Kończąca się właśnie zima na polskim wybrzeżu była wyjątkowa. W rejonie Trójmiasta przez kilka tygodni plaże i morze pokryte były śniegiem i lodem. Pomimo siarczystego mrozu, niespotykane o tej porze roku tłumy ludzi podziwiały zmieniający się z dnia na dzień krajobraz. 

a)

b)

c)

d)

Ilustracja 1: Przykłady form lodu morskiego uchwycone podczas ostatniej zimy: (a) zwarta pokrywa lodowa utworzona ze zmrożonych ze sobą niewielkich krążków lodowych, z których większość to konglomerat jeszcze mniejszych krążków; ten rodzaj lodu jest czasami określany jako dragon skin (“skóra smoka”) ze względu na szorstką, nierówną powierzchnię przypominającą łuski; powstaje on na stromej, krótkiej fali podczas bardzo niskiej temperatury powietrza; (b) znacznie większe kry z przejrzystego lodu, powstałe w osłoniętej części sopockiej mariny; widoczne są przynajmniej dwa epizody, podczas których lód ten został połamany przez fale; charakterystyczne podniesione brzegi utworzone z pokruszonego lodu świadczą o wielokrotnych, ale niezbyt silnych zderzeniach między sąsiednimi krami; (c) efekt intensywnych opadów śniegu po okresie krótkotrwałej odwilży; woda z topnienia dużych kier o podwyższonych krawędziach zbiera się na ich powierzchni; przestrzenie między krami wypełnia mieszanina śryżu, śniegu i wody; (d) duże, pokryte śniegiem kry, z przestrzeniami pomiędzy nimi wypełnionymi grubym, ale stosunkowo przejrzystym lodem, powstałym w wyniku szybkiego spadku temperatury. a,b: Sopot, 2 lutego 2026; c: Orłowo, 8 lutego 2026; d: Sopot, 9 lutego 2026. Zdjęcia: A. Herman.

Lód przy polskim wybrzeżu

Kto przychodził nad morze regularnie, mógł zobaczyć rozmaite formy lodu morskiego: śryż, czyli mieszaninę wody i kryształów lodu, zachowującą się jak lepka ciecz; krążki lodowe, czyli stosunkowo niewielkie, przeważnie owalne kry o charakterystycznych podwyższonych brzegach; duże, grube kry w postaci wieloboków o ostrych krawędziach; lód nagi lub pokryty śniegiem, przejrzysty lub biały, zwarty lub rozproszony i swobodnie dryfujący. 

To, jaką postać przyjmuje lód w dynamicznych warunkach strefy brzegowej, jest efektem jego (często bardzo złożonej) historii, kształtowanej przez temperaturę wody i powietrza – okresy zamarzania i topnienia związane z cyklem dobowym i zmianami pogody – a także przez wiatr i fale. Falowanie wpływa na lód morski na bardzo wiele sposobów. Kry pękają przez wyginanie na fali, zderzają się ze sobą, są zalewane przez wodę, trą o siebie i nakładają się jedne na drugie. Efektem ubocznym ich zderzeń jest erozja ich krawędzi i powstawanie bardzo dużej liczby drobnych odłamków, które wypełniają przestrzenie między większymi krami i mogą przymarzać do ich dolnych powierzchni. 

Jak lód na morzu modyfikuje fale?

Wszystkie te procesy zachodzą kosztem energii fal, co oznacza, że prowadzą do ich tłumienia. Różne typy lodu tłumią fale w różny sposób (m.in. w wyniku tarcia lub rozpraszania energii fal na krawędziach kier) oraz z różną intensywnością, ale nawet stosunkowo cienka pokrywa lodowa czyni to bardzo efektywnie. 

Co istotne, skuteczność tłumienia bardzo silnie zależy od długości fali. Wywołane wiatrem krótkie zmarszczki na powierzchni wody po wejściu w lód zanikają na dystansie zaledwie paru metrów. Długie fale rozkołysu (tzw. martwa fala), takie, jakie występują na otwartych oceanach, mogą wchodzić w pokrywę lodową na odległość dziesiątek, a nawet setek kilometrów.W efekcie lód działa jak filtr, który usuwa krótkie fale, a przepuszcza te najdłuższe. Oznacza to, że obecność lodu zasadniczo zmienia charakter falowania. 

Na trójmiejskich plażach (a zwłaszcza na molo w Sopocie, Orłowie czy Brzeźnie) można było tej zimy obserwować efekty oddziaływań fal i lodu niemal codziennie. Pas lodu morskiego rzadko był szerszy niż kilkaset metrów, granica lodu była przeważnie w zasięgu wzroku, lecz dystans ten w zupełności wystarczał do całkowitej transformacji falowania. Fale nie docierały do plaży wcale albo docierały w postaci bardzo długich, łagodnych grzbietów. Przy braku pokrywy lodowej zdecydowana większość energii fal ulega dyssypacji (rozpraszaniu) w strefie przyboju, gdzie może być zużywana np. na transport osadu lub zalewanie i erozję brzegu. Obecność lodu zasadniczo zmienia sytuację, ponieważ stanowi on bardzo efektywny bufor chroniący brzeg, zwłaszcza w okresach sztormów.

a)

b)

Ilustracja 3: Fale w śryżu lodowym. Zwracają uwagę ich długie grzbiety i bardzo szerokie doliny. Tego dnia zasięg lodu morskiego wynosił zaledwie ok. 400 m (mniej niż długość molo w Sopocie). Wysokość docierających do brzegu długich fal była jeszcze na tyle duża, że ulegały one załamaniu – jednak ze względu na wysoką efektywną lepkość mieszaniny wody i lodu, załamanie zachodziło mniej gwałtownie, sprawiając wrażenie, że odbywa się w nieco zwolnionym tempie. Sopot, 2 lutego 2026. Zdjęcia: A. Herman.

Coraz mniej lodu a wybrzeża w Arktyce

Na wybrzeżu Zatoki Gdańskiej (i, ogólniej, południowego Bałtyku) nie ma to obecnie wielkiego znaczenia, ponieważ od bardzo wielu lat lód morski pojawia się tu tylko epizodycznie. Są jednak na świecie miejsca, gdzie sytuacja jest zupełnie inna. 

Zwiększenie narażenia wybrzeży na erozję spowodowaną falowaniem to jeden z bardzo istotnych aspektów zachodzących obecnie zmian klimatu w wielu rejonach Arktyki. Spadek zasięgu lodu morskiego prowadzi do powiększania się obszarów otwartej wody, a więc do rozwoju wyższych i dłuższych fal, które przy braku lodu bez przeszkód docierają do wybrzeży. Sytuację pogarsza fakt, że część tych wybrzeży staje się znacznie bardziej podatna na erozję w wyniku zaniku wieloletniej zmarzliny. W niektórych rejonach na północy Alaski, Kanady i Rosji brzegi morskie cofają się w tempie kilku do kilkunastu metrów rocznie.

Co zaobserwowaliśmy w okolicach Polskiej Stacji Polarnej?

Aby lepiej zrozumieć te procesy, badaliśmy w ostatnich latach zmiany zlodzenia, falowania i ewolucję brzegu w fiordzie Hornsund na Spitsbergenie, w rejonie Polskiej Stacji Polarnej. Zatoka Białego Niedźwiedzia (Isbjørnhamna), przy której znajduje się infrastruktura Stacji, jest szczególnie wyeksponowana na fale z południowego zachodu – kierunku, z którego do Spitsbergenu najczęściej docierają potężne sztormowe fale z północnego Atlantyku. 

Najwięcej sztormów występuje w sezonie jesienno-zimowym, od listopada do kwietnia. Są one też wtedy najsilniejsze, a towarzyszące im fale największe. Obserwacje i modele wskazują, że liczba i siła sztormów na północnym Atlantyku w ostatnich dziesięcioleciach nieznacznie wzrasta. Jednak nie to jest głównym problemem z punktu widzenia narażenia brzegów Hornsundu na erozję. Najbardziej istotna zmiana dotyczy warunków lodowych.

Lód napływający od morza

W okresie, który analizowaliśmy, czyli w latach 1979–2023, drastycznie zmieniły się warunki lodowe na wejściu do fiordu. W pierwszej części tego okresu, do roku 2005, pak lodowy o koncentracji powyżej 50% (czyli pokrywający co najmniej 50% powierzchni morza) utrzymywał się tam prawie nieprzerwanie przez kilka miesięcy w roku, głównie od stycznia do kwietnia – czyli przez większość sezonu sztormów. Liczba dni z pokrywą lodową w tym czasie stopniowo spadała, od ponad 4 miesięcy w roku na początku lat 80. XX wieku do około 2,5 miesiąca na początku lat 2000.. To bardzo wyraźny trend. Jednak najbardziej niepokojące jest to, co wydarzyło się po roku 2005: od tamtej pory liczba dni z lodem w ciągu sezonu zimowego bardzo rzadko przekracza 2 tygodnie. Zdarzają się zimy, kiedy lodu nie ma wcale. To nagłe „tąpnięcie” w szeregach czasowych zlodzenia u wybrzeży Spitsbergenu w 2005 roku jest tylko jednym z przejawów gwałtownych zmian, jakie nastąpiły wtedy na Morzu Barentsa i w całej Arktyce.

a)

b)

Ilustracja 4: Fale w Isbjørnhamnie podczas sztormu w marcu 2019 (zdjęcia: K. Ziemba).

Przyczyny tych zmian są bardzo złożone, związane zarówno z globalnym ociepleniem, z trendami w skali Arktyki, jak i lokalnymi zmianami cyrkulacji atmosferycznej i oceanicznej wokół Spitsbergenu. Skutki dla wybrzeży są bardzo znaczące – nasze obliczenia wskazują, że zarówno średnia, jak i ekstremalna wysokości fali oraz ilość energii docierającej do Isbjørnhamny w sezonie zimowym są obecnie o ok. 50% wyższe niż przed rokiem 2005.

Lód powstający przy brzegu

Lód na wodach Hornsundu to jednak nie tylko pak lodowy napływający do fiordu z otwartego morza. Lód tworzy się też lokalnie przez zamarzanie. W miejscach, do których dociera falowanie, tworzy się lepa lodowa, śryż i krążki lodowe, z których potem powstają większe kry – formy lodu analogiczne do tych, które można było w tym roku obserwować w Trójmieście. 

W osłoniętych zatokach fiordu powstaje przytwierdzony do brzegu tzw. lód stały, który utrzymuje się zazwyczaj od stycznia do czerwca. Z kolei w miesiącach letnich i jesiennych na wodach fiordu unoszą się bryły lodu z cieleń lodowców uchodzących do morza. Mają one nieregularne kształty i rozmiary, i często zalegają w zatokach, gdzie ulegają wytapianiu. Taki lód może być wyrzucany na brzeg, a nawet zmieniać powierzchnię plaży wygładzając sierpy plażowe lub wały sztormowe, tworząc bruzdy lub zagłębienia powstające po wytopieniu. 

W Isbjørnhamnie często przy brzegu obecny jest pas ‘growlersów’ (odłamków gór lodowych wystających ponad powierzchnię wody maksymalnie 1 m) utrudniający wodowanie łodzi. Nasze wyniki badań pokazały, że 53% lodu w Hornsundzie w latach 2012-2023 to lód dryfujący, 35% lód stały, a 8,5% lód lodowcowy.

a)

b)

Ilustracja 5: Odłamki lodu lodowcowego na plaży w Isbjørnhamnie we wrześniu 2022. Zdjęcia: Z. Świrad.

Badając erozję plaży w Isbjørnhamnie w latach 2018–2025, zaobserwowaliśmy, że po 7 latach obserwacji całkowite zmiany objętościowe materiału plażowego są bardzo niewielkie, pomimo dużych zmian w poszczególnych latach. Co druga zima (począwszy od 2018/2019) charakteryzowała się dużą sztormowością i małym zlodzeniem, a co druga (począwszy od 2019/2020) – dużym zlodzeniem i niską sztormowością. 

