w cieniu, czy na słońcu. Odpowiada to trzem rodzajom aktywności: małej, umiarkowanej i dużej. – Latem w czasie upałów na mapie mogą pojawić się wykrzykniki, informujące o tym, że istnieje ryzyko odwodnienia – opowiada Kaliński.

Jaki dzień nas czeka?

Zdecydowanie najchętniej odwiedzane miejsce przez użytkowników serwisu Biometeo.imgw.pl to prognoza biometeorologiczna. Powstaje ona na bazie danych modelowych oraz synoptycznych i uwzględnia różne normy biometeorologiczne oraz klimatologiczne. Prognoza na kolejny dzień publikowana jest najczęściej między godz. 13:30 a 14.

Prognoza składa się z części obrazkowej – mapy i legendy – oraz tekstowej. Ta druga zawiera syntetyczny opis prognozy (podsumowanie mapy), opis warunków biotermicznych, autorską ocenę prognozowanych warunków biometeorologicznych oraz praktyczne rekomendacje.

Przedstawione informacje uwzględniają m.in. sytuację baryczną (np. rodzaj mas powietrza i fronty atmosferyczne napływające nad Polskę) i sytuację pogodową (np. czy będzie padało, maksymalną temperaturę i dobową amplitudę temperatury powietrza). Czasami ocena uwzględnia również odczuwalną temperaturę w cieniu. – Informacja taka jest szczególnie przydatna podczas wietrznej pogody, która istotnie wpływa na odbiór środowiska termicznego – wyjaśnia Kaliński.

I tak z prognozy na 1 lipca możemy dość łatwo odczytać, że na południu Polski warunki biometeorologiczne będę korzystne, na wschodzie pomiędzy obojętnymi i korzystnymi, a na zachodzie i Wybrzeżu zmienią się z niekorzystnych w korzystne.

Porady zrozumiałe dla wszystkich

Twórcom serwisu zależy, by wszystkie treści przedstawiano językiem zrozumiałym, a więc pozbawionym naukowego żargonu. Przykład?

Bodźcowo na organizm człowieka działać będzie wyraźnie chłodniejsze niż w poprzedniej dobie środowisko atmosferyczne, a także utrzymująca się pochmurna i wilgotna pogoda z jednostajnymi opadami deszczu. Skutkiem może być pogorszony nastrój, uczucie senności i zmęczenia, możliwe także osłabienie zdolności skupienia uwagi (…).

– napisano w jednej z majowych prognoz.

Z kolei w prognozie na 1 lipca napisano m.in.:

Na przeważającym obszarze kraju stabilne środowisko wyżu będzie korzystnie wpływało na jakość nocnego wypoczynku, zapewniając zdrowy i głęboki sen. W dzień będziemy w zasięgu wyżu, którego centrum będzie się przemieszczać znad Niemiec nad Polskę. Sucha i słoneczna pogoda z przeważnie słabym wiatrem (poza wschodem, gdzie będzie umiarkowany i porywisty), przez większość dnia będzie korzystnie wpływała na nastrój.

Praktyczne rekomendacje

Ale chęć stworzenia jak najbardziej przydatnego serwisu przejawia się również w innych aspektach. Z tego powodu w części tekstowej uwzględnia się praktyczne informacje dotyczące tego, jak przygotować się na prognozowane warunki.

I tak wspomniana majowa prognoza zawiera sugestię, by mieszkańcy obszarów podgórskich w południowo-wschodniej Polsce byli gotowi na burze i mieli ze sobą parasol, płaszcz przeciwdeszczowy oraz nieprzemakalne buty. IMGW wskazuje też, że sposobem na łagodzenie prognozowanego uczucia senności może być odpowiednio dobrana do wieku i stanu zdrowia aktywność fizyczna.

Natomiast w prognozie na 1 lipca napisano, że sucha i słoneczna, ale w większości Polski jeszcze nie upalna pogoda nadal będzie sprzyjać rekreacji na świeżym powietrzu. Należy jednak chronić skórę przed szkodliwym promieniowaniem UV, a czas ekspozycji na to promieniowanie każdy powinien dopasować do siebie indywidualnie.

Podczas pobytu na terenie otwartym warto nosić okulary przeciwsłoneczne i nakrycie głowy oraz pamiętać o regularnym piciu wody, w ilości dopasowanej do podejmowanego wysiłku.

– czytamy w rekomendacjach IMGW.

W równie przystępnym języku przedstawiono też sekcję „FAQ – pytania i odpowiedzi”. Z kolei z zakładki „Vademecum” użytkownicy dowiedzą się m.in. o tym, dlaczego krótsze dni wpływają na depresję, jaka jest idealna pogoda dla sportowca, jak przygotować się na upały i jak wygląda prawidłowe nawadnianie w trakcie dnia.

Od pobudzenia po ból głowy

Z pewnością serwis Biometeo.imgw.pl jest też przydatny dla osób, które odczuwają wrażliwość na zmiany pogody. Jak wskazuje IMGW, dotyczy to od 50 do 70% osób na świecie, w tym w Polsce.

Co czują takie osoby przy różnych warunkach pogodowych?

– Na przykład porywisty wiatr, zgodnie ze sztuką biometeorologiczną i dostępnymi badaniami naukowymi, wpływa witalizująco na ośrodkowy układ nerwowy. Oznacza to, że w takich warunkach można spodziewać się pobudzenia. A jeśli przechodzą fronty atmosferyczne, to możemy spodziewać się dolegliwości bólowych (np. bólu głowy).

Wrażliwość na zmiany pogody może więc powodować zarówno polepszenie, jak i pogorszenie samopoczucia i komfortu życia. To, jak pogoda wpływa na organizmy ludzi, zależy zarówno od cech każdego z nas, jak i środowiska, w którym żyjemy.

Najwięcej osób wrażliwych na wahania pogody znajduje się wśród osób starszych i najmłodszych. To efekt tego, że układy przystosowawcze są u nich mniej sprawne – u dzieci ze względu na niedostateczne rozwinięcie, a u seniorów ze względu na ich postępującą degenerację. Nadwrażliwość tę częściej odczuwają kobiety niż mężczyźni, a także mieszkańcy miast niż wsi (ze względu na tryb życia).

Przydatne dla każdego

Serwis Biometeo zawiera też autorskie narzędzia, takie jak temperatura odczuwalna (w cieniu) i kalkulator temperatury odczuwalnej.

Kalkulator pozwala na eksperymenty i sprawdzenie za pomocą suwaków, jaka będzie odczuwalna temperatura w cieniu w różnych konfiguracjach temperatury powietrza, wilgotności względnej powietrza i prędkości wiatru. – W bardzo łatwy sposób możemy zobaczyć, jak warunki pogodowe wpływają na nasze odczuwanie temperatury. Myślę, że to narzędzie przydatne przede wszystkim mediom, szkołom podstawowym i średnim, a nawet studentom – uważa Kaliński.

Według niego cały serwis jest jednak przydany dla wszystkich. – Można powiedzieć, że tak jak my wpływamy na klimat i pogodę, tak pogoda wpływa na nas. Warto zdawać sobie sprawę, jak bardzo i co w związku z tym możemy zrobić – podsumowuje ekspert IMGW.

Szymon Bujalski

The post Polska w czasie upałów. Skąd wiedzieć, co nas czeka i jak się na to przygotować? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Warszawa, 26 maja 2025 roku

Komunikat 03/2025 Komitetu Problemowego
ds. Kryzysu Klimatycznego przy Prezydium PAN
w sprawie szans i wyzwań dotyczących miejskich planów adaptacji

STRESZCZENIE

W ramach ostatniej nowelizacji prawa ochrony środowiska oraz innych ustaw wprowadzono obowiązek uchwalenia miejskich planów adaptacji dla miast liczących co najmniej 20 tys. mieszkańców. Należy ocenić tę zmianę prawną jako konieczną dla realnego uwzględniania celów adaptacyjnych w politykach miejskich, nie jest to jednak zmiana wystarczająca. W komunikacie wskazano kluczowe dalsze działania, obejmujące między innymi ustanowienie Krajowej Strategii Adaptacji (podejmującej między innymi problematykę ochrony bioróżnorodności oraz kształtowanie błękitno – zielonej infrastruktury), uwzględnienie roli zarządzania zlewniowego w planowaniu przestrzennym, zapewnienie faktycznej integracji narzędzi adaptacji z narzędziami planowania przestrzennego, a także uwzględnianie celów adaptacji w polityce morskiej i leśnej.

KOMUNIKAT

W ustawie z dnia 27 listopada 2024 r. o zmianie ustawy prawo ochrony środowiska oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2024, poz. 1940, obowiązującej od 11 stycznia 2025 r.) wprowadzono do polskiego porządku prawnego miejskie plany adaptacji. W roku 2019 plany takie opracowano dla 44 największych polskich miast, niemniej dotychczasowa niedookreślona formuła prawna, a także zróżnicowanie treści zdecydowanie ograniczały ich realne znaczenie. Aktualnie, zgodnie z art. 18a ust. 1 znowelizowanej ustawy prawo ochrony środowiska, dla miasta o liczbie mieszkańców równej 20 tysięcy lub większej sporządza się miejski plan adaptacji. Ustawodawca określił plan jako „dokument o charakterze strategiczno – wdrożeniowym, obejmujący swoim zakresem obszar całego miasta, mający na celu zmniejszenie podatności na zmiany klimatu, w tym poprawę zdolności przystosowania miasta do zmian klimatu.” Wzmocnienie znaczenia wskazanego instrumentu, a także stworzenie dla niego podstaw prawnych należy ocenić zdecydowanie pozytywnie. Niezależnie od powyższego, komitet sygnalizuje kluczowe nowe wyzwania, dotyczące miast i adaptacji do zmiany klimatu.

Miejskie plany adaptacji występują w systemach wielu państw na świecie. Wyodrębniają kluczowe dla funkcjonowania miast (w tym ich poszczególnych części) zagrożenia klimatyczne oraz zawierają propozycje najbardziej istotnych odpowiedzi adaptacyjnych. W konsekwencji, w zależności od kraju, połączone są ze zróżnicowanymi zagadnieniami¹. Kierunkowo jednak znaczna część działań wiąże się z „zazielenianiem miast”, zrównoważoną gospodarką wodną, jak również dostosowaniem przestrzeni miasta do ekstremalnych zdarzeń pogodowych. Niezależnie od zróżnicowania związanego z różnymi warunkami naturalnymi, plany powinno cechować podejście partycypacyjne, integracja różnych szczebli planowania rozwoju, a także gwarancja szczegółowego monitoringu zaplanowanych w nich działań². Z perspektywy doświadczeń państw Unii Europejskiej należy podkreślić konieczność zachowania związku planów adaptacji z ambitną polityką klimatyczną realizowaną na szczeblu krajowym³, a także podejmowaniem prób wspólnego ujmowania w tych planach (integrowania) działań adaptacyjnych i mitygacyjnych⁴.

Zgodnie z rozwiązaniami wprowadzonymi w polskiej ustawie, miejskie plany adaptacji mają zawierać część analityczną, koncepcję zazieleniania miasta, koncepcję zagospodarowania na terenie miasta wód opadowych i roztopowych, a także część programową (m. in. szczegółowe cele planu, działania adaptacyjne i mierniki ich weryfikacji) oraz wskazanie sposobu wdrażania planu, ze szczególnym uwzględnieniem zasad monitorowania skuteczności osiągania poszczególnych celów. Zawarte w planach wnioski i rekomendacje mają się przekładać na treść innych dokumentów, w tym planów zagospodarowania przestrzennego. Ponadto, obowiązek wskazywania celów klimatycznych zawarto względem strategii rozwoju gmin. Oznacza to, że również pozostałe gminy (nie tylko z miastami liczącymi co najmniej 20 tys. mieszkańców) powinny dokonać przeglądu zagrożeń klimatycznych i możliwych odpowiedzi (Art. 2 Prawa ochrony środowiska po ostatniej nowelizacji).