Wyniki pokazują, że obecnie lokalne warunki umożliwiające tworzenie się lodu wewnątrz fiordu chronią brzegi pomimo zanikającej pokrywy lodu dryfującego u wejścia do fiordu, jednak sytuacja może się zmienić w miarę dalszego wzrostu temperatury powietrza i wody w Hornsundzie. 

Już teraz widzimy duże zróżnicowanie przestrzenne erozji i akumulacji – istnieją tzw. hotspoty, gdzie zdarzenia erozyjne występują w niewielkich odstępach czasu, ale też obszary, gdzie materiał jest odkładany. Okresy, w których spodziewamy się wzmożonej erozji brzegów to sztormowy okres listopad – luty w latach, kiedy lód stały tworzy się późno oraz wolny od lodu morskiego okres wrzesień – październik w latach o nasilonych jesiennych sztormach.

Literatura

Herman, A., Swirad, Z. M. & Moskalik, M. Increased exposure of the shores of Hornsund (Svalbard) to wave action due to a rapid shift in sea ice conditions. Elementa: Science of the Anthropocene 13(1): 00067, https://doi.org/10.1525/elementa.2024.00067, 2025.

Swirad, Z M.., Herman, A., & Moskalik, M. Sub-monthly to inter-annual Arctic gravel beach change and controlling factors. EGU General Assembly 2026, Vienna, Austria, 3–8 May 2026, EGU26-2311, https://doi.org/10.5194/egusphere-egu26-2311, 2026.

Swirad Z. M., Johansson A. M. & Malnes E. Distribution of landfast, drift and glacier ice in Hornsund, Svalbard. The Cryosphere 20(1): 113-134, https://doi.org/10.5194/tc-20-113-2026 2026.

The post Jak lód morski wpływa na fale i chroni plaże? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wiosna w Legnicy, mrozy w Białymstoku

Grudzień w Polsce był miesiącem o bardzo nietypowym, ciepłym charakterze, ale jednocześnie cechował się dużymi kontrastami regionalnymi i skrajnymi zjawiskami termicznymi. Średnia temperatura dla całego kraju wyniosła 2,3°C (co stanowi aż 2,0°C powyżej klimatologicznej normy wieloletniej z okresu 1991–2020), jednak różnica między ciepłą północą a chłodniejszym południem była bardzo wyraźna: podczas gdy na wybrzeżu (Hel, Ustka) średnia wynosiła 4,4°C, w Zakopanem była już ujemna (-0,5°C), a na Kasprowym Wierchu spadła do -2,9°C (sytuację termiczną w grudniu opisują Ilustracje 1a i 1b).
Skrajność warunków najlepiej oddają rekordowe odczyty dobowe – od wiosennego ciepła w Legnicy (14,5°C w dniu 9 grudnia) po silny mróz w Sylwestra, w Białymstoku -14,3°C oraz odpowiednio na Śnieżce i Kasprowym Wierchu -13,7°C i -17,2°C. Całości dopełnia również rozkład anomalii średniej miesięcznej temperatury powietrza w grudniu, pokazujący jak pogoda w grudniu 2025 r. wyglądała na tle okresu referencyjnego 1991–2020. W północno-wschodniej Polsce temperatury były wyższe o około 4°C. Statystyki potwierdzają również długofalowy trend ocieplenia klimatu, w ciągu ostatnich 75 lat temperatura w grudniu wzrosła o 1,87°C (IMGW-PIG, 2026a).

Styczeń przyniósł radykalną zmianę aury, zapisując się jako miesiąc bardzo chłodny, co kontrastowało z rekordowo ciepłym początkiem zimy. Tegoroczny styczeń w Polsce należy zaliczyć do miesięcy bardzo chłodnych, mimo że globalnie był to 5. najcieplejszy styczeń w historii pomiarów instrumentalnych. Średnia obszarowa temperatura wyniosła -4,1°C, co jest wartością o 3°C niższą od normy wieloletniej (1991–2020). Skrajności termiczne były wyjątkowo wyraźne: o ile 26 stycznia w Tarnowie odnotowano niemal wiosenne 8,9°C, o tyle zaledwie kilka dni wcześniej w Zamościu termometry wskazały już -21,3°C.

Mimo tego mroźnego epizodu, dane historyczne wskazują, że w perspektywie 75 lat stycznie w Polsce ociepliły się już o blisko 3,0°C (IMGW-PIB, 2026b).

Najsuchszy styczeń w XXI wieku

Uśredniona suma opadów atmosferycznych (obejmująca zarówno deszcz, jak i śnieg) wyniosła w grudniu zaledwie 14,5 mm. Była ona aż o 24,4 mm niższa od normy dla tego miesiąca, wyznaczonej na podstawie okresu referencyjnego 1991–2020. Tak niski wynik plasuje miniony grudzień jako miesiąc skrajnie suchy, w którym spadło jedynie 37,3% normy, przy czym niektóre regiony południowe, jak Kraków czy Tarnów, doświadczyły niemal całkowitego braku opadów (poniżej 3 mm, co stanowi 4,8% normy), podczas gdy znaczące sumy opadowe odnotowano w rejonach Mławy (powyżej 45 mm, co stanowi 100,3% normy) oraz w wysokich partiach gór (również powyżej 45 mm). Przestrzenne podsumowanie opadu atmosferycznego z grudnia znajduje się na Il. 3. Statystycznie był to 6. najmniej zasobny w opady grudzień od 1951 roku oraz drugi najsuchszy w XXI wieku (IMGW-PIG, 2026a).

W styczniu sytuacja wyglądała podobnie – obszarowo uśredniona suma opadu wyniosła zaledwie 17,2 mm, co stanowiło deficyt rzędu 19,1 mm względem normy wieloletniej. Z tego względu styczeń również należy zaliczyć do miesięcy skrajnie suchych (odnotowano jedynie 47,4% normy) . Deficyt wody był szczególnie dotkliwy na południowym zachodzie i w centrum (poniżej 7 mm opadu we Wrocławiu, Katowicach (jedynie 14,9% normy) i Kaliszu), podczas gdy jedynym wyjątkiem był Gdańsk (aż 321,9% normy), gdzie spadło ponad 60 mm opadu, co stanowi ponad trzykrotność ilości deszczu i śniegu względem normy. Przestrzenne podsumowanie opadu atmosferycznego ze stycznia znajduje się na Il. 4.

Według klasyfikacji rangowej prowadzonej od 1951 roku, tegoroczny styczeń uplasował się na 71. pozycji, stając się jednocześnie najsuchszym styczniem w XXI wieku (IMGW-PIB, 2026b).

Dane z Centrum Badań Kosmicznych Polskiej Akademii Nauk (CBK PAN) ukazują ciekawy kontrast: po niemal bezśnieżnym grudniu nastąpił długi epizod opadów śniegu. W efekcie przez znaczną część stycznia i lutego biała pokrywa spowijała ponad 80% powierzchni kraju (Il. 5).

Zima 2025/2026 a ocieplenie klimatu

Główną przyczyną wyraźnej ujemnej anomalii temperaturowej w styczniu było silne zafalowanie, czyli tzw. meandrowanie prądu strumieniowego (Il. 6). Prąd strumieniowy to pasmo wyjątkowo silnych wiatrów wiejących na wysokości około 10 km, które pełnią rolę naturalnej bariery oddzielającej mroźne powietrze arktyczne od cieplejszych mas z południa.

W typowych warunkach zimowych mroźne powietrze pozostaje „uwięzione” w rejonach okołobiegunowych. Tym razem jednak doszło do jego głębokiego przesunięcia w stronę średnich szerokości geograficznych, co pozwoliło zimnym masom powietrza napłynąć nad obszar Polski. Naukowcy wskazują, że za rosnącą zmienność prądu strumieniowego odpowiada malejący kontrast temperatur między Arktyką a średnimi szerokościami geograficznymi, co jest bezpośrednim skutkiem gwałtownego ocieplania się rejonów polarnych w ostatnich dekadach. Zjawisko to znacząco zwiększa ryzyko częstych i nagłych napływów arktycznego chłodu nad Europę.

Prognoza i podsumowanie

Obecnie obserwowane roztopy powodują wyraźny wzrost stanów wody, szczególnie w północnych, północno-wschodnich oraz wschodnich rejonach Polski, gdzie pokrywa śnieżna utrzymywała się najdłużej. Prowadzi to do lokalnych podtopień. W niektórych miejscach – m.in. w województwach łódzkim i dolnośląskim – odnotowano również przekroczenia stanów ostrzegawczych. Według aktualnych prognoz zjawiska te mają jednak charakter krótkotrwały i nie niosą ze sobą ryzyka poważniejszej powodzi. Bieżącą sytuację można monitorować na portalu HYDRO IMGW.

Sytuacja ta obnaża systemowe braki w polityce przeciwdziałania skutkom wezbrań. Głównymi problemami pozostają:

• regulacja rzek: ogranicza ona naturalną zdolność koryt do rozlewania się na obszary zalewowe, co przyspiesza spływ wody zamiast ją retencjonować.
• nadmierna zabudowa i uszczelnianie powierzchni, które drastycznie ograniczają możliwości wchłaniania wody przez grunt.

Mimo obecnych wezbrań, kluczowym wyzwaniem pozostaje pogłębiająca się susza hydrologiczna. Warto podkreślić, że występowanie suszy nie koliduje z nagłym pojawianiem się lokalnych podtopień i powodzi. Zjawiska mogą ze sobą współistnieć, z racji tego, że suche podłoże ma obniżoną efektywność retencji. Taki stan rzeczy w dłuższej perspektywie szczególnie uderza w rolnictwo i zwiększa ryzyko pożarów lasów oraz łąk. Choć opady śniegu i deszczu ze stycznia oraz lutego przyniosły chwilową ulgę, nie rozwiązują one problemu w ujęciu długofalowym. W związku z tym, w miesiącach letnich należy spodziewać się ponownego wystąpienia niskich stanów wód w rzekach.

Ponadto, co może najistotniejsze, występowanie epizodów mroźnej zimy w żaden sposób nie ogranicza postępującego ocieplenia klimatu. Ekstremalne zjawiska pogodowe towarzyszą nam bowiem z coraz większą intensywnością – dotyczy to zarówno fal upałów i susz, jak i niezwykle gwałtownych opadów czy mrozów. Jest to w pełni spójne z naszą obecną wiedzą na temat zmian klimatycznych.

Niektóre zjawiska, takie jak niedawne rekordowe mrozy i śnieżyce w Ameryce Północnej oraz Europie, wynikają bezpośrednio ze spadku kontrastu termicznego między Arktyką a średnimi szerokościami geograficznymi. Prowadzi to do wspomnianego wcześniej meandrowania prądu strumieniowego. Tego typu paradoksy pogodowe mogą budzić w społeczeństwie wątpliwości co do zasadności alarmujących komunikatów naukowców, dlatego tak ważne jest korzystanie z rzetelnych i zweryfikowanych źródeł informacji. W Polsce instytucją odpowiedzialną za monitorowanie tych procesów jest Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej.

The post Polska zima 2025/2026 – śnieg nie obroni nas przed upałami i suszą appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

 Warszawa, 08 grudnia 2025 roku 

Komunikat 02/2025 Komitetu Problemowego ds. Kryzysu Klimatycznego przy Prezydium PAN 
w sprawie zaleceń do przyszłego Europejskiego Planu
Adaptacji do Klimatu (ECAP) 

WSTĘP 

Niniejszy komunikat jest tłumaczeniem zaleceń Interdyscyplinarnego Komitetu Problemowego ds. Kryzysu Klimatycznego przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk w zakresie opcji politycznych dla przyszłego Europejskiego Planu Adaptacji do Klimatu (ECAP). 

Stanowisko Komitetu przygotowano w odpowiedzi na prośbę Departamentu Adaptacji do Zmian Klimatu i Polityki Miejskiej Ministerstwa Klimatu i Środowiska, jako wkład do stanowiska Polski na nieformalną Radę Komisji Ochrony Środowiska Naturalnego, Zdrowia Publicznego i Bezpieczeństwa Żywności (ENVI) Parlamentu Europejskiego. 

OPINIA 

I. UWAGI OGÓLNE 

I.1. CYWILIZACJA W NIEBEZPIECZEŃSTWIE 

Coraz liczniejsze dowody naukowe wskazują na to, że przyszłości naszej cywilizacji w znanej nam formie zagrażają powiązane ze sobą czynniki wynikające ze zmiany klimatu oraz postępującej utraty bioróżnorodności. W odróżnieniu od potencjalnych skutków wojny nuklearnej, ryzyko to przez długi czas nie było traktowane z należytą powagą – ani w dokumentach strategicznych, ani w praktyce politycznej. 

Obecnie jesteśmy w krytycznym momencie, w którym konieczne jest równoległe podjęcie działań na rzecz ograniczania tempa zmian klimatu oraz dostosowania się do tych konsekwencji, których nie da się już uniknąć. Z tego względu nasze rekomendacje koncentrują się na rozwiązaniach konkretnych, szybkich i zintegrowanych, podkreślając jednocześnie pilność ich wdrożenia. 

I.2. MITYGACJA NA RÓWNI Z ADAPTACJĄ 

Równolegle do działań adaptacyjnych, również ograniczanie dalszej zmiany klimatu (mitygacja) powinno zostać potraktowane priorytetowo i zostać w sposób jednoznaczny włączone do ECAP. 

Wynika to z faktu, że adaptacja do zmiany klimatu ma zarówno granice względne, jak i granice bezwzględne, po których przekroczeniu staje się ona niemożliwa. Dalszy wzrost temperatury zwiększa prawdopodobieństwo przekroczenia tych granic, a tym samym utraty skuteczności lub wręcz uniemożliwienia dalszych działań adaptacyjnych. Włączenie mitygacji do ECAP pozwoli zmniejszyć ryzyko przekroczenia granic adaptacji oraz wzmocnić długoterminową odporność klimatyczną. 

I.3. AUTONOMIA ENERGETYCZNA 

Równolegle do działań mitygacyjnych, kluczowe znaczenie ma intensywny, a zarazem środowiskowo odpowiedzialny rozwój niskoemisyjnych źródeł energii – prowadzony z poszanowaniem bioróżnorodności i krajobrazu – jako warunek budowy trwałej autonomii energetycznej Europy. 

Przyspieszenie wdrażania odnawialnych źródeł energii i energetyki jądrowej jest nie tylko imperatywem klimatycznym, lecz także strategiczną odpowiedzią na narastającą niestabilność geopolityczną oraz zmienność rynków energii. Działania te wzmacniają odporność Unii Europejskiej na wstrząsy zewnętrzne, ograniczają zależność od importu paliw kopalnych i podnoszą poziom bezpieczeństwa energetycznego. 

I.4. AUTONOMIA DANYCH I INFORMACJI 

W zmieniającym się kontekście geopolitycznym oraz wobec potrzeby wzmocnienia strategicznej autonomii w obszarze adaptacji do zmiany klimatu, UE powinna zwiększyć zdolności w zakresie gromadzenia danych klimatycznych, ich przetwarzania oraz zarządzania nimi. Celem jest ograniczenie zależności od zewnętrznych źródeł danych, m.in. NASA czy NOAA, przy jednoczesnym zapewnieniu komplementarności oraz zgodności z międzynarodowymi standardami naukowymi. 

Unia Europejska powinna w tym celu wzmocnić kluczowe usługi, takie jak Copernicus Climate Change Service oraz działania Europejskiej Agencji Kosmicznej, a także zacieśnić współpracę w ramach inicjatyw WMO i innych przedsięwzięć międzynarodowych. 

I.5. BEZZWŁOCZNOŚĆ 

Zgodnie z wynikami Europejskiej Oceny Ryzyka Klimatycznego (EUCRA), skuteczna adaptacja wymaga, aby decyzje dotyczące planowania przestrzennego oraz rozwoju trwałej infrastruktury, w odpowiedni sposób uwzględniały zmieniające się warunki klimatyczne. W celu ograniczenia ryzyka katastrof należy unikać rozwiązań pozornych, które mogą prowadzić do niewłaściwej adaptacji (ang. maladaptation). Jest to szczególnie istotne dlatego, że większość polityk i działań wzmacniających odporność Europy na zmianę klimatu ma charakter długookresowy, a część interwencji wiąże się z długim horyzontem przygotowania i realizacji. Konieczne jest więc pilne wdrażanie działań adaptacyjnych opartych na właściwych założeniach i wiarygodnych danych. 

II. KOMENTARZE SZCZEGÓŁOWE 

II.1. WSPÓLNA TERMINOLOGIA I DEFINICJE 

1.1. Terminologia IPCC: 

Podstawowe, wspólnie stosowane definicje jak i terminologia wykorzystywana w ECAP powinny być zgodne z ustaleniami Międzyrządowego Zespołu ds. Zmiany Klimatu (IPCC). Takie podejście zapewni spójność z międzynarodowymi ramami polityki klimatycznej, ułatwi jednolite rozumienie kluczowych pojęć w komunikacji UE z partnerami globalnymi oraz wesprze dostosowanie działań Unii do międzynarodowo uzgodnionych agend. 

1.2. Terminologia specyficzna dla UE: 

ECAP powinien dodatkowo doprecyzować i zdefiniować terminy oraz pojęcia właściwe dla kontekstu unijnego, które mogą w państwach członkowskich wywoływać niejasności, rozbieżne interpretacje lub kontrowersje, a także te, których znaczenie jest silnie uzależnione od kontekstu. Celem jest zapewnienie jednolitego rozumienia tych pojęć w różnych sektorach oraz we wszystkich państwach członkowskich. 

1.3. Terminy kluczowe: 

Kluczowe pojęcia, takie jak niewłaściwa adaptacja (ang. maladaptation) oraz greenwashing (najczęściej: zazielenianie wizerunku / pozorowanie działań prośrodowiskowych), powinny zostać nie tylko jednoznacznie zdefiniowane, lecz także uzupełnione o otwarty katalog przykładów oraz jasne kryteria ich rozpoznawania i aktywnego przeciwdziałania. 

Wskazanie realistycznych przykładów będzie sprzyjać wspólnemu rozumieniu i spójnej interpretacji, a w konsekwencji – skutecznemu unikaniu praktyk kontrproduktywnych z perspektywy adaptacji. W warunkach przyspieszającej zmiany klimatu, kurczącego się okna czasowego na działania oraz wysokich kosztów adaptacji, UE powinna w sposób aktywny i świadomy zapobiegać zarówno niewłaściwej adaptacji, jak i greenwashingowi, zapewniając racjonalne i efektywne wykorzystanie budżetu adaptacyjnego. 

II.2. WSPÓLNE CELE DOTYCZĄCE ODPORNOŚCI NA ZMIANĘ KLIMATU 

2.1. Ryzyka zidentyfikowane przez EUCRA: 

ECAP powinien wprost odwoływać się do ustaleń EUCRA, które wskazują 36 głównych ryzyk klimatycznych oraz pięć powiązanych kaskad ryzyk oddziałujących na systemy żywnościowe, zdrowie publiczne, ekosystemy, infrastrukturę, a także systemy gospodarcze i finansowe. 

Perspektywa geograficzna powinna obejmować w szczególności regiony najbardziej narażone i wrażliwe. Zgodnie z podejściem stosowanym w planach adaptacyjnych na poziomie regionalnym i lokalnym, w poszczególnych obszarach i sektorach – w tym w planowaniu przestrzennym oraz politykach publicznych należy uwzględniać kluczowe działania reaktywne, proaktywne i transformacyjne. 

2.2. Ryzyka kaskadowe i złożone: 

Wybór działań priorytetowych powinien wynikać z rzetelnej oceny zagrożeń, ze szczególnym uwzględnieniem ryzyk kaskadowych i złożonych. Zintegrowane zarządzanie tego typu ryzykami, obejmujące efekty międzysektorowe, sprzężenia zwrotne i synergie, powinno mieć pierwszeństwo przed podejściem wyłącznie sektorowym. 

Dla wzmocnienia odporności na poziomie europejskim, regionalnym i lokalnym oraz zwiększenia samowystarczalności, ECAP powinien w sposób szczególny uwzględniać adaptację krytycznych łańcuchów dostaw oraz sektorów strategicznych. Rosnąca liczba dowodów naukowych na narastające ryzyka kaskadowe i złożone wynikające ze zmiany klimatu oraz utraty bioróżnorodności (m.in. IPCC AR6, WGII) wskazuje, że ich ograniczanie wymaga działań adaptacyjnych wykraczających poza dominujące dziś podejścia społeczne i ekonomiczne, co powinno znaleźć odzwierciedlenie w dokumencie. 

2.3. Obronność, bezpieczeństwo i migracje: 

ECAP powinien obejmować nie tylko bezpośrednie i kaskadowe ryzyka klimatyczne, lecz także proaktywnie stosować podejście antycypacyjne, spójne z politykami UE w zakresie obronności, bezpieczeństwa i migracji. 

Zakłócenia wywołane zmianą klimatu, w tym przesiedlenia, konflikty o zasoby oraz narastająca niestabilność geopolityczna, nie są już wyłącznie scenariuszami, lecz coraz częściej obserwowaną rzeczywistością. UE powinna te procesy przewidywać i przygotowywać się na nie poprzez zintegrowane planowanie adaptacji, wzmacniające odporność nie tylko systemów środowiskowych i gospodarczych, ale również w szerszych ramach polityki bezpieczeństwa oraz polityki zagranicznej Unii. 

II.3. USTANOWIENIE WSPÓLNEGO REFERENCYJNEGO SCENARIUSZA KLIMATYCZNEGO 

3.1. Skrajnie pesymistyczny scenariusz antropogenicznych emisji dwutlenku węgla jako scenariusz bazowy. 

W ECAP wspólnym punktem odniesienia dla państw członkowskich powinien być scenariusz skrajnie pesymistyczny, przyjmowany jako scenariusz bazowy na potrzeby planowania i wdrażania adaptacji. 

W ostatnich dwóch latach globalna temperatura osiągnęła i przekroczyła próg 1,5°C ocieplenia względem epoki przedindustrialnej. W świetle rekordowych stężeń CO₂ oraz innych gazów cieplarnianych w atmosferze, a także szybko rosnącej nadwyżki w bilansie energetycznym Ziemi, przekroczenie 2°C może nastąpić istotnie wcześniej niż w połowie XXI wieku. Oznacza to, że tempo globalnego ocieplenia jest zgodne z trajektorią scenariusza skrajnie pesymistycznego, a ECAP musi przygotować Europę na taki przebieg zdarzeń. 

Przyjęcie bardziej optymistycznych założeń zwiększa ryzyko niewłaściwej adaptacji, prowadząc do większych strat oraz wyższych kosztów w przyszłości, w tym kosztów napraw i odbudowy infrastruktury. 

II.4. REGULARNE OCENY RYZYKA KLIMATYCZNEGO 

4.1. Ryzyka bezpośrednie i pośrednie. 

ECAP powinien obejmować kompleksową analizę ryzyk klimatycznych, uwzględniając zarówno ryzyka bezpośrednie, jak i pośrednie. 

Ryzyka bezpośrednie wynikają z ekstremalnych zjawisk pogodowych oraz ich natychmiastowych konsekwencji, takich jak powodzie, susze czy zmienność warunków atmosferycznych. 