Dla skutecznej adaptacji proponowane jest podjęcie następujących działań:

• Ustanowienie Krajowej Strategii Adaptacji, w której szczególny nacisk zostanie położony na wskazanie zagrożeń specyficznych dla różnych regionów i sektorów oraz działań priorytetowych z perspektywy skali kraju. Z uwagi na szczególne znaczenie skuteczności działań adaptacyjnych w sferze regeneracji środowiska, istotne powinno być uwzględnienie ochrony bioróżnorodności oraz wielkoskalowych obszarów błękitno-zielonej infrastruktury jako infrastruktury krytycznej. Konsekwencją ustanowienia planu powinno być przyjęcie Rozporządzenia o odbudowie zasobów przyrodniczych oraz Krajowego Programu Renaturyzacji Wód Powierzchniowych jako narzędzia jego realizacji;

• Uwzględnienie zarządzania zlewniowego jako podstawy planowania przestrzennego dla ochrony zasobów wodnych, odtwarzania wód podziemnych, zapobiegania powodziom i łagodzenia suszy. Modelowanie zasobów wodnych w zlewni powinno być merytoryczną podstawą podejmowania decyzji w dokumentach takich jak plany gospodarowania wodami (PGW), plany utrzymania wód (PUW), plany zarządzania ryzykiem powodziowym (PZRP) i plany przeciwdziałania skutkom suszy (PPSS). Dodatkowo, konieczna jest również analiza skumulowanych skutków planów ogólnych (POG) poszczególnych gmin dla bilansu zlewni i dostosowanie rozwiązań przestrzennych do potrzeb retencyjnych. Przykładowo, brak całościowego planu, uwzględniającego oddziaływanie zlewniowe, niekorzystnie wpłynął na przebieg powodzi w południowym dorzeczu Odry we wrześniu 2024 i jej katastrofalne skutki w takich miastach jak między innymi Lądek-Zdrój, Stronie Śląskie, czy Głuchołazy. Trzeba jednak podkreślić, że przy tak intensywnych opadach żaden, nawet najlepszy, całościowy, plan nie pozwoliłby całkowicie uniknąć strat.

• Realną integrację narzędzi adaptacyjnych z narzędziami planowania przestrzennego, zgodnie z zapisami Prawa ochrony środowiska, w Art 71 po ust. 2a, zobowiązującego gminy do uwzględniania wniosków i rekomendacji MPA przy sporządzaniu i aktualizacji strategii rozwoju gminy, strategii rozwoju ponadlokalnego, planów ogólnych gmin oraz miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, oraz wsparcie finansowe i merytoryczne gmin w ich realizacji.

• Uwzględnienie adaptacji do zmiany klimatu w planach zagospodarowania przestrzennego obszarów morskich i ochronie obszarów zagrożonych podnoszącym się poziomem morza;

• Uwzględnienie adaptacji do zmiany klimatu w wieloletniej polityce leśnej państwa, opracowanej poprzez dialog społeczny z udziałem wszystkich grup interesariuszy oraz ekspertów i naukowców zajmujących się tematyką leśną, przyrodniczą i społeczną;

• Stworzenie mechanizmów, na podstawie których prowadzona na szczeblu lokalnym analiza wyzwań klimatycznych będzie uwzględniać również sytuację w gminach sąsiednich. W wielu wypadkach realizacja celów adaptacyjnych zarówno na etapie diagnostycznym, jak też na etapie formułowania części programowej w pełni zależy od cech i zjawisk występujących na obszarach poza granicami miast i gmin;

Słuszna i potrzebna koncentracja władz publicznych na adaptacji do zmiany klimatu nie kończy dyskusji o odpowiedzi na wyzwania klimatu w politykach publicznych. Konieczne jest również uwzględnienie celów związanych z mitygacją.

Należy podkreślić, że władze miast powinny traktować uchwalenie planu nie tylko jako realizację kolejnego prawnego obowiązku, ale jako okazję do szerszej refleksji na temat występujących na ich terenie zagrożeń klimatycznych i możliwych optymalnych działań adaptacyjnych. W polskim porządku instytucjonalnym zbyt często obserwujemy podejście do konkretnych instrumentów strategiczno- rozwojowych, jedynie jako formalnego obowiązku, bez należytej świadomości celu ustanowionych zapisów i konsekwencji niepodejmowania działania w kierunku adaptacji. W przypadku miejskich planów adaptacji sytuacja powinna wyglądać zdecydowanie inaczej.

Miasta mogą i powinny wykazywać dużą staranność w przygotowaniu planów, zwłaszcza: w doborze wykonawców o odpowiednich kwalifikacjach i dogłębnej znajomości lokalnych i regionalnych uwarunkowań oraz w zapewnieniu jak najszerszej partycypacji społecznej, połączonej z budowaniem świadomości w zakresie zmiany klimatu, jej skutków i metodach adaptacji.

Uchwała wyraża opinię Komitetu i nie powinna być utożsamiana ze stanowiskiem Polskiej Akademii Nauk (par. 5 ust. 3 Uchwały nr 1/2023 Prezydium PAN w sprawie utworzenia komitetów problemowych i rad przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk na kadencję 2023-2026).

1 P. Dacosta Aboagye, A. Sharifi, Urban climate adaptation and mitigation action plans: A critical review, Renewable and Sustainable Energy Reviews,Volume 189, Part A, 2024. Wróć do tekstu

2 K. Andreanidou, P. Bertoldi, J. Dallemand, M. Follador, R. Glancy, Y. Hernandez Gonzalez, et al. Guidebook ‘How to develop a sustainable energy and climate action plan (SECAP)’Publications Office of the European Union, Luxembourg, 2018. Wróć do tekstu

3 M. Pizzorni, O. Caldarice, N. Tollin, A methodological framework to assess the urban content in climate change policies,Valori e Valutazioni, 29, 2021. Wróć do tekstu

4 S. Grafakos, G. Viero, D. Reckien, K. Trigg, V. Viguie, A. Sudmant, et al., Integration of mitigation and adaptation in urban climate change action plans in Europe: a systematic assessment,Renew Sustain Energy Rev, 121, 2020. Wróć do tekstu

The post Miejskie plany adaptacji – komunikat Komitetu ds. Kryzysu Klimatycznego PAN appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Szymon Bujalski: Skąd naukowcy wiedzą, jak bardzo zmieniające się warunki klimatyczne zmienią wygląd naszych lasów?

Dr Marcin Dyderski: Wychodzimy od niszy klimatycznej, czyli obszaru, na którym dany gatunek mógłby występować, jeżeli klimat będzie mu sprzyjać. Chcemy sprawdzić, w jaki sposób będzie się ona zmieniać, jeżeli zmieni się też klimat. By to zrozumieć, od jakiegoś czasu pracujemy wraz z zespołem nad modelami rozmieszczenia gatunków. 

Na czym to modelowanie polega?

– W szerszej skali przestrzennej, na przykład kontynentu, to właśnie klimat jest głównym czynnikiem determinującym występowanie poszczególnych gatunków. Jeżeli wiemy, jaki jest klimat i gdzie dany gatunek może się pojawić, to możemy zrobić model matematyczny pokazujący obszar, na którym klimat sprzyja jego występowaniu. Jeżeli podepniemy pod to scenariusze przyszłej zmiany klimatu, możemy zobaczyć, gdzie dany gatunek obecnie występuje, ale w zmieniającym się klimacie znajdzie się już poza niszą. Lub na odwrót: gdzie obecnie go nie ma, ale może się pojawić, bo warunki klimatyczne będą już temu sprzyjały.

Które gatunki drzew będą się wycofywać z Polski?

I co wynika z waszych badań?

– Nasze badania dotyczą Europy. W 2018 roku ukazała się nasza praca, w której opracowaliśmy modele dla 12 gatunków drzew leśnych (Dyderski i in., 2017). Wyniki pokazały, że w perspektywie lat 2061-2080 gatunki, które stanowią w Polsce ponad 75% drzewostanów w lesie, znajdą się poza optimum klimatycznym. Te gatunki to sosna, świerk i brzozy. Powstałe na podstawie modeli mapy pokazywały Polskę w kolorze czerwonym nawet w ramach optymistycznego scenariusza RCP 2.6, zakładającego szybką redukcję emisji gazów cieplarnianych. Niektórzy zinterpretowali nasze wyniki jako fakt, że 75% polskich lasów zniknie.

Ale, jak rozumiem, tak nie będzie?

– Zgadza się, nie będzie. A powody są dwa.

Po pierwsze, kolor czerwony na mapie, czyli utrata optimum klimatycznego, nie oznacza, że te drzewa nam się z automatu będą zamierać, gdy zacznie się rok 2061. Oznacza to, że warunki klimatyczne nie będą sprzyjać ich występowaniu. Czyli że będą bardziej narażone na wszystkie czynniki biotyczne i abiotyczne [ożywione i nieożywione – na przykład kornik i susza]. Będą też bardziej podatne na ataki różnych organizmów, które się nimi żywią. Nasze modele dotyczyły sytuacji za około pół wieku, ale warto mieć na uwadze, że już dwa lata po ukazaniu się naszej publikacji leśnicy zaczęli coraz więcej mówić o tym, że sosna zwyczajna ma problemy. A stanowi ona przecież prawie 60% drzew w lasach w Polsce.

Znów ten słynny kornik?

– Kornik, choć nie drukarz, a ostrozębny – ale i jemioła. A dokładniej jeden z podgatunków jemioły, czyli jemioła pospolita (Viscum album ssp. austriacum). Jeżeli ktoś zobaczyłby tę jemiołę na sośnie jeszcze kilkanaście lat temu, byłoby to potraktowane jako ciekawostka. Teraz mamy do czynienia z milionem hektarów, na których ta jemioła występuje i jest dużym problemem, bo – jako półpasożyt – zabiera  sośnie wodę. Oznacza to, że sosna tej wody potrzebuje znacznie więcej. Ale jako ponieważ latem pada coraz mniej, dostaje jej coraz mniej.

Świerki i sosny będą zastępowane drzewami liściastymi

To przejdźmy do powodu nr 2: dlaczego 75% lasów w Polsce nie zniknie?

– Najistotniejszym czynnikiem jest to, że w miejsce tych gatunków ustępujących pojawią się takie, które znajdą tu swoje optimum klimatyczne. A będą to gatunki liściaste, głównie dęby i buk.

Później wraz z innymi badaczami opublikował pan nową pracę na ten temat.

– Do jej opracowania skłoniło nas to, że w ostatnich latach pojawiło się więcej danych o występowaniu gatunków. Opublikowano też szósty raport IPCC [Międzyrządowego Zespołu ds. Zmiany Klimatu], który dał nam nowe scenariusze emisji i trajektorie tego, jak zmieni się klimat.

W międzyczasie także my sami przygotowaliśmy też inną pracę, dotyczącą tylko robinii akacjowej (Puchałka i in., 2020). Tym razem przyjrzeliśmy się perspektywie nie tylko na lata 2061-2080, ale i 2041-2060. Sporym szokiem było dla nas to, że dużą część zmian, które przewidywaliśmy na późniejszy okres, objęła już ten wcześniejszy. To wszystko doprowadziło nas do tego, że zaczęliśmy przygotowywać nowe modele, właśnie w oparciu o szósty raport IPCC i o nowsze dane o rozmieszczeniu gatunków. W nowym badaniu, opublikowanym w 2023 r., wzięliśmy pod uwagę obce gatunki drzew z Ameryki Północnej (Puchałka i in., 2023), które część osób traktuje jako potencjalne lekarstwo na problemy z naszymi rodzimymi gatunkami. Gatunki te często osiągają duże rozmiary, dlatego  od kilkuset lat  próbuje się u nas wprowadzać. Niestety, wprowadzanie gatunków obcych wiąże się z tym, że jeżeli osiągną sukces, to rozprzestrzeniają się bardzo mocno i mają negatywny wpływ na ekosystemy.