Ryzyka pośrednie są skutkiem szerszych oddziaływań tych zjawisk i mogą stanowić poważne zagrożenie dla zdrowia publicznego, m.in. poprzez ograniczenie dostępu do czystej wody i bezpiecznej żywności, zaburzenia infrastruktury sanitarnej (np. pracy oczyszczalni ścieków) oraz utrudnienia w funkcjonowaniu systemu ochrony zdrowia. Może to sprzyjać występowaniu ognisk epidemicznych, a także wzrostowi zachorowalności na choroby zakaźne i niezakaźne (w tym choroby układu krążenia), prowadząc do zwiększenia umieralności i skrócenia oczekiwanej długości życia obywateli UE. Do ryzyk pośrednich należy również zaliczyć deficyty wody oddziałujące na gospodarkę, narastającą niepewność żywnościową, zakłócenia w łańcuchach dostaw oraz eskalację napięć lokalnych i międzynarodowych związanych ze zmianą klimatu. Skutkiem tych procesów mogą być m.in. migracje oraz rozszerzanie zasięgu organizmów będących wektorami patogenów zwierzęcych i ludzkich, zwiększające ryzyko chorób, w tym gorączek krwotocznych i innych schorzeń. 

Odpowiedzialne podejmowanie decyzji wymaga zintegrowanego ujęcia ryzyka klimatycznego w warunkach coraz bardziej dynamicznego i nieprzewidywalnego środowiska globalnego. Ryzyka klimatyczne nakładają się na inne zagrożenia systemowe, w tym wyzwania bezpieczeństwa, napięcia geopolityczne oraz dynamikę migracyjną. Priorytetowe traktowanie działań adaptacyjnych w tej perspektywie może wzmacniać strategiczną gotowość UE oraz podnosić poziom bezpieczeństwa i odporności Unii. 

4.2. Ryzyka transgraniczne. 

Wymóg oceny transgranicznych ryzyk klimatycznych oraz wzmocnienia współpracy transgranicznej – w szczególności w obrębie wspólnych zlewni rzek – powinien zostać wyraźnie podkreślony. Obszary te wymagają skoordynowanych ocen ryzyka, wspólnego planowania adaptacyjnego oraz wspólnych mechanizmów zarządzania, umożliwiających skuteczne reagowanie na powodzie, deficyty wody, gwałtowne pożary lasów oraz pojawianie się chorób zakaźnych. 

Ocena ryzyka w transgranicznych zlewniach jest kluczowa dla zarządzania zasobem, który może stać się jednym z najrzadszych w przyszłości – wodą. Zarządzanie dorzeczami takimi jak Odra (dzielona przez Polskę, Niemcy i Czechy), Dunaj (obejmujący państwa UE i kraje pozaeuropejskie), Ren i inne wymaga trwałej współpracy międzynarodowej, aby wspólnie rozwiązywać problemy, wzmacniać stabilność regionalną oraz wspierać odpowiedzialne dzielenie się zasobami. 

4.3. Stres-testy. 

Stres-testy – analogiczne do testów stosowanych w ekonomii – powinny stanowić element regularnych ocen ryzyka klimatycznego. Takie podejście wykracza poza konserwatywne scenariusze, umożliwiając planowanie działań zapobiegających skutkom scenariuszy katastrofalnych oraz równoczesną analizę wielu zagrożeń. 

Wyniki stres-testów mogą być również lepiej rozumiane i akceptowane przez społeczeństwo oraz państwa członkowskie niż mniej intuicyjne wskaźniki fizyczne, co sprzyja przejrzystości komunikacji ryzyka i budowaniu poparcia dla działań adaptacyjnych. 

4.4. Przejście od oceny ryzyka do monitoringu ryzyka. 

Wobec dynamiki zmian klimatycznych, ekosystemowych, społecznych i geopolitycznych, ECAP powinien przejść od okresowych, statycznych ocen ryzyka do ciągłego, prognostycznego monitorowania ryzyka. Obejmuje to monitorowanie konsekwencji materializacji ryzyk – w szczególności kaskad skutków oraz zakłóceń wynikających z uszkodzeń infrastruktury i instalacji – a także prognozowanie ich potencjalnych skutków społeczno-gospodarczych i ekologicznych. 

Jednocześnie ECAP powinien przewidywać ramy prawne i regulacyjne zdolne do reagowania na zmieniające się trendy klimatyczne, kładąc nacisk na monitorowanie trajektorii zmian, a nie wyłącznie krótkookresowych warunków. W warunkach rosnącego tempa i złożoności skutków zmiany klimatu, ramy prawne i polityczne muszą pozostać elastyczne oraz oparte na obserwowanych i prognozowanych trendach, a nie stałych punktach odniesienia, aby zachować skuteczność w szybko zmieniającym się otoczeniu.

II.5. PORÓWNYWALNOŚĆ I SPÓJNOŚĆ W ZARZĄDZANIU RYZYKIEM KLIMATYCZNYM 

5.1. Wytyczne UE dla planów narodowych. 

Należy opracować wspólne wytyczne, które zapewnią, że cele klimatyczne są w sposób rzetelny i konsekwentny uwzględniane w krajowych dokumentach strategicznych i wdrożeniowych. Wytyczne te powinny ułatwiać planowanie i realizację działań adaptacyjnych, w tym ich monitorowanie, ocenę i weryfikację, a zarazem ograniczać ryzyko pomijania lub ignorowania wynikających z nich zaleceń. 

Wytyczne powinny również wspierać opracowywanie krajowych planów adaptacyjnych, które uwzględniają specyfikę, wrażliwości i uwarunkowania poszczególnych państw członkowskich oraz priorytety krajowej polityki klimatycznej. Wspólny, ramowy system adaptacji UE ułatwi koordynację zarządzania ryzykiem klimatycznym między państwami członkowskimi oraz zapewni bardziej efektywne i terminowe wdrażanie polityk adaptacyjnych. 

5.2. Działania na poziomie UE i krajowym. 

ECAP powinien zostać oparty na podejściu dwupoziomowym: pierwszym, skoncentrowanym na wyzwaniach w skali całej UE oraz w wymiarze międzynarodowym, oraz drugim, odnoszącym się do działań na poziomie krajowym. O ile państwa członkowskie odpowiadają za krajową adaptację, o tyle UE posiada wyraźny mandat do koordynowania reakcji na transgraniczne i globalne wymiary ryzyka klimatycznego, w których niezbędne jest działanie zbiorowe. 

Skala i znaczenie narastających wyzwań – takich jak migracje wywołane zmianą klimatu, status i ochrona prawna uchodźców klimatycznych, finansowanie strat wynikających z katastrof oraz skutków podnoszenia się poziomu mórz – wymagają skoordynowanych działań na poziomie UE oraz oparcia ich na silnym konsensusie politycznym. 

II.6. EFEKTYWNE MONITOROWANIE, RAPORTOWANIE I OCENA POSTĘPÓW W ZAKRESIE ADAPTACJI 

6.1. Multidyscyplinarny zespół ekspertów ds. wskaźników. 

Opracowanie ramowych wskaźników adaptacji powinno zostać powierzone multidyscyplinarnemu zespołowi ekspertów. W jego skład powinni wejść m.in. klimatolodzy, specjaliści nauk o środowisku (np. hydrolodzy, ekohydrolodzy i ekolodzy) oraz eksperci z kluczowych sektorów szczególnie podatnych na skutki zmiany klimatu, w tym na ryzyka kaskadowe i złożone (m.in. zdrowie publiczne, nauki społeczne, finanse, rolnictwo, leśnictwo, systemy żywnościowe, energia, przemysł i inne). 

Tworzenie polityk powinno być solidnie oparte na wiedzy naukowej, a decydenci powinni korzystać ze wskazówek i ocen dostarczanych przez środowisko eksperckie. Adaptacja do zmiany klimatu stanowi złożone, przekrojowe wyzwanie, obejmujące wzajemnie powiązane zagrożenia w systemach środowiskowych, społecznych i gospodarczych. Dlatego opracowanie sensownych i wykonalnych wskaźników – zdolnych uchwycić pełen zakres efektów kaskadowych i złożonych – wymaga wkładu wielu dyscyplin oraz praktyków sektorowych. Taki model pracy zwiększa prawdopodobieństwo, że wskaźniki będą jednocześnie naukowo wiarygodne i praktycznie użyteczne. 

W proponowanym podziale ról eksperci odpowiadają za przygotowanie podstaw merytorycznych i ocen, natomiast decydenci polityczni koncentrują się na projektowaniu i wdrażaniu odpowiedzi strategicznych, co wzmacnia legitymację, przejrzystość i skuteczność polityki adaptacyjnej. 

6.2. Wskaźniki wpływu. 

Wskaźniki adaptacji w ECAP powinny służyć przede wszystkim pomiarowi rzeczywistych efektów, a nie jedynie liczby działań lub poniesionych nakładów. Przykładowo, zamiast raportować wyłącznie wolumen lub wartość finansową inwestycji związanych z gospodarką wodną, wskaźniki powinny odzwierciedlać ich skuteczność w redukcji ryzyka powodzi i suszy oraz w poprawie bezpieczeństwa i dostępności wody. 

Ocena wpływu powinna opierać się na zharmonizowanych metodologiach i wspólnych wytycznych na poziomie UE, tak aby zapewnić spójność, możliwość ewidencjonowania, porównywalność oraz stosowalność w państwach członkowskich, a także wspierać podejmowanie decyzji opartych na dowodach. 

Koncentracja na liczbie działań lub kosztach – bez oceny ich faktycznych rezultatów – może tworzyć fałszywe poczucie postępu oraz sprzyjać niewłaściwej adaptacji i nie efektywnemu wykorzystaniu zasobów. Skuteczna adaptacja wymaga jasnych dowodów redukcji ryzyka i wzrostu odporności, a wspólne metodologie ograniczą ryzyko fragmentarycznego raportowania i wzmocnią wiarygodność monitorowania adaptacji w całej UE. 

II.7. MECHANIZMY WSPIERAJĄCE DZIAŁANIA NA POZIOMIE REGIONALNYM I LOKALNYM 

7.1. Polityka i systemy rządzenia w państwach członkowskich: 

Mechanizmy wspierające działania indywidualne, lokalne i regionalne powinny uwzględniać specyfikę każdego kraju, w tym relacje między poziomami administracji publicznej oraz priorytety krajowej polityki klimatycznej. Celem jest wzmacnianie lokalnej odporności w sposób adekwatny do uwarunkowań danego państwa. 

7.2. Katalog działań adaptacyjnych i akceptacja społeczna: 

ECAP powinien zaproponować wspólny, ogólny katalog działań adaptacyjnych, stanowiący strategiczne wskazówki dla państw członkowskich. Katalog ten powinien obejmować nie tylko działania powszechnie wdrażane i społecznie akceptowane, lecz także środki trudne społecznie i politycznie – takie jak relokacja ludności z obszarów wysokiego ryzyka (np. doliny rzeczne, obszary zagrożone podnoszeniem się poziomu morza) oraz promowanie odejścia od wysokoemisyjnych wzorców konsumpcji na rzecz modeli energooszczędnych i społecznie odpowiedzialnych – podkreślając, że adaptacja do zmian klimatu wymaga również szerszej transformacji społecznej. 

Szacunki śladu ekologicznego wskazują, że dla zaspokojenia obecnych potrzeb społeczno gospodarczych ludzkość corocznie zużywa zasoby przekraczając o czynnik 1,75 możliwości regeneracyjne Ziemi (odpowiedni wskaźnik dla Europy odpowiada 2,8 Ziemi). W tym kontekście adaptacja powinna wykraczać poza ograniczanie wpływu zmian klimatu na systemy ludzkie i obejmować także istotne zmniejszenie presji człowieka na ekosystemy lądowe i wodne, krajobraz oraz bioróżnorodność. Osiągnięcie społecznej akceptacji takiego podejścia – w tym zmiany stylu życia – może być jednym z największych wyzwań adaptacji. 

7.3. Komunikacja społeczna i edukacja: 

Jasne i kompleksowe komunikowanie celów adaptacyjnych oraz upowszechnianie informacji weryfikowanych naukowo będą kluczowe dla zrozumienia przez obywateli UE zachodzącej zmiany klimatu, ich zaangażowania w działania podejmowane przez władze na wszystkich poziomach, a w konsekwencji – dla skutecznego wdrożenia tych działań. 