Jakie są wnioski z badania?

– Do badania wybraliśmy 12 gatunków: 6 iglastych i 6 liściastych. Z perspektywy przyszłego leśnictwa duże nadzieje wiąże się zwłaszcza z tymi pierwszymi. Okazało się, że 5 z 6 gatunków iglastych raczej nie poradzi sobie w przyszłych warunkach klimatycznych – szczególnie w Polsce. W gronie tym są też gatunki, które produkują bardzo szybko dużą ilość drewna dobrej jakości. To świerk sitkajski, daglezja, żywotnik olbrzymi, jodła olbrzymia. Drzewa te będą w stanie utrzymać się w północno-zachodniej Europie, ale u nas w większości znajdą się poza niszą klimatyczną.

Natomiast liściaste gatunki inwazyjne obce będą trzymać się dobrze. Z naszych modeli wynika, że utrzymają optimum klimatyczne nawet przy najbardziej pesymistycznych scenariuszach emisji. To m.in. bożodrzew gruczołowaty, jesion pensylwański, dąb czerwony i czeremcha amerykańska.

Co to wszystko oznacza?

– Że będziemy mieli do czynienia z większą presją tych gatunków inwazyjnych i że nadal będą one stanowić problem. Szczególnie, że są w stanie wchodzić tam, gdzie nasze rodzime gatunki zaczynają zamierać i otwiera się luka w drzewostanie, która ułatwia im rozprzestrzenianie się.

Gatunki lasotwórcze i gatunki alternatywne – jakie mają perspektywy?

I jak się domyślam, wnioski te doprowadziły Was do kolejnego badania na ten temat.

– Zgadza się. Kilka tygodni temu ukazała się nasza najnowsza praca (Dyderski i in., 2025), w której powtórzyliśmy badania sprzed 6 lat, dodając kolejny zestaw gatunków. Łącznie przeanalizowaliśmy 20 gatunków, w tym 10 gatunków lasotwórczych – czyli takich, które dominują w drzewostanach i są często preferowane przez gospodarkę leśną. Poza gatunkami z pierwszej publikacji przyjrzeliśmy się też 10 gatunkom alternatywnym. Chodzi o gatunki rodzime dla Europy, w tym Europy Środkowej, które stanowią domieszkę w naszych lasach, szczególnie w tych naturalnych. Nie są one jednak przedmiotem zainteresowania leśników, nie są szczególnie pożądane w gospodarce leśnej. To na przykład klony, grab, lipy, wiązy. Powtórzyliśmy naszą dawną analizę w oparciu o nowsze dane o rozmieszczeniu i podpinając to pod prognozy z Szóstego raportu IPCC.

I okazało się, że 4 gatunki utracą ponad połowę swojego obecnego optimum klimatycznego. Te gatunki to sosna zwyczajna, świerk, jodła i modrzew, czyli wszystkie 4 analizowane gatunki iglaste, które są szczególnie ważne dla gospodarki leśnej w Polsce. Pozostałe 6 gatunków lasotwórczych straci między 30 a 50% optimum, podobnie jak 4 gatunki alternatywne. Ostatnie 6 gatunków alternatywnych straci zaś poniżej 30% optimum klimatycznego w całej Europie.

Jaki płynie z tego wniosek?

– Że gatunki alternatywne mogą być wykorzystane do tego, aby zwiększyć odporność lasów na zmianę klimatu. Mogą być też zamiennikiem dla gatunków, które będą miały trudniej.

Czy te procenty dotyczą również Polski, czy całej Europy?

– Europy. Jeżeli chodzi o Polskę, to modrzew, sosna, świerk i jodła utracą większość optimum klimatycznego. W większej skali będą występować głównie w górach i na Pomorzu.

Tylko tak jak już wspominałem – nie oznacza to, że one znikną całkowicie. Modele, które tworzymy, mają pewne ograniczenia. Przede wszystkim bazujemy na pikselu o wielkości 5×5 km, co oznacza, że nieuwzględniona jest w tym cała zmienność mikrosiedliskowa. Jeżeli wyobrazimy sobie północne stoki górskie i jakieś zagłębienia terenu, gdzie będzie akumulować się więcej wody, to tam te gatunki mają szansę przetrwać.

Nasze modele nie mówią też nic o tym, jak szybko dany gatunek będzie przyrastał lub zanikał, czy będzie miał problemy z reprodukcją, czy nie. Modele nie uwzględniają też czynników biotycznych i reżimu zaburzeń. Sosna, modrzew, brzoza to gatunki pionierskie, które pojawiają się po różnego rodzaju zaburzeniach.

Co to znaczy?

– Jeżeli na jakimś obszarze las zostanie nagle zniszczony – czy to przez pożar, czy huragan – to przez pewien czas wspomniane gatunki będą mogły się tam pojawić, wykorzystywać krótkie okno możliwości, które się otworzyło. Natomiast jeżeli chodzi o planowe działania, to może być z tym problem.

To co w zamian się pojawi w naszym kraju?

– Z gatunków lasotwórczych w optimum klimatycznym pozostaną na większości kraju dęby i buk, których znaczenie będzie coraz większe i w przyszłości będą stanowić główną część naszych lasów. Będą one zajmować miejsce sosny i świerka, zwłaszcza tam gdzie sadzone były na zbyt żyznych siedliskach.

Z naszego badania wyszło, że optimum klimatyczne będzie utrzymywać jawor, grab, czereśnia ptasia, wiąz polny, lipa szerokolistna. To gatunki, które w naszych lasach są, natomiast nie występują aż tak licznie jak te dominujące. One mogą wykorzystać szansę i zwiększyć swój udział. Dobre wyniki otrzymaliśmy też dla jesionu, jednak jak już wspominałem nasze modele nie uwzględniają czynników biotycznych. A od kilkunastu lat jesiony w Europie cierpią i zamierają z powodu inwazyjnego gatunku grzyba. Więc nawet jeżeli zmiana klimatu nie będzie powodowała utraty optimum klimatycznego i zamierania jesionu, to wykończy je ten grzyb. 

Zmiana składu gatunkowego lasów a usługi ekosystemowe

Jak zmieni się sytuacja w lasach w Polski z perspektywy usług ekosystemowych?

– Nasze lasy w przyszłości będą miały mniej gatunków iglastych, a więcej gatunków liściastych. To zaś będzie oznaczać zmianę widoczną już na oko, a więc mniejszą ilość światła docierającego do dna lasu. Lasy będą więc po prostu ciemniejsze. W związku z tym będzie ustępować wiele gatunków roślin, grzybów czy owadów, które potrzebują więcej światła, a co za tym idzie ciepła. Obejmie to np. wiele gatunków stanowiących pokarm, takie jak np. związane z sosnami podgrzybki, i wiele owadów wyspecjalizowanych do żerowania na pojedynczych gatunkach roślin.

Zagrożone są też gatunki w runie leśnym, co ma związek z przyspieszeniem wiosny i mniejszą ilością opadów w okresie wegetacyjnym. Zanikać będą chociażby oba gatunki borówek, którym się przyjrzeliśmy (Puchałka i in., 2023). Inna praca (Puchałka i in., 2023) też pokazuje, że ustępować będą rośliny zielne związane typowo z lasami liściastymi. Myślę, że w naszym kraju będziemy mieli problemy z gatunkami, które są przywiązane do borów, czyli do lasów sosnowych i do lasów świerkowych. Więcej będzie gatunków „wszędobylskich”, o szerokich skalach ekologicznych. 

Zmieni się również taka cecha, jak gęstość drewna. Gatunki posiadające większą gęstość drewna, czyli po prostu twardsze drewno, będą mniej narażone na utratę optimum klimatycznego. A w kontekście gospodarki leśnej gęstość drewna to istotny element wieloletniej strategii. Gatunki szybko rosnące mają z reguły mniejszą gęstość drewna, są więc bardziej opłacalne. To gatunki pionierskie i najczęściej właśnie gatunki iglaste.

Czyli możemy się spodziewać, że gatunki, które będą dominować w polskich lasach, będą rosły wolniej. Co to zmienia?

– Zmienia to tempo akumulacji węgla w biomasie drzew. W tej chwili trwa debata nad tym, co powinniśmy robić – czy promować gatunki, które akumulują więcej biomasy w krótkim czy dłuższym czasie. Tak czy inaczej możemy się spodziewać, że tempo akumulowania węgla przez lasy ulegnie zmniejszeniu. To zaś będzie wpływało na zdolność lasów do mitygacji zmiany klimatu.

Zmiana klimatu i zmiany gatunkowe a gospodarka leśna

Jak to wszystko wpłynie na gospodarkę leśną i ekonomiczny wymiar lasów?

– Z jednej strony będziemy mieli więcej gatunków liściastych, które dają twardszo drewno. Z drugiej strony już teraz większość drewna, które obecnie produkujemy, to jest jednak drewno iglaste, o innych właściwościach. Oznacza to, że przedsiębiorcy będą musieli się przestawić na inny model działania. Będą musieli chociażby przestawić park maszynowy na maszyny dobrze radzące sobie z twardszym drewnem.

Istnieje praca (Hanewinkel i in., 2013), która sugeruje, że w związku ze zmianą klimatu wartość ekonomiczna lasów w Europie spadnie. To praca sprzed 12 lat, która bazuje na tym, że więcej gatunków liściastych to dłuższy czas potrzebny do tego, by drzewa osiągnęły wymiary dające odpowiednią wartość ekonomiczną. I myślę, że w tym kierunku właśnie idziemy.

Z drugiej strony zawsze mam pewne obawy, by mówić o tym z przekonaniem, bo przecież nie wiemy, jak za kilkadziesiąt lat będzie wyglądał popyt na różne rodzaje sortymentów, na różne typy drewna. Tak jak celem gospodarki leśnej według starych podręczników była produkcja drewna wielkowymiarowego o dużej jakości, tak obecnie coraz więcej produkuje się surowca średniowymiarowego, przeznaczonego na przemiał, który nie musi osiągnąć aż tak dużych wymiarów. Rodzi się więc pytanie, jak będzie to wyglądało w przyszłości.

A pana zdaniem jak będzie?

– Wydaje się, że być może konieczne będzie obniżenie wieku rębności. Czyli drzewa w lasach gospodarczych będzie trzeba wycinać wcześniej, żeby móc z nich skorzystać. To zaś może przekładać się na to, że te drzewa nie dadzą tego, co mogłyby dać, gdyby pozostawiono je na dłużej, a klimat się nie zmienił.

Kolejna ważna rzecz dotyczy surowca o dobrej jakości, czyli jak najdłuższego kawałka pnia bez sęków, najlepiej o bardzo wąskich słojach przyrostów. Żeby otrzymać taki surowiec, najlepiej byłoby utrzymywać drzewostan w dużym zagęszczeniu. Natomiast im więcej mamy drzew na danej powierzchni, tym więcej one potrzebują wody. Jedną z metod, które proponuje się w leśnictwie południowoeuropejskim w celu ograniczania negatywnych skutków suszy, jest więc zmniejszanie zagęszczenia. Przy mniejszym zagęszczeniu drzewa mają większe gałęzie, czyli z automatu większe sęki. Pień nie jest prosty, tylko bardziej stożkowaty, co również wpływa na jakość. Jeżeli w Polsce pójdziemy w podobnym kierunku, może to wpłynąć na to, ile drewna i jakiej jakości będziemy pozyskiwać.

Adaptacja lasów do zmiany klimatu

Czy pana zdaniem lasy w Polsce powinny pełnić w równym stopniu funkcje ekosystemowe, jak i gospodarcze? Czy też pora wybrać którąś ze ścieżek?

– Z jednej strony mamy cel gospodarczy związany z produkcją drzewna, z drugiej cel związany z ochroną klimatu, czyli akumulacja węgla, z trzeciej cel związany z ochroną różnorodności biologicznej, a z czwartej – cele związane z funkcjami społecznymi lasów. Zmiana klimatu powoduje przy tym, że maleje liczba narzędzi, które ma do dyspozycji leśnik, by zadbać o te wszystkie cele.

Narzędzi?

– Czyli gatunków. W zeszłym roku ukazała się praca pokazująca, jak zmieni się pula gatunków, którymi może zarządzać leśnik pod kątem każdego ze wspomnianych celów. Okazało się, że w naszych warunkach zmniejszy się o około połowę. To pokazuje, że wspomniane wcześniej alternatywne gatunki naprawdę warto brać pod uwagę przy urządzaniu lasów.

Jak je dobierać?

– Świetnym rozwiązaniem jest spojrzenie na to, co obecnie odnawia się naturalnie, jakie gatunki obsiewają się same.

A wracając do różnych funkcji lasu…

– Moim zdaniem najważniejszą rzeczą dotyczącą zmiany klimatu jest to, że nie wiemy, jak mocno się zmieni. W naszych pracach staramy się pokazać cały zakres niepewności i uwzględniać różne scenariusze emisji – od tych najbardziej pesymistycznych do tych w miarę optymistycznych, czyli w rzeczywistości najmniej pesymistycznych. Jeżeli mamy dużą niepewność, to najmądrzejszym rozwiązaniem byłoby rozłożenie ryzyka na więcej niż jedną metodę, jedną strategię. Czasami te strategie mogą współdziałać, czasami są ze sobą sprzeczne. W mojej ocenie dobrym pomysłem byłoby zastosowanie systemu, w którym mamy lasy zarówno o dominującej funkcji ochronnej, jak i gospodarczej, ale i lasy wielofunkcyjne. Przedmiotem debaty pozostaje, ile procent lasów przeznaczyć na dane funkcje i w których miejscach.

Są sposoby, żeby wyliczyć?

– Są. Wiadomo jednak, że żadna z tych strategii nie będzie idealna, że zawsze będą grupy interesariuszy, które nie będą do końca z tego zadowolone. Dlatego według mnie przydałby się dobry projekt badawczy, którego celem byłoby ocenienie, w jakim miejscu realizacja każdej z tych funkcji jest możliwa w przyszłości, a w jakim niekoniecznie.

Na ile w ogóle leśnik może zarządzać i dostosować lasy do tych zmieniających się warunków? Czy to w dużej mierze nie będzie tak, że natura zadecyduje sama bez względu na to, jak bardzo próbowałby w nią ingerować człowiek?

– Leśnik ma do dyspozycji sporo narzędzi, jednak jest ograniczony zasadami hodowli lasu i planowaniem urządzeniowym. Mimo że w ostatnich latach sytuacja na tym polu się zmienia, nadal podejście tych przepisów jest mocno archaiczne i nie uwzględnia wszystkich prognoz.

Co mógłby więc zrobić leśnik, jeśli takie prognozy uwzględni? Przede wszystkim mógłby rozkładać ryzyko związane z hodowlą lasu na więcej niż jeden gatunek. Czyli odchodzić od lasów, w których sosna stanowi 50 czy 80% drzew, tak jak obecnie to wynika z zasad hodowli lasu na niektórych siedliskach. Pytanie, czy jesteśmy w stanie zaryzykować, że za 80 do 120 lat ta sosna – bo tyle wynosi obecnie wiek jej rębności – nadal będzie w stanie rosnąć. Moim zdaniem ryzyko jest zbyt duże. Lepiej zaryzykować, by urósł dąb czy buk o kiepskiej jakości, bo lepszy buk kiepskiej jakości niż żadna sosna. Dzięki temu ciągłość lasu zostanie zachowana. Pozostaje pytanie, jaką proporcję dębów, buka i sosny posadzić i jak to rozłożyć w wydzieleniu leśnym. Może to być chociażby 50% dębu, 30% sosny i 20% buka, ale to tylko przykład.

Osobne pytanie dotyczy tego, gdzie umieścić tą sosnę, a gdzie tego dęba? Leśniczy zwykle zna swój teren i zmienność mikrosiedliskową. Jest w stanie wskazać miejsca, w których dąb ma trochę lepsze szanse na przetrwanie, niż wynikałoby to z planów, bo na przykład gdzieś jest zagłębienie albo bardziej gliniasta gleba, która będzie w stanie lepiej trzymać wodę. Dlatego ważnym elementem strategii zwiększania odporności lasów jest zwiększenie swobody decyzyjnej przy wykonywaniu tych prac.

Kolejną rzeczą jest to, że plany urządzenia lasów, które są weryfikowane co 10 lat, powinny być bardziej dynamiczne i elastyczne. Powinny zakładać nie jeden cel hodowlany, a więcej alternatywnych ścieżek rozwoju, pozwalając na przykład na zmianę kierunku rozwoju drzewostanu w trakcie tego 10-letniego okresu.

Pomijając kwestie polityczne – o ile dobrze kojarzę, Lasy Państwowe operują na bardzo starych przepisach i założeniach, które powierzchownie traktują zmianę klimatu i inne dynamicznie zmieniające się warunki środowiskowe. To prawda?

– Zasady pomału się zmieniają, bo doszło już na przykład do lekkiej aktualizacji zasad hodowli lasu. No ale właśnie – lekkiej. Osobiście oczekiwałbym zwiększenia roli gatunków liściastych i zwiększenia elastyczności w planowaniu – tak, by nie bazować tylko i wyłącznie na gatunkach typu sosna i świerk, które od lat stanowią podstawę. Świadomość wśród leśników jest. W czasie rozmów często przyznają, że widzą, co się dzieje – widzą, że sosna i świerk nie mają szans. Wciąż brakuje jednak odzwierciedlenia tego w głównych dokumentach.

Ale warto powiedzieć też o tym, co zmienia się na lepsze. Duży postęp odnotowaliśmy w podejściu do odnowień naturalnych, czyli w uznawaniu tego, co samoistnie sieje się w danym wydzielaniu leśnym. Moi znajomi pracujący w urządzaniu lasu czy w Lasach Państwowych mówią, że coraz więcej odnowień naturalnych jest uznawanych, a więc po prostu traktowanych jako elementy dalszego planowania.

Rozmawiał Szymon Bujalski

Marcin Dyderski pracuje jako profesor w Instytucie Dendrologii Polskiej Akademii Nauk. Prowadzi badania dotyczące reakcji roślin na działalność człowieka, obejmujące wpływ gospodarki leśnej, zmian klimatycznych i inwazji biologicznych, w szczególności inwazyjnymi gatunkami drzew. Finalista Nagrody Naukowej POLITYKI 2021.

The post Z powodu zmiany klimatu lasy w Polsce… staną się ciemniejsze. Co zastąpi sosny i świerki? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Ponad 360 osób spotkało się w lutym, by pochylić się nad losem mokradeł.

Pochylać się jest nad czym, bo mokradła to jeden z najbardziej niedocenionych elementów przyrody. Choć jest niezwykle ważny, jego niszczenie przychodzi nam jednak z równie niezwykłą łatwością.

Dlatego uczestnicy konferencji na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu nie ograniczyli się tylko do rozmów i wymiany myśli. Kilkudniowe wydarzenie zaowocowało też utworzeniem „paktu dla mokradeł”.

Dlaczego należy chronić mokradła?

Ekosystemy mokradłowe obejmują szeroką gamę siedlisk wodno-błotnych. To nie tylko torfowiska i bagna, lecz także po części jeziora, rzeki i solniska, wody stałe lub okresowe, a także zbiorniki naturalne lub sztuczne.

W deklaracji podkreślono, że prawidłowe funkcjonowanie wszystkich tych ekosystemów jest niezbędne dla spowolnienia postępującej zmiany klimatu, a także zniwelowania coraz częściej obserwowanych zdarzeń ekstremalnych i katastrofalnych.

Ochrona i odtwarzanie tych ekosystemów są więc naszym wspólnym obowiązkiem. Jest to szczególnie istotne, gdyż wiele obszarów podmokłych zostało zdegradowanych, a duża liczba gatunków fauny i flory typowych dla różnego rodzaju mokradeł w Polsce jest zagrożona wyginięciem i znajduje się w Polskich Czerwonych Listach i Księgach

odnotowano w „pakcie”. 

Zanikające torfowiska 

Najnowsze badania naukowe pokazują, że aż 25% europejskich torfowisk zostało zdegradowanych, w tym 50% torfowisk w samej Unii Europejskiej. W Polsce jest jeszcze gorzej, bo odsetek zdegradowanych torfowisk wynosi aż 85%.

Oznacza to, że te ogromne obszary stały się emitorami, a nie pochłaniaczami dwutlenku węgla. Stan jezior czy (w większości uregulowanych) cieków wodnych także nie jest dobry, co możemy zaobserwować poprzez coraz częściej pojawiające się informacje medialne nt. zakwitów glonów czy zatrucia ryb w wodach

– zauważają twórcy dokumentu.

To inwestycja…

Ochrona mokradeł wymaga współdziałania różnych środowisk – od administracji państwowej i unijnej, przez instytucje naukowe, po stowarzyszenia i fundacje. By do niej faktycznie doszło, niezbędne jest więc stworzenie odpowiednich planów uwzględniających wiedzę i naukową, i techniczną. Potrzebne jest też wsparcie prawne i finansowe.

– To inwestycje, które są niezbędne dla ochrony i odtwarzania mokradeł, ochrony zasobów wodnych i jakości wód, przeciwdziałania suszom i spadkowi bioróżnorodności. Potrzebujemy ich, by chronić się przed postępującą zmianą klimatu, ale i poprawić obronność kraju. Przedostanie się wroga przez tego typu tereny jest przecież o wiele trudniejsze

– komentuje w rozmowie z „Nauką o Klimacie” prof. dr hab. Mariusz Lamentowicz z UAM, który od lat bada mokradła w Polsce i na świecie (przeczytaj wywiad z prof. Lamentowiczem).

… i akt patriotyczny

Do tego torfowiska stanowią jedne z najlepszych archiwów archeologicznych, historycznych i paleoekologicznych. Dzięki swoim właściwościom są unikatowym rezerwuarem doskonale zachowanych naturalnych „zabytków”. A tym samym kluczem do rekonstrukcji i zrozumienia naszej przeszłości oraz relacji naszych przodków z otaczającą ich przyrodą.

„To przecież w torfie zapisane zostało dziedzictwo kulturowe i historia naszych ziem, począwszy od pierwszych rolników sprzed siedmiu tysięcy lat, poprzez pogrzebane w torfie wały Biskupina, początki państwa Mieszka i jego następców aż po czasy obecne” – piszą autorzy „paktu dla mokradeł”.

I dodają: „Ochrona mokradeł to zatem akt patriotyczny, pozwalający zarówno na ochronę pamięci historycznej, naszej tożsamości i ochronę przyrody dla przyszłych pokoleń w myśl, że przeszłość to dziś.”

Czego potrzeba mokradłom?

W deklaracji zwrócono też uwagę na szereg działań, które należy podjąć, aby skutecznie chronić i odtwarzać mokradła w Polsce.

I tak uczestnicy konferencji postulują, by jako punkt wyjścia w ogóle uznano to, że jest to kluczowe działanie. Nie tylko w zakresie adaptacji do zmiany klimatu, ale i ochrony środowiska, w tym np. ograniczania czy też powstrzymywania wymierania gatunków.

Autorzy deklaracji postulują też o utworzenia systemu monitoringu stanu ekologicznego mokradeł oraz oceny ich funkcji ekosystemowych. Potrzebne są również lepsze instrumenty prawne, administracyjne i finansowe – służące również temu, by w odtwarzanie mokradeł chętniej zaangażował się sektor prywatny.

I miasta, i rolnictwo

Kolejne z rzeczy na liście „do zrobienia” to ograniczenia wydobycia i stosowania torfu w przemyśle ogrodniczym, szkółkarskim i innych sektorach, a także ochrona mokradeł w miastach, które często osuszane są na potrzeby inwestycji.