Równie istotne będzie wzmacnianie odporności społeczeństwa na dezinformację. Może to wymagać wykorzystania istniejących lub stworzenia nowych mediów i platform UE służących publikowaniu wiarygodnych danych i informacji, a także prowadzenia odrębnych kampanii społecznych dostosowanych do uwarunkowań poszczególnych krajów oraz poprawy edukacji klimatycznej na wszystkich poziomach kształcenia. 

II.8. SYSTEMOWE MECHANIZMY PROAKTYWNEGO ZARZĄDZANIA RYZYKIEM KLIMATYCZNYM W POLITYKACH SEKTOROWYCH 

8.1. Rozwiązania oparte na przyrodzie i błękitno-zielona infrastruktura (BZI) jako infrastruktura krytyczna: 

ECAP powinien jednoznacznie podkreślić fundamentalną rolę błękitno-zielonej infrastruktury oraz rozwiązań opartych na przyrodzie (ang. nature based solutions – NBS) jako skutecznych, relatywnie szybko wdrażalnych i środowiskowo zrównoważonych instrumentów adaptacji. Rozwiązania techniczne i inżynieryjne należy stosować przede wszystkim tam, gdzie uzupełniają lub wzmacniają interwencje oparte na NBS, wyłącznie po przeprowadzeniu kompleksowej analizy kosztów i korzyści, wraz z uzasadnieniem w pełni uwzględniającym skutki środowiskowe, ekologiczne i społeczne. 

Dla wsparcia takiego podejścia ECAP powinien konsekwentnie opierać się na ochronie przyrody oraz w pełnym zakresie wykorzystywać istniejące instrumenty, w tym Rozporządzenie w sprawie odbudowy zasobów przyrodniczych (ang. Nature Restoration Law – NRL), sieć Natura 2000 oraz strategiczne ramy ochrony terenów podmokłych, wód i torfowisk, rozwijane m.in. w ramach inicjatyw takich jak WaterLANDS. 

NBS oraz infrastruktura błękitno-zielona (BZI) generują liczne współkorzyści i cechują się wysoką wartością adaptacyjną. Poprzez wspieranie różnorodności biologicznej i podtrzymywanie funkcjonowania ekosystemów wzmacniają odporność systemów społeczno-gospodarczych, a jednocześnie – w porównaniu z konwencjonalnymi rozwiązaniami inżynieryjnymi – istotnie obniżają koszty wdrożenia i utrzymania pożądanych efektów oraz znacząco ograniczają wydatki w długim horyzoncie. Ponieważ przetrwanie ludzi, społeczeństw i gospodarki bezpośrednio zależy od usług ekosystemowych, infrastruktura błękitno-zielona powinna być traktowana jako infrastruktura krytyczna. 

Skuteczność w świadczeniu usług ekosystemowych przez BZI pozostaje jednak zależna od terminowej realizacji działań łagodzących (mitygacyjnych), niezbędnych do ograniczenia ryzyka nieodwracalnej degradacji procesów naturalnych oraz załamania funkcji ekosystemów. 

8.2. Podejście oparte na zlewniach i planowanie przestrzenne. 

Podejście do planowania przestrzennego oparte na równowadze zasobów wodnych i bioróżnorodności w obrębie dorzeczy (podejście zlewniowe) ma kluczowe znaczenie i powinno stanowić fundament decyzji dotyczących użytkowania gruntów. Uwzględnienie procesów ekohydrologicznych na poziomie zlewni w planowaniu przestrzennym umożliwia skuteczniejsze reagowanie na ryzyka klimatyczne, takie jak powodzie i deficyty wody, a jednocześnie wspiera długoterminową odporność ekosystemów oraz społeczeństw. 

Odporność klimatyczna w planowaniu przestrzennym zależy od rozumienia i aktywnego zarządzania procesami naturalnymi w skali zlewni. Decyzje o zagospodarowaniu terenu podejmowane w sposób fragmentaryczny, z pominięciem granic zlewni i lokalnych bilansów wodnych, zwiększają podatność na powodzie, susze i niedobory wody, a w konsekwencji osłabiają zdolność państw do reagowania na narastającą niestabilność klimatyczną. 

8.3. Prawo klimatyczne UE i wartości w legislacji. 

ECAP powinien stymulować i wspierać rozwój krajowego prawa klimatycznego w państwach członkowskich. Takie ramy prawne powinny umożliwiać kompleksowe i systematyczne formułowanie celów klimatycznych, a także jednoznacznie wskazywać podstawowe wartości oraz ogólne klauzule interpretacyjne, które należy uwzględniać przy wykładni przepisów – zarówno w administracji publicznej, jak i w ramach wymiaru sprawiedliwości. Zapewni to większą spójność systemu prawa, przewidywalność decyzji oraz wykonalność zobowiązań klimatycznych. 

Brak jasnych regulacji klimatycznych, lub ich rozproszenie i fragmentacja, ogranicza skuteczność, spójność i rozliczalność działań adaptacyjnych. Bez precyzyjnie sformułowanych klauzul generalnych i zasad interpretacyjnych, opartych na wiedzy z zakresu nauk o środowisku i klimacie, rośnie ryzyko błędnej wykładni przepisów przez organy publiczne i sądy. Ryzyko to jest szczególnie istotne w sytuacji, gdy w części środowisk prawniczych nadal utrzymują się luki w świadomości i wiedzy dotyczącej problematyki środowiskowej i klimatycznej. W konsekwencji mogą zapadać rozstrzygnięcia, które nieintencjonalnie osłabiają realizację celów adaptacyjnych. 

Komunikat wyraża opinię Komitetu i nie powinien być utożsamiany ze stanowiskiem Polskiej Akademii Nauk (par. 5 ust. 3 Uchwały nr 1/2023 Prezydium PAN w sprawie utworzenia komitetów problemowych i rad przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk na kadencję 2023-2026) 

The post Jak przystosować Europę do nowego klimatu? – komunikat Komitetu ds. Kryzysu Klimatycznego PAN appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Upały w europejskich miastach

Europa jest najszybciej ogrzewającym się kontynentem na świecie (WMO, 2025), więc choć upały mogą kojarzyć nam się z wakacjami i dalekimi krajami, to w efekcie antropogenicznej zmiany klimatu na dobre zagościły również w Polsce. Wraz z ogrzewaniem się Europy upał i związany z nim stres cieplny stają się większym problemem niż schorzenia związane z zimnem, wpływając na dobrostan, zdrowie i życie wielu osób. W 2022 roku, z powodu upałów zmarło ponad 60 000 osób w Europie (Ballester i in. 2023).

Miasta są szczególnie narażone na upały przez efekt Miejskiej Wysypy Ciepła (MWC). Miejska infrastruktura i zabudowa sprawiają, że temperatury w mieście potrafią być wyższe o kilka stopni Celsjusza niż poza miastem. Nawet w obrębie jednego miasta, w czasie upałów temperatura zazwyczaj będzie nieco niższa w parku czy nad rzeką niż na terenach gęsto zabudowanych. Jest to zjawisko szczególnie problematyczne w nocy, bo miasto nie wychładza się równie szybko jak tereny niezabudowane, a wysoka temperatura utrudnia sen i odpoczynek. 

Szczególnie wrażliwe na stres cieplny są osoby, które są bardziej narażone na upały (np. ze względu na pracę na zewnątrz w trakcie dnia); które nie mają, gdzie się schłodzić (np. osoby w kryzysie bezdomności); lub których ciała mogą mieć problem ze skuteczną termoregulacją (np. małe dzieci, kobiety w ciąży, osoby z chorobami przewlekłymi czy osoby starsze). 

W przypadku osób starszych jest kilka czynników, narażających je na zwiększone ryzyko. Przede wszystkim z wiekiem pogarsza się termoregulacja i ciało z większym trudem się ochładza. Jednocześnie zmniejsza się odczucie pragnienia, co wiąże się z piciem mniejszej ilości płynów. Osoby starsze częściej mają różnego rodzaju schorzenia, na przykład związane z ciśnieniem czy cukrzycą, które mogą dodatkowo wpływać na odczuwanie negatywnych konsekwencji upału. Co więcej, często żyją same, co oznacza, że nikt nie sprawdzi, jak się czują oraz czy piją wystarczająco dużo płynów.

Badania w ramach projektu EmCliC

Nasze badania prowadzone w latach 2020-2024 koncentrowały się na tym, jak osoby starsze (powyżej 65 roku życia) mieszkające w mieście, a konkretnie w Warszawie i Madrycie, doświadczają upałów. Nasz polsko-norwesko-hiszpański zespół badaczy i badaczek z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytetu Warszawskiego, NILU Research Insitute oraz Center for International Climate Research przeprowadził badania interdyscyplinarne, łącząc metody jakościowe i ilościowe oraz perspektywy antropologii społecznej, socjologii, fizyki, epidemiologii i klimatologii. 

W lecie 2021 i 2022 roku prowadziliśmy długofalowe, pogłębione badania etnograficzne, obejmujące m.in. obserwację uczestniczącą, wywiady biograficzne, pomiar temperatury powietrza w mieszkaniach oraz termo-dzienniczki, z 10 starszymi osobami mieszkającymi w Warszawie. W lecie 2021 poprowadziliśmy także wywiady grupowe z 81 starszymi mieszkańcami Warszawy, grupą zróżnicowaną pod kątem wieku, płci i sytuacji społeczno-ekonomicznej. A w lecie 2022 warsztaty partycypacyjne, w których uczestniczyło 12 osób, oraz termosondaż (połączenie pytań ankietowych z pomiarami temperatury) na grupie 1050 starszych mieszkańców Warszawy. Realizując badania, traktowaliśmy upał jako zjawisko zarówno biofizyczne i społeczne, bo to kwestie społeczne dyktują między innymi to, kto jest bardziej narażony oraz jakie sposoby adaptacji do upału są dostępne dla danej osoby. 

Cielesne i emocjonalne doświadczenia związane z upałem 

Wpływ upału na mieszkańców miasta często analizuje się, patrząc na zgony i zgłoszenia do szpitali np. z powodu skrajnego odwodnienia lub udaru cieplnego. To ekstremalne przypadki, które widać w państwowych statystykach. Ale upał wpływa też na samopoczucie i dobrostan psychofizyczny ludzi, nawet jeśli nie wymagają oni pomocy medycznej. 

Osoby uczestniczące w naszych badaniach etnograficznych i wywiadach grupowych wskazywały, że upał często powoduje u nich fizyczne zmęczenie, któremu towarzyszą poczucie letargu i irytacji. Grupa badanych powyżej 80 roku życia, podsumowała te odczucia mówiąc o „upalnej chandrze” – poczuciu niemocy psychofizycznej, irytacji, melancholii i zmęczeniu związanym z przedłużającym się okresem upalnym i brakiem sił. 

Tak opowiadała o tym 73-letnia Anna (imię zmienione): 

To była taka nędzna wegetacja… jakby mój umysł był całkowicie spuchnięty. Właściwie to tylko leżałam (…) pierwszy raz poczułam, że tak marnuję czas, najbardziej zmarnowany okres mojego życia, że ​​było zupełnie na uboczu, że nic nie zrobiłam. Jakby wstrzyknięto mi jakiś narkotyk, jakbym była tuż przed operacją, nie mogę już uciec z stołu. Nie mogę się ruszyć (…) To też było obrzydliwe, po prostu obrzydliwe. Nie dało się tego pokonać, bo organizm po prostu nie chciał niczego zrobić… ograniczał swoje funkcjonowanie i nie słuchał żadnych poleceń, czyli „wstawaj”… nie, nie, absolutnie nie. W ogóle nie lubię upałów.

Osoby uczestniczące w badaniach jakościowych opowiadały i pokazywały nam jak puchną im nogi, jak przegrzewają im się głowy, stopy, lub w przypadku niektórych osób, całe ciała. Reprezentatywne badanie ankietowe potwierdziło, że to nie były odosobnione doświadczenia. Ankietowani seniorzy również najczęściej raportowali uczucie pragnienia, osłabienie i zmęczenie, senność. 

Ich odpowiedzi pokazały również, że choć wiele doświadczeń było wspólnych, to każdy zestaw odczuć był odmienny. Uczestnicy warsztatów rysowali, jak upał objawia się w ich ciałach, a każdy rysunek był inny, ponieważ każda osoba odczuwa upał inaczej. Jednocześnie, badania etnograficzne, w ramach którego badaczki regularnie spotykały się ze starszymi uczestnikami, pokazały, że czasem nawet gdy upał znacząco wpływa na czyjeś samopoczucie i zachowanie (np. zniechęcenie, spowolnienie ruchów, brak siły), to ta osoba może nie łączyć swojego stanu z występującym upałem. Zidentyfikowanie przyczyny złego samopoczucia jest o tyle istotne, że ułatwia właściwą reakcję. 

Izolacja w przegrzewających się mieszkaniach

Upał nie tylko wpływa na ciało, umysł i emocje starszych osób, ale także ogranicza ich relacje społeczne. Chcąc się chronić przed upałami, osoby uczestniczące w naszych badaniach najczęściej decydowały się chować w domach. Odwoływały wizyty u lekarza, spotkania ze znajomymi, plany z rodziną, na przykład związane z opieką nad wnukami. Pogłębiało to ich poczucie samotności i izolacji. Jedno z głównych doświadczeń związanych z upałem, o którym opowiadali nam uczestnicy badań jakościowych, i które widzieliśmy, dotyczyło poczucia zamknięcia w dusznym, zaciemnionym, a i tak przegrzewającym się, mieszkaniu. Tylko nieliczne osoby mogły pozwolić sobie na wyjazd z miasta w czasie upałów i schronienie się u rodziny lub na działce. 

Niestety, nie wszystkie domostwa są równie dobrze dostosowane do upałów. Nasze pomiary temperatury pokazały, że niektóre mieszkania dobrze chroniły od gorąca, inne niestety nie. W dodatku nagrzane mieszkanie schładza się wolniej niż wolna przestrzeń na zewnątrz, utrzymując ciepło dłużej. Ogólnie miejsce zamieszkania, zarówno sam budynek, piętro zamieszkania (ostatnie pietra nagrzewają się najbardziej), ekspozycja okien, jak i odległość od wody czy parku, ma kluczowe znaczenie dla tego, jakich temperatur będą doświadczać mieszkańcy. Równocześnie, o ile sami mieszkańcy mogą w pewnym stopniu dostosować mieszkanie do upałów (np. z pomocą markiz czy rolet odbijających światło), o tyle większe modyfikacje leżą w gestii wspólnoty mieszkaniowej (np. izolacja budynku, troska o zieleń) czy miejskich urzędników i polityków.

Klimatyzacja jest tylko pozornie dobrym rozwiązaniem. Jest droga w użytkowaniu i dostępna tylko dla uprzywilejowanych grup. Może prowadzić do problemów zdrowotnych i ogranicza zdolność aklimatyzacji do zmieniających się temperatur. I przede wszystkim, choć może stworzyć poczucie komfortu termicznego dla danej osoby, to jednocześnie przyczynia się do zwiększonego nagrzewania się miasta – dlatego nazywana jest maladaptacją, czyli złą adaptacją. 

Podsumowanie

W efekcie antropogenicznej zmiany klimatu coraz częstsze i intensywniejsze fale upałów przestają być anomalią, a stają się naszym powszednim letnim doświadczeniem. Dlatego pilnie potrzebujemy systemowych i sprawiedliwych rozwiązań adaptacyjnych, obejmujących m.in. system ochrony zdrowia. Jednocześnie warto nauczyć się rozpoznawać, kiedy jest nam zbyt gorąco, poznać, jak reagujemy na wysokie temperatury, a także przygotować miejsce zamieszkania i plany na upalne okresy. Warto też uzbroić się w wyrozumiałość dla innych, którzy w miejskim upale również mogą być osłabieni, zmęczeni i zirytowani, a jednocześnie osamotnieni. Grupy szczególnie wrażliwe na stres cieplny, w tym osoby starsze, odczuwają negatywne konsekwencje upałów szybciej i intensywniej. Dlatego warto w gorące dni rozważyć bezpieczne aktywności, pamiętać o piciu wody, pomyśleć o zorganizowaniu chłodnego transportu, wypadu poza miasto, czy wspólnego wyjścia do klimatyzowanego budynku (np. muzeum, kina, kawiarni, czy – w przypadku Warszawy – otwartych w tym roku miejsc chłodu), tak by zadbać o komfort termiczny zarówno swój, jak i innych osób. 

Imiona osób uczestniczących w badaniach zostały zmienione by zachować ich anonimowość. 

The post Upalna chandra. Jak starsze osoby doświadczają upałów w mieście?  appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Stwierdzenie to jest nieprawdziwe. Antropogeniczne globalne ocieplenie jest znane od dawna. Zdolność gazów, takich jak dwutlenek węgla, metan i para wodna do zatrzymywania promieniowania cieplnego emitowanego z powierzchni Ziemi oraz ich wpływ na klimat Ziemi, zostały dostrzeżone już w połowie XIX wieku przez Eunice Foote i Johna Tyndalla. W XX wieku gromadzono coraz więcej dowodów potwierdzających mechanizmy, za pomocą których gazy cieplarniane kształtują klimat, zmierzyć ich wzrastający poziom w atmosferze i modelować wynikający z tego przebieg globalnego ocieplenia. Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu (IPCC) został powołany w 1988 r. w związku z rosnącymi obawami dotyczącymi klimatu, w celu systematycznego przeglądu pojawiających się danych naukowych (sam nie prowadzi badań podstawowych). Jego główne ustalenia, opracowane na podstawie oceny tysięcy naukowców i przeglądu wielu tysięcy badań, są takie, że antropogeniczne ocieplenie planety ma miejsce ponad wszelką wątpliwość.

To nieprawda. Raporty IPCC zawierają obszerne porównania modeli klimatycznych z przeszłości geologicznej z informacjami dotyczącymi klimatu panującego w czasie tych jednostek geologicznych odtworzonych na podstawie skamieniałości i składu trwałych izotopów. Wyniki modelowania klimatu z bliskiej przeszłości i współczesności potwierdzają dane empiryczne z prowadzonych współcześnie pomiarów. Pokazuje to, że modele te mogą być wykorzystane także do przewidywania klimatu w przyszłości, zapewniając niedoskonałe, ale użyteczne wskazówki.

Jest to stwierdzenie błędne i mylące. Pierwotne badanie Manna i in. z 1998 r. zawierało pewne niedociągnięcia w statystyce, ale jego główny dowód na gwałtowny wzrost globalnych temperatur został potwierdzony w kolejnych badaniach, a wzrost ten trwa nadal, przy czym ostatnie dziesięć lat było najcieplejszymi latami w historii, a ostatnie dwa lata były najgorętszymi z nich.

Twierdzenie o tym, że IPCC zaniedbał cykle słoneczne jest mylące i błędne, ponieważ ich natura i (stosunkowo niewielkie) skutki klimatyczne są dokładnie omówione w raportach IPCC. Co najważniejsze, zmiany w aktywności Słońca nie mogą wyjaśnić ocieplenia, które wystąpiło w ciągu ostatnich kilku dekad, ponieważ trendy zmian głównych, 11-letnich cykli słonecznych pokazują ogólny spadek energii Słońca docierającej do powierzchni Ziemi w tym czasie, gdy globalne temperatury gwałtownie wzrosły. Następne kilka lat powinno to ostatecznie rozstrzygnąć, ponieważ obecnie występuje (nieznaczny) szczyt cyklu plam słonecznych i oznacza to przejście do niższych wartości dopływu energii Słońca przez następne 6 lat – zgodnie z tezą Marksa, w tym czasie klimat na Ziemi powinien wyraźnie się ochłodzić

Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu (IPCC) z pewnością nie „zaniedbywał” pary wodnej w swoich ocenach, zawierając dosłownie setki odniesień do działania tego gazu cieplarnianego, w tym stwierdzając wyraźnie, że odpowiada on za trzy czwarte całkowitego efektu cieplarnianego na Ziemi. Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu (IPCC) twierdzi również (czego nie twierdzi Marks), że para wodna bardzo szybko przemieszcza się między atmosferą a lądem, a około 40 razy w roku całkowita zawartość wody z atmosfery trafia na ląd z opadami atmosferycznymi, jak również, że jej rozkład jest bardzo nierównomierny między suchymi i wilgotnymi regionami, a jej ilość w atmosferze również generalnie wzrasta wraz z ocieplaniem się klimatu Ziemi. W związku z tym, głównym działaniem pary wodnej jest wzmacnianie globalnych skutków wzrostu temperatury (w tym tych powodowanych zmianami koncentracji gazów cieplarnianych, które mają dużą trwałość i są równomiernie rozmieszczone w atmosferze, takich jak dwutlenek węgla) oraz modulowanie ich poprzez zmiany w zachmurzeniu.

Powyższe stwierdzenie jest błędne. Zakres prognoz IPCC nie został „znacznie przeszacowany”, a w rzeczywistości okazał się niedoszacowany, ze względu na rekordowe ocieplenie w 2023 r. i jego nieoczekiwaną kontynuację w 2024 r., mimo że ochłodzenie spowodowane ostatnią fazą klimatyczną La Niña powinno było przynieść inny skutek. W chwili, gdy powstaje ten tekst, w połowie 2025 r. utrzymują się niemal rekordowe poziomy temperatur, a dane satelitarne wskazują na rosnącą „nierównowagę energetyczną Ziemi”, ponieważ Ziemia pochłania więcej ciepła niż emituje w przestrzeń kosmiczną. Dyskusja naukowa skupia się obecnie raczej na tym, czy ma miejsce znaczące przyspieszenie globalnego ocieplenia.

Podsumowanie

Marks słusznie zwraca uwagę na to, że w środkowym holocenie panowały warunki ciepłe w porównaniu z chłodniejszym późnym, przedindustrialnym holocenem, który obejmuje „małą epokę lodową”. Jednak to ocieplenie i późniejsze ochłodzenie – w istocie będące wynikiem powolnych astronomicznych zmian w ruchu obrotowym i orbicie Ziemi – zostały również szczegółowo omówione przez IPCC. Ocieplenie panujące w środkowym holocenie, dominowało głównie na średnich i wysokich szerokościach geograficznych półkuli północnej i było bardziej złożone w czasie i przestrzeni, niż sugeruje to Marks, a różnice w temperaturze były prawdopodobnie stosunkowo łagodniejsze w skali globalnej. Klimat na Ziemi prawie na pewno stał się cieplejszy w ciągu ostatniej dekady, w porównaniu do tego w środkowym holocenie i stanie się jeszcze cieplejszy, a głównym czynnikiem sprzyjającym temu ociepleniu będzie wzrost poziomu gazów cieplarnianych spowodowany głównie rosnącą emisją dwutlenku węgla. Ignorowanie licznych dowodów tego zjawiska i zaprzeczanie jego realności poprzez ciągłe używanie argumentów, które są ewidentnie nieprawdziwe, zmniejsza zdolność do zrozumienia i radzenia sobie z główną zmianą w systemie Ziemi, która obecnie ma miejsce.

Colin Summerhayes, Martin J. Head, Agnieszka Gałuszka, Barbara Fiałkiewicz-Kozieł, Colin N. Waters, Libby Robin, Sverker Sörlin, Alejandro Cearreta, Nathanaël Wallenhorst i Jan Zalasiewicz

Literatura

Bond G., Kromer B., Beer J., Muscheler R., Evans M.N., Showers W., Hoffmann S. 2001 – Persistent Solar Influence on North Atlantic Climate During the Holocene. Science, 294: 2130-2136, 10.1126/science.1065680

Bond G., Showers W., Cheseby M., Lotti R., Almasi P., Demenocal P., Priore P., Cullen H., Hajdas I., Bonani G. 1997 – A Pervasive Millennial-Scale Cycle in North Atlantic Holocene and Glacial Climates. Science, 278: 1257-1266.