Niezwykle ważne jest też wypracowanie nowych zasad gospodarowania glebami torfowymi w sektorze rolniczym i leśnym. To o tyle istotne, że unijne plany z tym związane były jednym z elementów składowych rolniczych protestów w całej Europie.

– Dopiero niedawno w pełni doceniono znaczenie mokradeł w kontekście zmian klimatycznych. Mokradła gromadzą dwa razy więcej węgla niż lasy, a ich degradacja może prowadzić do emisji znacznych ilości dwutlenku węgla i metanu. Dlatego ich ochrona i odtwarzanie stanowią priorytetowe wyzwania dla ludzkości. Teraz musimy działać efektywnie w skali lokalnej, na obszarach rolniczych, leśnych i w miastach. W Polsce to dopiero początek drogi po ponad kilkuset latach degradacji

– podsumowuje prof. Lamentowicz.

The post Aż 85% mokradeł w Polsce zostało zdegradowane. Blisko 400 specjalistów stworzyło pakt, by je ratować appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Nowoczesne prognozy pogody

Jesteśmy skuteczniejsi w prognozowaniu pogody niż kiedyś?

Tak, ich dokładność stale rośnie. Modelowanie pogody ma już kilkadziesiąt lat historii. Obecnie opiera się na superkomputerach, czyli wysokowydajnych maszynach obliczeniowych, które z biegiem lat coraz dokładniej modelują procesy fizyczne. Choć rozwój technologii poprawia precyzję prognoz, to jednak sama atmosfera, jako system dość chaotyczny, stanowi ograniczenie. Prognozy temperatury powierzchni sprawdzają się obecnie w ok. 99% przypadków, co weryfikujemy na podstawie pomiarów ze stacji synoptycznych (w Polsce jest ich kilkadziesiąt). 

Wyzwania pojawiają się przy prognozowaniu innych parametrów, takich jak opady. Możemy sobie wyobrazić kropelkę, która porusza się w chmurze, w strumieniu powietrza, rośnie łącząc się z innymi kropelkami, unosi do góry, zamarza i zamienia w grad, który później opada na powierzchnię. Takie procesy są już trudne do ujęcia za pomocą równań zapisywanych w formie kodu numerycznego.

Dokładność prognoz zmniejsza się wraz ze wzrostem czasu wyprzedzenia. Najpowszechniejsze są prognozy krótkoterminowe prognozy, z wyprzedzeniem od kilku do kilkudziesięciu godzin. Prognozy o dłuższym horyzoncie są przeważnie opracowywane w oparciu o metody statystyczne poszukujące analogów w danych historycznych czy wiązki modeli. Są to prognozy długoterminowe, sezonowe (obejmujące okres trzech miesięcy) lub prognozy dekadowe. W Centrum Modelowania Meteorologicznego opracowujemy również prognozy o najkrótszym horyzoncie nowcastingowe – do kilku godzin.

Jak rozwój technologii wpłynął na prognozowanie pogody? Różnicę robi jedynie większa moc obliczeniowa komputerów, czy też rozwinęliśmy inne przydatne metody?

Postęp technologiczny, zwłaszcza wzrost mocy obliczeniowej komputerów, był kluczowy, ale nie jedyny. Nowe metody pojawiły się również z tego powodu, że coraz większa moc obliczeniowa oznacza coraz większą ilość danych. 

Obecnie oprócz danych z tradycyjnych bezpośrednich pomiarów naziemnych (np. temperatury i opadów) korzystamy z teledetekcji naziemnej – radarów pogodowych oraz teledetekcji satelitarnej. Danych satelitarnej jest coraz więcej, są coraz dokładniejsze, przybywa też parametrów meteorologicznych, które możemy mierzyć z orbity okołoziemskiej. 

Jak więc widać, ilość informacji wejściowych zwiększa się znacząco. Dane pomiarowe są asymilowane przez modele numeryczne, stanowią punkt startowy równań opisujących ewolucję atmosfery. Im więcej danych wejściowych, tym dokładniejsze są rozwiązania tych równań i prognoza pogody.

Jeżeli chodzi o inne metody, nowością jest sztuczna inteligencja, która analizuje dane obserwacyjne, porównując je z modelami numerycznymi. Pozwala to tworzyć algorytmy zdolne przewidywać stan atmosfery bez konieczności stosowania równań fizycznych. To potencjalnie ogromny krok naprzód, ale algorytmy te nadal potrzebują danych z modeli..

Dodatkową trudnością w korzystaniu ze sztucznej inteligencji jest zmieniający się gwałtownie klimat. Trudno powiedzieć, jak taki algorytm sprawdziłby się w przyszłości, bo ta przyszłość jeszcze nie nadeszła i nie wiemy, jak znaczne będzie globalne ocieplenie i jakie dokładnie konsekwencje za sobą pociągnie.

Pomijając niepewność związaną z przyszłą zmianą klimatu, czy sztuczna inteligencja znacząco wpłynie na prognozowanie pogody?

Wydawałoby się, że to będzie ogromny skok – że już będziemy mogli wyłączyć modele numeryczne i uruchomimy jakiś algorytm, który dostarczy gotową prognozę wszystkich parametrów. Ale na razie tak to nie wygląda. 

Algorytmy są testowane głównie pod kątem prognozowania temperatury, gdzie dokładność jest wysoka. Bardziej złożone i ekstremalne zjawiska atmosferyczne, które bardzo nas interesują, wymagają dalszego rozwoju modeli numerycznych. Myślę, że trzeba będzie poświęcić jeszcze dużo czasu, energii i procesorów, żeby uzyskać coś oczywiście lepszego niż dają nam obecnie modele numeryczne.

Prognozy i ostrzeżenia o zjawiskach ekstremalnych – czy pomagają?

Jak prognozy IMGW sprawdziły się w przypadku wrześniowej powodzi?

Obecnie pracujemy nad raportem, w którym dokładnie określimy sprawdzalność naszych modeli w różnych horyzontach czasowych. Wstępna analiza pokazuje jednak, że prognozy były precyzyjne, co mogliśmy śledzić w mediach, obserwując odprawy rządowe dotyczące sytuacji powodziowej. Już kilka dni przed tym zdarzeniem otrzymaliśmy prognozy opadów na poziomie kilkuset milimetrów. Początkowo byliśmy zdziwieni i zastanawialiśmy się, czy to nie błąd – ale okazało się, że prognozy były trafne. 

Niemniej należy pamiętać, że ekstremalne sytuacje, takie jak powódź, stanowią wyzwanie dla modeli, które operują na siatce o oczku kilku kilometrów i są parametryzowane pod kątem lokalnych warunków. Modele takie mogą więc mieć trudność z sytuacjami odbiegającymi od typowych.

Myśli Pan, że ludzie rozumieją ostrzeżenia IMGW? Zdają sobie sprawę, co za nimi stoi?

Trudno mi to ocenić. Natomiast na pewno edukacja jest konieczna i powinna być prowadzona stale, bo zwiększanie świadomości jest ważne.

To spytam inaczej: dlaczego część ludzi lekceważy takie ostrzeżenia?

Nie chciałbym bawić się w psychologa. Myślę jednak, że część osób jest sceptyczna wobec ostrzeżeń, bo pojawia się opór przed działaniem, które ktoś im narzuca. Zamiast zabezpieczyć rzeczy na balkonie, niektórzy myślą więc, że „jakoś to będzie”, „a może burza ominie mój dom” itp. Poza tym czasami ludzie po prostu nie mogą zabezpieczyć się w pełni, bo na przykład nie ma ich w domu. Trudno też liczyć, że ludzie ochronią dach przed zerwaniem, gdy nadejdzie trąba powietrzna.

Powódź we Wrocławiu w 1997 r. pokazała z kolei, jak wielki jest problem z zabudową na terenach zalewowych. Woda zalała wówczas obszary, które już na początku XX wieku niemieccy eksperci oznaczyli właśnie jako tereny zalewowe. Po wojnie zaczęto je jednak zabudowywać, a przecież samorządy dysponowały informacjami o tych terenach – mapy, choć wtedy mniej dokładne niż dzisiejsze, ale jednak były. Informacje posiadano więc od ok. 100 lat. Dlaczego z nich nie skorzystano?

Tym razem Wrocławia nie zalało. Czy to zasługa infrastruktury?

Infrastruktura przeciwpowodziowa jak najbardziej została unowocześniona i pomogła. Ochroniono największe miasto w dorzeczu Górnej Odry, w tym wielowiekowe zabytki Warto mieć jednak na uwadze, że w ciągu 30 lat były już trzy powodzie, które teoretycznie powinny zdarzać się raz na sto albo nawet tysiąc lat. Nie jesteśmy w stanie zbudować infrastruktury, czyli nowych zbiorników, która zawsze pomieści ogromne ilości wody, które niosą chmury.

Dlaczego ostrzeżenia są tak ważne?

Bo pozwalają przygotować się na najbliższe dni. Mimo to czasem pojawia się zarzut, że ktoś nie został ostrzeżony na czas. Istnieje jednak pytanie: czy odpowiednio reagujemy na ostrzeżenia, skoro – jak widać – są wystarczająco dokładne?

Ale pamiętajmy też, że prognozy i ostrzeżenia nie przewidzą wszystkiego. System hydrologiczny jest trudny do przewidzenia. Istnieje wiele zmiennych, na które człowiek może wpływać, ale nie jesteśmy w stanie przewidzieć np. przelania się wody przez zaporę lub pęknięcia tamy. Trudno uwzględnić tak wiele możliwych opcji w prognozie hydrologicznej.

Czy system ostrzegania można w takim razie jeszcze udoskonalić?

Oczywiście, zawsze można coś poprawić. Z biegiem czasu specjaliści pracują nad aktualizacją procedur, w reakcji na pojawiające się niedoskonałości, by dostosować je do nowych sytuacji. 

Z klimatem, delikatnie rzecz ujmując, lepiej już nie będzie, a infrastruktura w którymś momencie zawiedzie. Co można więc robić?

Rzeczywiście, z klimatem raczej lepiej już nie będzie. Skala przyszłej zmiany klimatu wciąż zależy jednak od naszych działań. Odwlekanie redukcji emisji gazów cieplarnianych oznacza, że w przyszłości albo będziemy musieli ograniczać emisje jeszcze bardziej, albo czekają nas jeszcze większe konsekwencje, co mocno utrudni adaptację – i to na różnych poziomach.

Adaptacja do zmiany klimatu w Polsce

Trzymając się działań w Polsce, czy adaptacja do zmiany klimatu obejmuje również zmiany w gospodarce wodnej?

Jak najbardziej. Musimy przygotować się na to, że takie powodzie jak w Kotlinie Kłodzkiej będą zdarzać się coraz częściej. W związku z tym mocno niepokojącym zjawiskiem jest erozja gleb w tamtejszych lasach. Lasy mogłyby zatrzymać część tej wody ale w górach wycięto wiele lasów, przez co wzrósł poziom erozji, a woda szybciej spływa. Lasy stanowią więc miejsce naturalnej retencji wody, o które warto zadbać, ale ich odbudowa na terenach górskich jest trudniejsza niż na nizinach.

To tym istotniejsze, że nawet jeśli zbiorniki przyjmą wodę, to nie mogą jej długo przetrzymywać. Wały retencyjne też mają swoje limity – jeśli w ogrodzie zbudujemy wał z ziemi wysoki na pół metra, to woda prędzej czy później zacznie przez niego przesiąkać. Tak samo działa to przy powodzi. Istnieją nowe technologie, które pozwalają budować bardziej szczelne wały, ale to wymaga czasu i środków. Wszystko jest stopniowo modernizowane, ale nie jest to proces natychmiastowy.

W co lepiej inwestować: szarą infrastrukturę, błękitno-zieloną infrastrukturę czy jedno i drugie jest równie ważne?

Przede wszystkim woda powinna być zagospodarowana tam, gdzie spadnie, najlepiej na miejscu. Jeśli nie jest to możliwe, przydatne są zbiorniki retencyjne. W przypadku rzek warto wykorzystywać naturalne rozlewiska, co przynosi też korzyści przyrodzie. Polska, jako kraj o relatywnie niskiej gęstości zaludnienia, ma przecież przestrzeń, by zachować obszary naturalne, czego brakuje np. w Holandii. Państwo to wypracowało sprawdzone sposoby zarządzania wodą na terenach depresyjnych, stale zagrożonych wodami słodkimi i słonymi.

Problemy z tym związane są jednak bardzo złożone. Niedawno widziałem reportaż w telewizji – mieszkanka zalanego po raz trzeci domu mówiła, że chyba najwyższa pora się wyprowadzić. W takich przypadkach potrzebne są działania systemowe. Przecież taki dom przydałoby się sprzedać, a wątpliwe, by znalazł się kupiec – zwłaszcza za cenę pozwalającą wykupić lub zbudować nowy dom w bezpiecznym miejscu. Samorządy mogą też instruować ludzi, przekazując im informacje o zagrożeniach poprzez wójta czy sołtysa. Dlatego państwo powinno tworzyć narzędzia prawne i wsparcie finansowe – szczególnie w oparciu o samorządy lokalne, które najlepiej znają sytuację swoich mieszkańców. 

Edukacja tych polityków, tych samorządowców, chyba też by się przydała?

Rzeczywiście, to chyba ich edukacja przez środowisko naukowe jest najważniejsza. Jeśli decydenci nie będą zdawali sobie sprawy, dlaczego warto inwestować w naukę, to wiele pieniędzy nie zostanie odpowiednio spożytkowanych. A badania pokazują, że inwestycja nawet kilkudziesięciu milionów złotych w adaptację może zaoszczędzić miliardy strat. To chyba dobra inwestycja, prawda?

Niestety, często kwestie takie zależą od cyklu wyborczego i aktualnych interesów politycznych. Problemem są zawsze kolejne wybory. Tak właśnie było w przypadku Kotliny Kłodzkiej, gdzie plany budowy zbiornika retencyjnego zostały wstrzymane, by nie wysiedlać mieszkańców, nie pogarszać krajobrazu i w ten sposób przeciągnąć elektorat na swoją stronę. Tak na marginesie dodam, że tworzenie zbiorników wcale nie musi pogarszać krajobrazu. Widziałem, że niektóre z nich są naprawdę bardzo ciekawie zaaranżowane – posiadają ścieżki rowerowe, ścieżki piesze, ławki itp.

Wracając jednak do sedna – trzeba przekonywać ludzi, że czasem konieczne jest poniesienie kosztów, nawet opuszczenie domu, by chronić siebie i innych przed skutkami katastrof. Oczywiście mało kto chce wyprowadzać się z domu, w którym żyje mieszka kilkadziesiąt lat, ale trzeba pokazywać ludziom, że to dla ich korzyści. Przekonanie to jednak wymaga, by komunikaty ze strony naukowców były klarowne i poparte dowodami. To istotne szczególnie wtedy, gdy w przestrzeni publicznej pojawia się wiele negatywnych opinii, fake newsów lub hejtu wobec tego typu działań. Jeśli komunikat jest merytoryczny, to myślę, że odbiorcy go jednak zrozumieją i zaakceptują.

W pewnym czasie zmiana klimatu może wymknąć się spod kontroli, a jej konsekwencje staną się bardzo nieprzewidywalne. Czy zarówno adaptacja, jak i będące jej częścią prognozy pogody i systemy ostrzegania, mogą się w takim przypadku jeszcze sprawdzać?

Każda prawidłowa adaptacja lub mitygacja ma swoją wartość dodaną, ale musimy unikać działań sprzecznych z jej celami. Przykładem takich błędów jest rewitalizacja rynków miejskich, która często polega na ich zabetonowaniu. Co ciekawe, wcześniej te tereny były dostosowane do zmieniających się warunków klimatycznych, bo posiadały duże drzewa i inną roślinność. Obecnie, pozbywając się starych drzew i betonując wszystko, zwiększamy problem. 

W niektórych miastach wraca się do sadzenia drzew na wcześniej wybetonowanych rynkach i placach. I niby to powinno cieszyć, ale gdzie w tym logika? Mówimy przecież o podwójnym wydaniu pieniędzy na coś, co początkowo działało dobrze. W moim odczuciu czasem wygląda to tak, jakby środki musiały być po prostu na coś wydane – bez względu na to, czy sensownie, czy nie.

Mimo to uważam, że obecnie każda inwestycja powinna uwzględniać adaptację do zmiany klimatu. W większych miastach wdrożono Miejskie Plany Adaptacji, ale ich realizacja przebiega zbyt wolno, wobec narastających zagrożeń.

A co możemy robić na poziomie indywidualnym?

Jako jednostki możemy zrobić wiele – ograniczyć beton wokół domu, zamontować zbiorniki na deszczówkę, stworzyć ogród deszczowy. To proste kroki, które pomagają zatrzymać wodę na naszej posesji, osiedlu i zmniejszyć jej odpływ. Dobrze wykonany ogród deszczowy nie tylko chroni przed zalaniem, ale też estetycznie wzbogaca otoczenie i daje wodę, którą można wykorzystać np. do podlewania. A skoro o tym mowa, to możemy również rozważyć wprowadzenie systemu szarej wody – czyli tej, którą po wstępnym oczyszczeniu można wykorzystać np. do spłukiwania toalety.

Problemem jest to, że takie rozwiązania są już bardziej zaawansowane, a przez to i droższe. Kupienie zbiornika na deszczówkę jest w zasięgu finansowym wielu osób, ale w wielu innych działaniach potrzebne byłoby wsparcie ze strony państwa. W ramach działań Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej wdrażano już programy, które wspierały m.in. odnawialne źródła energii czy likwidację kopciuchów. Dzięki temu w miksie energetycznym jest więcej odnawialnych źródeł energii i widać już poprawę jakości powietrza w Polsce.

Mimo to wciąż wiele osób ma opór wobec zmian. Na przykład właściciele starszych aut, które nie będą mogły wjechać do Stref Czystego Transportu. Z drugiej strony, w niektórych miastach komunikacja zbiorowa jest niedostatecznie rozwinięta, co sprawia, że mieszkańcy przedmieść wybierają samochód jako środek transportu. Samochodem jest po prostu taniej, łatwiej i szybciej, a czasami innej możliwości po prostu nie ma. Lepsze zorganizowanie transportu miejskiego mogłoby więc zachęcić ludzi do korzystania z niego, co w efekcie zmniejszyłoby zanieczyszczenie powietrza i ograniczyło emisje.

Całość sprowadza się do współpracy różnych instytucji i świadomego podejścia do zmian. Każdy z nas może wprowadzić małe zmiany, ale potrzebne są też rozwiązania systemowe.

ECMWF (Europejskie Centrum Średnioterminowych Prognoz Pogody) – po co do niego należeć?

Na koniec pytanie o Europejskie Centrum Średnioterminowych Prognoz Pogody. To instytucja, do której Polska nie należy jako jedyny członek UE. Co przez to tracimy?

Europejskie Centrum Średnioterminowych Prognoz Pogody (ECMWF) to instytucja na światowym poziomie, lider w dostarczaniu globalnych prognoz pogody. ECMWF stanowi nieocenione wsparcie dla narodowych służb meteorologicznych i hydrologicznych w całej Europie, zapewniając prognozy wykorzystywane przez liczne sektory gospodarki i instytucje badawcze. Współpracuje z takimi kluczowymi instytucjami, jak Rada Europy i NATO. 

Jesteśmy członkiem wszystkich najważniejszych instytucji meteorologicznych – poza właśnie tą najważniejszą. A trzeba też zaznaczyć, że do ECMWF należą nawet państwa, które nie znajdują się w UE, m.in. Turcja i Albania. Odkąd pracuję w IMGW, czyli od przeszło 20 lat, śledzę wysiłki różnych instytucji na rzecz członkostwa Polski w ECMWF, bo warto zdać sobie sprawę, że o członkostwo aplikuje właśnie państwo, a nie jakikolwiek instytut. Obecnie IMGW-PIB podjął się koordynacji tych działań, ale skorzystają na tym różne instytucje w Polsce i my jako obywatele.

Dlaczego polski rząd powinien to zrobić?

Przystąpienie do ECMWF to decyzja na poziomie rządowym – wymaga oficjalnego zgłoszenia ze strony państwa i zapewnienia środków na składkę członkowską. Składka ta jest uzależniona od PKB danego kraju, jednak koszt ten przyniósłby wielokrotne korzyści dla gospodarki – szczególnie w zakresie ochrony przed skutkami ekstremalnych zjawisk pogodowych, takich jak burze, powodzie czy susze. To inwestycja, która bezpośrednio przełożyłaby się na mniejsze straty gospodarcze, a więc realne oszczędności w budżecie państwa. Oczywiście w rachunkach księgowych trudno wykazać „uniknięte straty”, ale to coś, o czym powinniśmy mówić i czego nie należy lekceważyć.

Na czym konkretnie polegałby korzyści z dołączenia Polski do ECMWF?

Dzięki temu Polska uzyskałaby dostęp do kluczowych zasobów obliczeniowych i baz danych ECMWF. Mówimy o ogromnych bazach danych pogodowych, które są rozwijane dzięki składkom członkowskim. To nie tylko poprawiłoby zdolność do przewidywania i reagowania na zjawiska pogodowe, ale też wzmocniłoby bezpieczeństwo narodowe.

W jaki sposób?

Bo umożliwiłoby szybsze działania w sytuacjach kryzysowych, takich jak zagrożenia powodziowe, które wymagają natychmiastowej reakcji. Dodatkowo, wspólne badania prowadzone w ramach ECMWF mogłyby otworzyć nowe możliwości dla naukowców i sektorów gospodarki, a także wesprzeć biznesy w planowaniu działalności w oparciu o precyzyjne prognozy pogody.

ECMWF dysponuje archiwum danych pogodowych sięgającym 1000 petabajtów. Pozwala to na naprawdę szczegółowe analizy oraz modelowanie numeryczne pogody o bardzo wysokiej rozdzielczości. Polska mogłaby wykorzystać te dane zarówno do prognoz krótkoterminowych, jak i do przewidywania sezonowego. A to miałoby kluczowe znaczenie chociażby dla sektora rolniczego, umożliwiając rolnikom lepsze planowanie upraw. Na przykład, wiedza o prognozowanym niedoborze opadów w marcu mogłaby pozwolić rolnikom na lepsze przygotowanie się do potencjalnej suszy i zgromadzenie zapasów wody lub lepsze gospodarowanie nią. Choć takie prognozy nie są jeszcze w pełni wykorzystywane przez polski rynek, w przyszłości ich rola z pewnością wzrośnie. Dlatego tak ważne jest pokazywanie, w jaki sposób takie prognozy mogą być wykorzystane przez odbiorców.

Dostęp do tego rodzaju danych daje więc możliwość budowy bardziej odpornych, inteligentnie zarządzanych sektorów gospodarki, które będą mogły szybciej adaptować się do zmieniających się warunków klimatycznych.

Dołączenie Polski do ECMWF to inwestycja w bezpieczeństwo, innowacje naukowe oraz konkurencyjność naszej gospodarki. To krok, który przyczyni się do lepszego zarządzania ryzykiem pogodowym i efektywniejszego wykorzystywania zasobów naturalnych. Jest to więc przykład tego, o czym mówiłem wcześniej – że inwestycja w naukę to dobra inwestycja.