IPCC 2001 – The Third Assessment Report, Working Group I: The Scientific Basis. https://www.ipcc.ch/

IPCC 2021 – Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, 2391 pp., doi:10.1017/9781009157896.

Mann M.E., Bradley R.S., Hughes M.K. 1998 – Global-scale temperature patterns and climate forcing over the past six centuries. Nature, 392: 779-787.

The post Prof. Marks o ociepleniu klimatu w „Przeglądzie Geologicznym” – specjaliści odpowiadają appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Warszawa, 26 maja 2025 roku

Komunikat 03/2025 Komitetu Problemowego
ds. Kryzysu Klimatycznego przy Prezydium PAN
w sprawie szans i wyzwań dotyczących miejskich planów adaptacji

STRESZCZENIE

W ramach ostatniej nowelizacji prawa ochrony środowiska oraz innych ustaw wprowadzono obowiązek uchwalenia miejskich planów adaptacji dla miast liczących co najmniej 20 tys. mieszkańców. Należy ocenić tę zmianę prawną jako konieczną dla realnego uwzględniania celów adaptacyjnych w politykach miejskich, nie jest to jednak zmiana wystarczająca. W komunikacie wskazano kluczowe dalsze działania, obejmujące między innymi ustanowienie Krajowej Strategii Adaptacji (podejmującej między innymi problematykę ochrony bioróżnorodności oraz kształtowanie błękitno – zielonej infrastruktury), uwzględnienie roli zarządzania zlewniowego w planowaniu przestrzennym, zapewnienie faktycznej integracji narzędzi adaptacji z narzędziami planowania przestrzennego, a także uwzględnianie celów adaptacji w polityce morskiej i leśnej.

KOMUNIKAT

W ustawie z dnia 27 listopada 2024 r. o zmianie ustawy prawo ochrony środowiska oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2024, poz. 1940, obowiązującej od 11 stycznia 2025 r.) wprowadzono do polskiego porządku prawnego miejskie plany adaptacji. W roku 2019 plany takie opracowano dla 44 największych polskich miast, niemniej dotychczasowa niedookreślona formuła prawna, a także zróżnicowanie treści zdecydowanie ograniczały ich realne znaczenie. Aktualnie, zgodnie z art. 18a ust. 1 znowelizowanej ustawy prawo ochrony środowiska, dla miasta o liczbie mieszkańców równej 20 tysięcy lub większej sporządza się miejski plan adaptacji. Ustawodawca określił plan jako „dokument o charakterze strategiczno – wdrożeniowym, obejmujący swoim zakresem obszar całego miasta, mający na celu zmniejszenie podatności na zmiany klimatu, w tym poprawę zdolności przystosowania miasta do zmian klimatu.” Wzmocnienie znaczenia wskazanego instrumentu, a także stworzenie dla niego podstaw prawnych należy ocenić zdecydowanie pozytywnie. Niezależnie od powyższego, komitet sygnalizuje kluczowe nowe wyzwania, dotyczące miast i adaptacji do zmiany klimatu.

Miejskie plany adaptacji występują w systemach wielu państw na świecie. Wyodrębniają kluczowe dla funkcjonowania miast (w tym ich poszczególnych części) zagrożenia klimatyczne oraz zawierają propozycje najbardziej istotnych odpowiedzi adaptacyjnych. W konsekwencji, w zależności od kraju, połączone są ze zróżnicowanymi zagadnieniami¹. Kierunkowo jednak znaczna część działań wiąże się z „zazielenianiem miast”, zrównoważoną gospodarką wodną, jak również dostosowaniem przestrzeni miasta do ekstremalnych zdarzeń pogodowych. Niezależnie od zróżnicowania związanego z różnymi warunkami naturalnymi, plany powinno cechować podejście partycypacyjne, integracja różnych szczebli planowania rozwoju, a także gwarancja szczegółowego monitoringu zaplanowanych w nich działań². Z perspektywy doświadczeń państw Unii Europejskiej należy podkreślić konieczność zachowania związku planów adaptacji z ambitną polityką klimatyczną realizowaną na szczeblu krajowym³, a także podejmowaniem prób wspólnego ujmowania w tych planach (integrowania) działań adaptacyjnych i mitygacyjnych⁴.

Zgodnie z rozwiązaniami wprowadzonymi w polskiej ustawie, miejskie plany adaptacji mają zawierać część analityczną, koncepcję zazieleniania miasta, koncepcję zagospodarowania na terenie miasta wód opadowych i roztopowych, a także część programową (m. in. szczegółowe cele planu, działania adaptacyjne i mierniki ich weryfikacji) oraz wskazanie sposobu wdrażania planu, ze szczególnym uwzględnieniem zasad monitorowania skuteczności osiągania poszczególnych celów. Zawarte w planach wnioski i rekomendacje mają się przekładać na treść innych dokumentów, w tym planów zagospodarowania przestrzennego. Ponadto, obowiązek wskazywania celów klimatycznych zawarto względem strategii rozwoju gmin. Oznacza to, że również pozostałe gminy (nie tylko z miastami liczącymi co najmniej 20 tys. mieszkańców) powinny dokonać przeglądu zagrożeń klimatycznych i możliwych odpowiedzi (Art. 2 Prawa ochrony środowiska po ostatniej nowelizacji).

Dla skutecznej adaptacji proponowane jest podjęcie następujących działań:

• Ustanowienie Krajowej Strategii Adaptacji, w której szczególny nacisk zostanie położony na wskazanie zagrożeń specyficznych dla różnych regionów i sektorów oraz działań priorytetowych z perspektywy skali kraju. Z uwagi na szczególne znaczenie skuteczności działań adaptacyjnych w sferze regeneracji środowiska, istotne powinno być uwzględnienie ochrony bioróżnorodności oraz wielkoskalowych obszarów błękitno-zielonej infrastruktury jako infrastruktury krytycznej. Konsekwencją ustanowienia planu powinno być przyjęcie Rozporządzenia o odbudowie zasobów przyrodniczych oraz Krajowego Programu Renaturyzacji Wód Powierzchniowych jako narzędzia jego realizacji;

• Uwzględnienie zarządzania zlewniowego jako podstawy planowania przestrzennego dla ochrony zasobów wodnych, odtwarzania wód podziemnych, zapobiegania powodziom i łagodzenia suszy. Modelowanie zasobów wodnych w zlewni powinno być merytoryczną podstawą podejmowania decyzji w dokumentach takich jak plany gospodarowania wodami (PGW), plany utrzymania wód (PUW), plany zarządzania ryzykiem powodziowym (PZRP) i plany przeciwdziałania skutkom suszy (PPSS). Dodatkowo, konieczna jest również analiza skumulowanych skutków planów ogólnych (POG) poszczególnych gmin dla bilansu zlewni i dostosowanie rozwiązań przestrzennych do potrzeb retencyjnych. Przykładowo, brak całościowego planu, uwzględniającego oddziaływanie zlewniowe, niekorzystnie wpłynął na przebieg powodzi w południowym dorzeczu Odry we wrześniu 2024 i jej katastrofalne skutki w takich miastach jak między innymi Lądek-Zdrój, Stronie Śląskie, czy Głuchołazy. Trzeba jednak podkreślić, że przy tak intensywnych opadach żaden, nawet najlepszy, całościowy, plan nie pozwoliłby całkowicie uniknąć strat.

• Realną integrację narzędzi adaptacyjnych z narzędziami planowania przestrzennego, zgodnie z zapisami Prawa ochrony środowiska, w Art 71 po ust. 2a, zobowiązującego gminy do uwzględniania wniosków i rekomendacji MPA przy sporządzaniu i aktualizacji strategii rozwoju gminy, strategii rozwoju ponadlokalnego, planów ogólnych gmin oraz miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, oraz wsparcie finansowe i merytoryczne gmin w ich realizacji.

• Uwzględnienie adaptacji do zmiany klimatu w planach zagospodarowania przestrzennego obszarów morskich i ochronie obszarów zagrożonych podnoszącym się poziomem morza;

• Uwzględnienie adaptacji do zmiany klimatu w wieloletniej polityce leśnej państwa, opracowanej poprzez dialog społeczny z udziałem wszystkich grup interesariuszy oraz ekspertów i naukowców zajmujących się tematyką leśną, przyrodniczą i społeczną;

• Stworzenie mechanizmów, na podstawie których prowadzona na szczeblu lokalnym analiza wyzwań klimatycznych będzie uwzględniać również sytuację w gminach sąsiednich. W wielu wypadkach realizacja celów adaptacyjnych zarówno na etapie diagnostycznym, jak też na etapie formułowania części programowej w pełni zależy od cech i zjawisk występujących na obszarach poza granicami miast i gmin;

Słuszna i potrzebna koncentracja władz publicznych na adaptacji do zmiany klimatu nie kończy dyskusji o odpowiedzi na wyzwania klimatu w politykach publicznych. Konieczne jest również uwzględnienie celów związanych z mitygacją.

Należy podkreślić, że władze miast powinny traktować uchwalenie planu nie tylko jako realizację kolejnego prawnego obowiązku, ale jako okazję do szerszej refleksji na temat występujących na ich terenie zagrożeń klimatycznych i możliwych optymalnych działań adaptacyjnych. W polskim porządku instytucjonalnym zbyt często obserwujemy podejście do konkretnych instrumentów strategiczno- rozwojowych, jedynie jako formalnego obowiązku, bez należytej świadomości celu ustanowionych zapisów i konsekwencji niepodejmowania działania w kierunku adaptacji. W przypadku miejskich planów adaptacji sytuacja powinna wyglądać zdecydowanie inaczej.

Miasta mogą i powinny wykazywać dużą staranność w przygotowaniu planów, zwłaszcza: w doborze wykonawców o odpowiednich kwalifikacjach i dogłębnej znajomości lokalnych i regionalnych uwarunkowań oraz w zapewnieniu jak najszerszej partycypacji społecznej, połączonej z budowaniem świadomości w zakresie zmiany klimatu, jej skutków i metodach adaptacji.

Uchwała wyraża opinię Komitetu i nie powinna być utożsamiana ze stanowiskiem Polskiej Akademii Nauk (par. 5 ust. 3 Uchwały nr 1/2023 Prezydium PAN w sprawie utworzenia komitetów problemowych i rad przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk na kadencję 2023-2026).

1 P. Dacosta Aboagye, A. Sharifi, Urban climate adaptation and mitigation action plans: A critical review, Renewable and Sustainable Energy Reviews,Volume 189, Part A, 2024. Wróć do tekstu

2 K. Andreanidou, P. Bertoldi, J. Dallemand, M. Follador, R. Glancy, Y. Hernandez Gonzalez, et al. Guidebook ‘How to develop a sustainable energy and climate action plan (SECAP)’Publications Office of the European Union, Luxembourg, 2018. Wróć do tekstu

3 M. Pizzorni, O. Caldarice, N. Tollin, A methodological framework to assess the urban content in climate change policies,Valori e Valutazioni, 29, 2021. Wróć do tekstu

4 S. Grafakos, G. Viero, D. Reckien, K. Trigg, V. Viguie, A. Sudmant, et al., Integration of mitigation and adaptation in urban climate change action plans in Europe: a systematic assessment,Renew Sustain Energy Rev, 121, 2020. Wróć do tekstu

The post Miejskie plany adaptacji – komunikat Komitetu ds. Kryzysu Klimatycznego PAN appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Zmiany w średnich, maksymalnych i minimalnych temperaturach a także występowaniu opadów sprzyjają migracjom zwierząt – także tych przenoszących czynniki chorobotwórcze. Mogą również bezpośrednio sprzyjać namnażaniu się bakterii. Oznacza to, że w naszych szerokościach geograficznych pojawiają się lub mogą niedługo pojawić choroby, z którymi dotąd nie mieliśmy styczności, a niektóre już znane zyskują popularność. Co i jak zmienia się w tej dziedzinie i jak się na to przygotować?