Rozmawiał Szymon Bujalski

Adam Jaczewski – doktor nauk o Ziemi w zakresie geofizyki, absolwent Zakładu Fizyki Atmosfery w Instytucie Geofizyki Uniwersytetu Warszawskiego. Pracuje w Zakładzie Analiz Meteorologicznych i Prognoz Długoterminowych Centrum Modelowania Meteorologicznego IMGW-PIB. Obecnie zajmuje się wdrożeniem parametryzacji efektów miejskich w numerycznych modelach pogody oraz przygotowaniem symulacji klimatycznych w inicjatywie EURO-CORDEX.

The post Ekspert IMGW: Kilkadziesiąt milionów na adaptację do zmiany klimatu może zaoszczędzić miliardy strat appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Warszawa, 10 lipca 2024 roku

Komunikat 05/2024
Komitetu Problemowego ds. Kryzysu Klimatycznego
przy Prezydium PAN
na temat
odpowiedzi na wyzwania klimatyczne
z perspektywy lokalnych polityk przestrzennych

STRESZCZENIE

Sprostanie wyzwaniom związanym z adaptacją do zmian klimatu i ograniczeniem tych zmian wymaga dobrego planowania przestrzennego. Kluczowe znaczenie mają tu decyzje podejmowane lokalnie, na poziomie gmin, ale ramy dla tych decyzji wyznaczają regulacje ogólnokrajowe. Dlatego nasze myślenie o planowaniu przestrzennym musimy skutecznie powiązać z myśleniem w kategoriach klimatu.

Pierwsza część komunikatu diagnozuje dwie główne niedoskonałości polskiego systemu:

1) brak lokalnych planów przestrzennych i nadużywanie administracyjnych decyzji o warunkach zabudowy prowadzi do niekontrolowanej zabudowy, a w konsekwencji do wzrostu uszczelnienia i redukcji powierzchni biologicznie czynnej; chaotyczna zabudowa rodzi także konieczność nadmiernej rozbudowy dróg i kanalizacji;

2) niewykorzystywanie sprawdzonych w innych krajach narzędzi reagowania na wyzwania klimatyczne takich jak: instrumenty klimatyczne, narzędzia monitorowania, integracja systemowa różnych rozwiązań, czy mechanizmy finansowe ułatwiające skuteczną ochronę obszarów biologicznie czynnych.

W drugiej części komunikatu Komitet proponuje siedem priorytetowych działań, które pomogłyby znacząco dostosować polski system planowania przestrzennego do wyzwań klimatycznych:

1. ochrona i odtwarzanie terenów biologicznie czynnych (np. doliny cieków, torfowiska, tereny zalewowe itp.);
2. promowanie zwartej zabudowy miejskiej;
3. wdrażanie błękitno-zielonej infrastruktury miejskiej (zazielenianie miast);
4. zróżnicowanie struktury obszarów rolniczych;
5. redukcja ryzyka poprzez dostosowanie zagospodarowania terenów do prawdopodobieństwa wystąpienia klęsk żywiołowych i ekstremalnych zdarzeń pogodowych
6. uwzględnienie w planowaniu transformacji energetycznej;
7. uwzględnienie ryzyka podniesienia poziomu morza.

Trzecia część komunikatu poświęcona jest systemowym zmianom w prawie, które sprawią, że ochrona i adaptacja do zmiany klimatu zyska wyraźne ramy jako konkretne cele planowania przestrzennego na poziomie lokalnym i ogólnopolskim.

Wstęp

Planowanie przestrzenne odgrywa bardzo ważną rolę w kontekście odpowiedzi na wyzwania klimatyczne. Określanie przeznaczenia terenu i szczegółowych parametrów zabudowy, wprowadzanie ograniczeń i zakazów zabudowy, a także stwarzanie warunków realizacji szczególnie istotnych inwestycji to działania mające znaczenie i dla adaptacji do zmiany klimatu, i jej ograniczenia. W przypadku miast planowanie przestrzenne umożliwia dostosowanie ich do zróżnicowanych wyzwań klimatycznych, ochronę terenów wartościowych przyrodniczo, wyodrębnianie przestrzeni awaryjnej (związanej z niebezpieczną pogodą i zdarzeniami ekstremalnymi) czy wyważanie konfliktów przestrzennych związanych np. z realizacją inwestycji z zakresu odnawialnych źródeł energii. Bez wsparcia ze strony planowania przestrzennego, odpowiedź na wyzwania klimatyczne będzie niepełna¹ i ograniczona. Dlatego tak istotne jest zdiagnozowanie możliwości i potrzeb z perspektywy polskiego systemu planowania przestrzennego.

W Komunikacie przedstawiamy odpowiedzi na priorytetowe wyzwania klimatyczne z perspektywy prawa oraz proponujemy dobre praktyki planowania przestrzennego na szczeblu lokalnym. To władze gminne są podstawowym podmiotem realizującym politykę przestrzenną, odpowiadającym za ochronę i kształtowanie przestrzeni. Ich realne możliwości w tym zakresie są jednak zdeterminowane aktywnością władz innych szczebli, w szczególności władz krajowych. Nasze rekomendacje kierujemy zarówno do władz publicznych, jak i interesariuszy odpowiedzialnych za kształtowanie przestrzeni.

Problemy polskiego systemu planowania przestrzennego z perspektywy wyzwań klimatycznych

Problemy planowania przestrzennego bezpośrednio przekładają się na ochronę klimatu i adaptację do jego skutków. Dokonując syntezy, można wyodrębnić dwie współzależne grupy wyzwań: wyzwania związane z chaosem przestrzennym oraz wyzwania związane ze słabością instytucjonalną polskiego systemu.

1) Ogromną barierą, utrudniającą realizację wyzwań klimatycznych, jest chaos przestrzenny². Jest on skutkiem niekontrolowanej zabudowy, co wynika z nieostrych rozwiązań prawnych i trudnej do ograniczenia silnej presji urbanistycznej, szczególnie zauważalnej na obrzeżach dużych miast. Dla większości obszaru Polski (ok. 2/3 powierzchni kraju) nie istnieją lokalne plany przestrzenne³. Miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego są często fragmentaryczne⁴, a szczególny problem stanowi nadużywanie administracyjnych decyzji o warunkach zabudowy⁵. Decyzje te w wielu gminach stały się podstawowym instrumentem gospodarowania przestrzenią, co powoduje niekontrolowaną ekspansję zabudowy⁶. Rozpraszanie zabudowy na terenach otwartych prowadzi do zwiększania uszczelnienia powierzchni i wzrostu emisji gazów cieplarnianych na skutek konieczności rozbudowy infrastruktury transportowej, wodno-kanalizacyjnej i energetycznej, a przejmowanie terenów biologicznie czynnych zmniejsza bioróżnorodność i potencjał tych terenów do pochłaniania i trwałego wiązania węgla⁷. Zdarza się również, że uchwalone plany przestrzenne nie gwarantują wystarczającej ochrony ładu przestrzennego, co skutkuje postępującą degradacją środowiska i krajobrazu⁸. Pogłębiający się chaos przestrzenny utrudnia też wdrażanie celów związanych z adaptacją do zmian klimatu, ograniczając zasób terenów ważnych z perspektywy klimatycznego i ekologicznego bezpieczeństwa mieszkańców.

2) Sposób organizacji systemu planowania przestrzennego w Polsce pozostaje nieadekwatny do konieczności reakcji na wyzwania klimatyczne, czego nie zmieniają znacząco kolejne nowelizacje przepisów z zakresu planowania przestrzennego. Odwołując się do przykładów sprawdzonych rozwiązań instytucjonalnych w innych państwach europejskich, należy stwierdzić, że w polskim systemie planowania przestrzennego brakuje przede wszystkim:

• instrumentów klimatycznych (np. specjalnych planów przestrzennych)ułatwiających i usprawniających istotne z perspektywy klimatycznej działania na poszczególnych obszarach⁹ oraz baz danych i narzędzi monitorowania klimatycznych i środowiskowych konsekwencji decyzji przestrzennych;
• pogłębionej integracji narzędzi planowania przestrzennego z narzędziami istotnymi z perspektywy wyzwań klimatycznych (np. miejskimi planami adaptacji do zmiany klimatu)¹⁰;
• mechanizmów finansowych i prawnych umożliwiających skuteczną ochronę terenów biologicznie czynnych;
• szerszego uwzględniania wyzwań klimatycznych w strategicznym planowaniu przestrzennym¹¹;
• aktu na poziomie krajowym wskazującego kierunki rozwoju przestrzennego w perspektywie długookresowej, integrującego tę perspektywę z wyzwaniami klimatycznymi¹².

Kluczowe działania umożliwiające efektywne powiązanie planowania przestrzennego z wyzwaniami dotyczącymi klimatu

Z perspektywy lokalnych instrumentów planowania przestrzennego za szczególnie istotne należy uznać następujące kierunki działań:

1. ochrona (również przy pomocy instrumentów planowania przestrzennego)i odtwarzanie lub rehabilitacja terenów kluczowych dla adaptacji, wszczególności dolin cieków, torfowisk, terenów zalewowych i infiltracyjnych,lasów oraz terenów górskich i podgórskich;
2. promowanie zwartej zabudowy miejskiej i ograniczanie ekspansji miast na obszary cenne przyrodniczo (np. ochrona Zielonych Pierścieni wokół miast);
3. wdrażanie systemów błękitno-zielonej infrastruktury w różnej skali: struktur zieleni miejskiej (w tym „zazielenianie” centrów miast), rolnictwa miejskiego,„nieużytków” w obszarach miejskich i podmiejskich, w tym podtrzymywanie lub odtwarzanie przestrzennej łączności systemów przyrodniczych;
4. redukcja ryzyka poprzez dostosowanie zagospodarowania terenów do prawdopodobieństwa wystąpienia klęsk żywiołowych i ekstremalnych zdarzeń pogodowych. Istotna jest nie tylko zdolność reagowania na zdarzenia kryzysowe, ale też systematyczne wdrażanie działań transformatywnych i proaktywnych za pomocą instrumentów planowania przestrzennego;
5. dbałość o zróżnicowaną strukturę krajobrazów otwartych użytkowanych rolniczo;
6. szersze uwzględnienie w planowaniu przestrzennym wyzwań transformacji energetycznej, w szczególności rozwoju odnawialnych źródeł energii i rozbudowy infrastruktury wytwórczej i sieciowej. Musi odbywać się to w sposób zapewniający ograniczanie konfliktów przestrzennych, ochronę ekosystemów oraz dostarczanych przez nie usług ekosystemowych;
7. uwzględnianie w planowaniu przestrzennym obszarów przybrzeżnych i ryzyka negatywnych konsekwencji wzrostu poziomu morza.

Proponowane szczegółowe postulaty wymagające uwzględnienia w lokalnych politykach przestrzennych

Istotnym punktem odniesienia do dyskusji o sposobie wdrażania kolejnych postulatów jest reforma planowania przestrzennego z 2023 roku¹³ . Warto jednak wspomnieć, że również nowe przepisy nie uwzględniają odpowiedzi na wyzwania klimatyczne. Dlatego Komitet rekomenduje następujące priorytetowe działania:

• Wzmocnienie podstaw prawnych podkreślających rolę ochrony i adaptacji do zmiany klimatu w instrumentach planowania przestrzennego –„wymagania wynikające z ochrony i adaptacji do zmian klimatu” powinny zostać ujęte jako jeden z deklarowanych celów planowania przestrzennego (art.1 ust. 2 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym). Następnie,w ramach ustawowych definicji (art. 2 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym) należy wskazać kluczowe kierunki działań dla realizacji tych celów. Ochrona i adaptacja do zmiany klimatu muszą być jednoznacznymi celami planowania przestrzennego, zauważalnymi przy okazji dokonywania wykładni przepisów;
• Wyodrębnianie (na szczeblu ponadlokalnym) i ochrona przy wsparciu instrumentów planowania przestrzennego stref o szczególnym znaczeniu z perspektywy adaptacji i mitygacji zmian klimatu. Wskazane strefy powinny być wyznaczane na podstawie funkcji poszczególnych terenów i obejmować w szczególności doliny rzeczne i/ lub strefy zalewowe, lasy w strefach górskich i podgórskich, mokradła oraz zapewniać łączność systemów przyrodniczych;
• Uniemożliwienie podejmowania rozstrzygnięć przestrzennych odnoszących się do fragmentarycznych terenów, oderwanych od szerszego kontekstu przestrzennego danej jednostki planistycznej i jednostek sąsiadujących. Władze gmin powinny powstrzymać się przed uchwalaniem planów przestrzennych dla małych obszarów (zwłaszcza na terenach podmiejskich) oraz rygorystycznie podchodzić do wykładni kryteriów wydawania decyzji o warunkach zabudowy. Zasadny jest postulat ustawowego ograniczenia możliwości uchwalania planów miejscowych dla niewielkich obszarów;
• Zapewnienie ochrony terenów otwartych wokół dużych miast oraz obszarów cennych przyrodniczo, w tym obszarów ważnych z perspektywy retencji w miastach. Pewne możliwości w tym zakresie mogą zagwarantować plany ogólne. Jest w nich przewidziana możliwość odpowiedniego strefowania, pozwalająca ograniczyć poziom presji urbanistycznej na tereny otwarte. Dla realizacji funkcji ochronnej konieczne jest czytelne wyodrębnienie obszarów cennych przyrodniczo, strukturalnych obszarów błękitno-zielonej infrastruktury, obszarów ważnych z perspektywy retencji, a następnie wzmocnienie ich ochrony planistycznej. Istotną zmianą (wymagającą jednak dalszych rozwiązań prawnych) jest rozszerzenie stosowanego w prawie planowania przestrzennego wskaźnika powierzchni biologicznie czynnej, o ocenę efektywności ekologicznej zieleni;
• Opracowanie specjalnych standardów urbanistycznych dla terenów szczególnie narażonych na ekstrema pogodowe (np. terenów zagrożonych powodzią i osuwiskami, narażonych na zniszczenie w przypadku przerwania wałów przeciwpowodziowych, czy centrów miast eksponowanych na fale upałów);
• Wprowadzenie przepisów motywujących inwestorów i projektantów do ochrony i zwiększania powierzchni zieleni i retencji wody, zwłaszcza w zakresie „zazieleniania” centrów miast, w oparciu o zasadę odpowiedzialnego inwestowania i wdrażania rozwiązań opartych o przyrodę. Aktualnie wytyczne przestrzenne dotyczące drzew i terenów zielonych bywają często ignorowane. Ustawodawca powinien zadbać o skuteczne mechanizmy weryfikujące stosowanie tych przepisów, również po ukończeniu prac nad daną inwestycją. W szczególności ustawodawca powinien zwrócić uwagę na przepisy określające obowiązek zachowania i ochrony zdrowych drzew, retencji i infiltracji wód opadowych do gruntu oraz przepisy wprowadzające sukcesywnie obowiązek zazieleniania płaskich dachów projektowanych budynków w przypadku, gdy nie powoduje to konfliktu z umieszczeniem paneli fotowoltaicznych;
• Integracja programów ochrony środowiska z aktami planowania przestrzennego oraz integracja instrumentów planowania przestrzennego z treścią planów adaptacji do zmiany klimatu. Zwłaszcza wzmocnienie roli tych ostatnich instrumentów stanowi szansę z perspektywy planowania przestrzennego. Działania wskazane w planach adaptacji do zmian klimatu powinny przekładać się na skonkretyzowane wytyczne dla stref wskazywanych w planach ogólnych oraz na szczegółowe postanowienia miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego;
• planowanie przestrzenne terenów szczególnie narażonych na skutki zmian klimatu oraz terenów ważnych z perspektywy ograniczenia tych skutków, powinno uwzględniać przyszłą ubezpieczalność inwestycji. Przewidziana w instrumentach planowania przestrzennego możliwość zabudowy np. terenów zalewowych albo osuwisk stwarza liczne potencjalne problemy w przyszłości. Na przykład brak możliwości ubezpieczenia inwestycji finansowanej przez bank może skutkować wypowiedzeniem kredytu (brak zabezpieczenia kredytu).

Realizacja wskazanych postulatów wymaga z jednej strony zmian w prawie, a z drugiej – regularnego wsparcia merytorycznego gmin przy opracowywaniu poszczególnych instrumentów planowania przestrzennego, w szczególności planów ogólnych. Istotnym zagadnieniem jest również zapewnienie gminom możliwości finansowych w zakresie szerszej realizacji wskazanych celów.

Wskazane kierunki działań należy uznać za priorytetowe z perspektywy aktualnych potrzeb polskiego systemu planowania przestrzennego oraz zapewnienia bezpieczeństwa ekologicznego i możliwości dalszego rozwoju kraju w warunkach zmiany klimatu. Niewątpliwie jednak wyzwania dotyczące adaptacji i mitygacji klimatycznej występują również w innych sferach związanych z planowaniem przestrzennym. Komitet dostrzega konieczność regularnego monitorowania podejmowanych działań, zarówno z perspektywy ustawodawcy, jak i władz lokalnych.

Uchwała wyraża opinię Komitetu i nie powinna być utożsamiana ze stanowiskiem Polskiej Akademii Nauk (par. 5 ust. 3 Uchwały nr 1/2023 Prezydium PAN w sprawie utworzenia komitetów problemowych i rad przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk na kadencję 2023-2026)

¹ Potwierdza to raport Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN „Przestrzenne Zagospodarowanie Kraju. Perspektywa Długookresowa” (Warszawa 2022), gdzie wśród kluczowych wyzwań w perspektywie roku 2050 wyróżniono również wyzwania klimatyczne. Na szczególną uwagę zasługują: włączenie celów adaptacyjnych do planowania przestrzennego dla kształtowania błękitno-zielonej infrastruktury miast (w tym w szczególności intensywny rozwój terenów zieleni, działania przeciwpowodziowe, ochrona i rehabilitacja ekosystemów wodnych), wdrażanie założeń miasta zwartego, kształtowanie i wdrażanie standardów zabudowy i infrastruktury odpornej na zagrożenia, a także dostosowany do wyzwań klimatycznych rozwój infrastruktury transportowej i energetycznej. Za m.in. T. Markowskim można wskazać w tym zakresie konieczność „zintegrowanego planowania rozwoju” umożliwiającego bardziej efektywne powiązanie zróżnicowanych sfer tematycznych polityk publicznych. T. Markowski, D. Drzazga, „System zintegrowanego planowania rozwoju w warunkach polskich”, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2023. wróć do tekstu

² A. Kowalewski, T. Markowski, P. Śleszyński (red.), „Studia nad chaosem przestrzennym”, Studia KPZK PAN, t. 182, Warszawa 2018; T. Bąkowski, P. Lorens, A. Ostrowska, T. Markowski, M. Nowak, P. Śleszyński, I. Zachariasz, J. Dziedzic-Bukowska, A. Fogel, A. Nałęcz, Z. Tokarzewska-Żarna, M. Blaszke, „Kluczowe zasady i cele systemu planowania przestrzennego”, Studia KPZK PAN, t. 205, Warszawa 2022. wróć do tekstu

³ Dane GUS wskazują, że miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego (mpzp) obejmują mniej niż 1/3 powierzchni kraju. W 2019 r. było to 31,2%, a w 2021 r. – 31,7%, co oznacza wzrost jedynie o 0,5 p.p. Na koniec 2021 r. tylko 24% gmin w kraju miało wskaźnik pokrycia ich powierzchni planami miejscowymi wynoszący od 90% do 100%. Trzeba jednak zastrzec, że większość tych planów sporządzono na podstawie nieaktualnych przepisów, co nie gwarantowało aktualności mpzp i wymagało przeprowadzenia zmian. Źródło: raport NIK 25 kwietnia 2023. P. Śleszyński, T. Komornicki, J. Solon, M. Więckowski, „Planowanie przestrzenne w gminach”, Sedno, Warszawa 2012 (oraz liczne aktualizacje wskazanego raportu). wróć do tekstu

⁴ Wyniki kontroli NIK wskazują również na znaczne rozdrobnienie planów miejscowych w gminach. Średnia powierzchnia mpzp – uchwalonych bądź zmienionych na terenach skontrolowanych gmin – kształtowała się na poziomie od 2 do ok. 30 ha, a zatem ich zasięg, w przypadku najmniejszych mpzp, nie był większy niż zasięg oddziaływania decyzji WZ. wróć do tekstu

⁵ Według raportu NIK z 25 kwietnia 2023 „w okresie 2019–2022 (I kwartał) skontrolowane gminy wydały w sumie 1664 decyzji WZ dla nowych inwestycji mieszkaniowych, z tego ponad 36% dotyczyło terenów, które w Studium nie były przeznaczone pod taką zabudowę. W gminach, których powierzchnia tylko w niewielkim stopniu była objęta planami miejscowymi (od 10% do 30%), takich decyzji wydawano ponad 88%”. Źródło: https://www.nik.gov.pl/aktualnosci/planowanie-i-zagospodarowanie-przestrzenne.html wróć do tekstu

⁶ Nadpodaż terenów mieszkaniowych wyznaczonych w dokumentach Studium gmin (stan na 31.12.2021) wynosiła w sumie ponad 6 mln ha, a więc zajmowała ok. 19% powierzchni całkowitej Polski. Jak wyliczył Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN na takim obszarze mogłoby zamieszkać nawet 200 mln osób, podczas gdy liczba ludności Polski wynosi zaledwie 38 mln. wróć do tekstu

⁷ Komunikat 04/2021 interdyscyplinarnego Zespołu doradczego do spraw kryzysu klimatycznego przy prezesie PAN na temat zagrożeń miast wobec kryzysu klimatycznego. wróć do tekstu

⁸ T. Chmielewski, P. Śleszyński, S. Chmielewski, A. Kułak, „Ekologiczne i fizjonomiczne koszty bezładu przestrzennego”, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa 2018. wróć do tekstu

⁹ E. Asprogerakas, A. Tasopoulou, „A Climate Change and Green Networks. Spatial Planning Provisions at the Greek Metropolitan Areas”. IOP Conf. Ser. Earth Environ. Sci. 2021; I. Mell, S. Allin, M. Reimer, J. Wilker, „Strategic Green Infrastructure Planning in Germany and the UK: A Transnational Evaluation of the Evolution of Urban Greening Policy and Practice”. Int. Plan. Stud. 2017; S. Kruse, M. Pütz, „Adaptive Capacities of Spatial Planning in the Context of Climate Change in the European Alps”. Eur. Plan. Stud. 2014. wróć do tekstu

¹⁰ P. Aboagye, A. Sharifi, „A Post-Fifth Assessment Report Urban Climate Planning: Lessons from 278 Urban Climate Action Plans Released from 2015 to 2022. Urban Climate 2023”; S. Erlwein, J. Meister, C.Wamsler, S. Pauleit, „Governance of Densification and Climate Change Adaptation: How Can Conflicting Demands for Housing and Greening in Cities Be Reconciled? Land Use Policy 2023”. wróć do tekstu

¹¹ A. Kamaras, A. Yiannakou, „Interactions between Strategic Spatial Planning and Local State in Weak Institutional Setting”s. disP – The Planning Review 2017; S. Grafakos, K. Trigg, M. Landauer, L. Chelleri, S. Dhakal, „Analytical Framework to Evaluate the Level of Integration of Climate Adaptation and Mitigation in Cities”. Climatic change 2019. wróć do tekstu

¹² „Przestrzenne Zagospodarowanie Kraju. Perspektywa Długookresowa”, raport KPZK PAN, Warszawa 2022. wróć do tekstu

¹³ Ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o zmianie ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2023, poz. 1688). wróć do tekstu

The post Wyzwania klimatyczne a zagospodarowanie przestrzenne – komunikat Komitetu ds. Kryzysu Klimatycznego PAN appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.