Zapraszamy do wysłuchania lub obejrzenia rozmowy z profesorem Krzysztofem Pyrciem – wirusologiem i epidemiologiem z Uniwersytetu Jagiellońskiego, członkiem Komitetu Problemowego ds. Kryzysu Klimatycznego przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk – którą przygotowaliśmy we współpracy z portalem Znany Lekarz.

Prof. Pyrć o zmianie klimatu i zdrowiu publicznym – wersja audio

Prof. Pyrć o zmianie klimatu i zdrowiu publicznym – wersja wideo

Kliknij tutaj, żeby znaleźć więcej materiałów o wpływie zmiany klimatu na zdrowie.

The post O zmianie klimatu i zdrowiu publicznym – rozmowa z prof. Krzysztofem Pyrciem appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Badania nad występowaniem i zmiennością zjawisk lodowych należą do podstawowych, a w ostatnich latach coraz częściej podejmowanych problemów badawczych w limnologii (Smol i in., 2005, Woolway i in., 2017), również w Polsce (Choiński i in., 2015, Skowron i in., 2023). Jeziora są ważnym elementem środowiska przyrodniczego, biorącym udział w jego przemianach, które zachodzą równolegle ze zmianami klimatycznymi. Czas trwania zjawisk lodowych oraz miąższość pokrywy lodowej na jeziorach wykazuje silny związek z przebiegiem warunków meteorologicznych, a zwłaszcza zim termicznych (okresów o średniej temperaturze dobowej poniżej 0°C). Powszechnie uznaje się, że zlodzenia jezior są wskaźnikiem zmian klimatycznych, a długookresowe zmiany przebiegu zjawisk lodowych związane są z fluktuacjami klimatu.

Kiedy i jak pojawia się zlodzenie jeziora?

Zasięg, grubość i czas utrzymywania się lodu na powierzchni jeziora zależą od przebiegu temperatury wody w ciągu całego roku. Pojawienie się pokrywy lodowej wiąże się z całkowitym odcięciem wpływu czynników zewnętrznych, osłabieniem wymiany cieplnej, zmianą warunków świetlnych oraz ustaniem mieszania wody napędzanego przez wiatr. W takiej sytuacji powstają nowe, odmienne warunki dla przebiegu procesów w jeziorze, konsekwencją czego jest przede wszystkim stabilizacja warstw powierzchniowych oraz powstanie wewnętrznej cyrkulacji wody.

Zlodzenie jezior może przyjmować różnorakie, niekiedy bardzo malownicze formy. Zasadniczo na jeziorach naukowcy wyróżniają cztery rodzaje zjawisk lodowych: śryż, lód brzegowy, pokrywę lodową oraz krę lodową. Tworzenie się lodu na jeziorach jest możliwe, gdy temperatura powietrza jest ujemna, a woda na powierzchni jeziora jest „przechłodzona” (ma temperaturę poniżej 0°C). W strefie klimatu umiarkowanego występowanie zjawisk lodowych na jeziorach ogranicza się zatem do miesięcy zimowych i notowane jest głównie w okresie od początku listopada do końca kwietnia (wyjątek stanowią jeziora górskie, w przypadku których okres ten jest znacznie dłuższy). 

Zlodzenie jezior przebiega zazwyczaj w trzech fazach: okres zamarzania, zalegania pokrywy lodowej oraz topnienia lodu. Proces zamarzania powierzchni jezior zachodzi w różnym tempie: od jednego dnia w przypadku jezior małych, o niewielkich głębokościach i bardzo silnych mrozów do nawet kilkunastu dni przy dużych akwenach, o zróżnicowanej głębokości, mocno rozczłonkowanych i silnie zanieczyszczonych.

Pomiary zlodzenia jezior w Polsce

W Polsce najdłuższe obserwacje zjawisk lodowych na jeziorach prowadzone są przez Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej – Państwowy Instytut Badawczy (IMGW-PIB), a pierwsze takie obserwacje rozpoczęto już w połowie XIX wieku. Najdłuższa seria nieprzerwanych obserwacji zlodzenia na jeziorze w Polsce dotyczy Jeziora Charzykowskiego i sięga 1955 roku. Monitoring zlodzenia jezior prowadzony jest przez obserwatora na stacjach wodowskazowych codziennie o godzinie 6 UTC (Ilustracja 2). Wykonuje on obserwacje wizualne rodzaju zjawisk lodowych oraz pomiary grubości pokrywy lodowej. Grubość pokrywy lodowej mierzona jest za pomocą tzw. kosy lodowej codziennie (dawniej co 5 dni oraz ostatniego dnia miesiąca) od momentu zamarznięcia jeziora na całej powierzchni i gdy grubość lodu pozwala na bezpieczne na nią wejście.

Ilustracja 2: Zjawiska lodowe na jeziorze Litygajno – stacja wodowskazowa Borki (po lewej) i Jeziorze Rajgrodzkim – stacja wodowskazowa Rajgród (po prawej). Źródło: archiwum Państwowej Służby Hydrologiczno-Meteorologicznej IMGW-PIB).

Zmienność czasu zlodzenia na jeziorach w Polsce oparta na czterdziestoletniej serii obserwacyjnej z lat 1981-2020 dla 35 jezior reprezentatywnych dla Niżu Polskiego wykazuje wyraźny trend ujemny (Ilustracja 3). W przebiegu zauważalny jest malejący udział dni ze zjawiskami lodowymi, szczególnie w ostatniej dekadzie badanego okresu. W porównaniu z pierwszą dekadą, na każdym z 35 jezior zanotowano spadek liczby dni ze zlodzeniem. Średni czas trwania zjawisk lodowych na jeziorach w pierwszej dekadzie analizowanego okresu wynosił 79 dni, natomiast w ostatniej dekadzie już 65 dni. Nastąpiło więc skrócenie czasu trwania zjawisk lodowych na jeziorach przeciętnie o 14 dni. Dla niemal 30% analizowanych jezior był to spadek nawet o przeszło 20 dni (maksymalnie 25 dni).

Zmienność czasu zlodzenia na jeziorach w Polsce oparta na czterdziestoletniej serii obserwacyjnej z lat 1981-2020 dla 35 jezior reprezentatywnych dla Niżu Polskiego wykazuje wyraźny trend ujemny (Ilustracja 3). W przebiegu zauważalny jest malejący udział dni ze zjawiskami lodowymi, szczególnie w ostatniej dekadzie badanego okresu. W porównaniu z pierwszą dekadą, na każdym z 35 jezior zanotowano spadek liczby dni ze zlodzeniem. Średni czas trwania zjawisk lodowych na jeziorach w pierwszej dekadzie analizowanego okresu wynosił 79 dni, natomiast w ostatniej dekadzie już 65 dni. Nastąpiło więc skrócenie czasu trwania zjawisk lodowych na jeziorach przeciętnie o 14 dni. Dla niemal 30% analizowanych jezior był to spadek nawet o przeszło 20 dni (maksymalnie 25 dni).

Zmiany liczby dni ze zjawiskami lodowymi na jeziorach wykazują wyraźny związek z przebiegiem temperatury powietrza półrocza zimowego. Okresy spadku średniej temperatury powietrza miesięcy zimowych (XI-IV) ze stacji synoptycznych IMGW-PIB reprezentatywnych dla regionów klimatycznych, na których zlokalizowane są badane jeziora, pokrywają się z notowanym w tym czasie wzrostem liczby dni ich zlodzenia i odwrotnie. Tempo spadku liczby dni ze zlodzeniem na jeziorach wynosiło około 6 dni na dekadę. W latach 1981-2020 czas trwania zjawisk lodowych zmniejszył się średnio o 24 dni. Tendencja ta była spowodowana przede wszystkim wzrostem temperatury powietrza w półroczu zimowym.

Pokrywa lodowa: coraz cieńsza i rzadsza

Badania przeprowadzone na polskich jeziorach wykazały, że pokrywa lodowa (nieruchoma powłoka lodowa o gładkiej lub nierównej powierzchni, pokrywająca zwierciadło wody na całej jej szerokości) stanowi średnio około 80% wszystkich notowanych zjawisk lodowych (Ilustracja 4). Obserwowana tendencja spadkowa czasu trwania zlodzenia jezior przekłada się również w podobnym stopniu na spadek liczby dni z pokrywą lodową. Średni czas trwania zjawisk lodowych na jeziorach wynosił w ostatnim czterdziestoleciu 76 dni, z czego średnio przez 59 dni utrzymywało się na ich powierzchni pełne zlodzenie.

W przyjętej skali czasowej najwyższe wartości czasu trwania zjawisk lodowych, pokrywy lodowej oraz jej grubości notowano na jeziorach w 1996 roku. Średni czas trwania zjawisk lodowych wyniósł wówczas 139 dni, w tym pokrywy lodowej 126 dni. Najdłużej zlodzenie utrzymywało się na jeziorze Jeziorak – przez 151 dni, z czego przez 147 dni jezioro było zamarznięte na całej powierzchni. Z drugiej strony w 2020 roku niemal 75% badanych jezior było całkowicie wolnych od lodu. W roku tym na żadnym z 35 jezior nie notowano pokrywy lodowej, a w całej Polsce wystąpiła ona jedynie na jeziorach górskich. Był to pierwszy rok od początku prowadzenia obserwacji zjawisk lodowych na jeziorach w Polsce z tak niewielkim czasem ich trwania.

Kolejnym skutkiem obserwowanych w ostatnich latach intensywnych zmian klimatycznych jest również zmniejszanie się grubości pokrywy lodowej na jeziorach (Ilustracja 5). Średnia maksymalna grubość pokrywy lodowej na badanych jeziorach w analizowanym okresie wynosiła 23 cm. Na przestrzeni wyróżnionych dekad zaobserwowano spadek jej grubości, głównie w ostatnim dziesięcioleciu, nawet o 5 cm.

W latach 1981-2020 nastąpiło zmniejszenie średniej maksymalnej grubości pokrywy lodowej na jeziorach o 8 cm, a tempo tego spadku wynosi 2 cm na dekadę. Maksymalnie średnia grubość pokrywy lodowej osiągnęła 50 cm w 1996 roku, największa miąższość całkowitego zlodzenia 66 cm wystąpiła wówczas na jeziorze Litygajno. Po tym roku na żadnym z jezior nie notowano już tak wysokich wartości grubości pokrywy lodowej.

Zaczyna się później i kończy się wcześniej

Wyniki przeprowadzonych badań wskazują na późniejsze zamarzanie jezior oraz wcześniejsze topnienie lodu na jeziorach. W efekcie czego następuje skrócenie długości okresów ze zlodzeniem na jeziorach w Polsce (Ilustracja 6). Zjawiska lodowe na jeziorach w ostatnich 40 latach przeciętnie pojawiały się o 5 dni później, a zanikały o 2 dni wcześniej na dekadę. Oznacza to, że nastąpiło przesunięcie dat początku zamarzania jezior o 20 dni później i dat końca zlodzenia o 8 dni wcześniej.

Zdecydowanie większe zmiany uwidaczniają się w przebiegu dat początku zlodzenia. W pierwszych dwóch dekadach zjawiska lodowe na poszczególnych jeziorach najwcześniej notowano 3 listopada, a średnio 15 grudnia wszystkie analizowane jeziora były już pokryte lodem. Po 2000 roku data pojawienia się pierwszych zjawisk na jeziorach to już 10 listopada, a średnia data początku przesunęła się na 28 grudnia.

A jak wyglądają globalne zmiany zlodzenia jezior?

Synteza danych historycznych dotyczących zlodzenia jezior na świecie w połączeniu z globalnymi modelami klimatycznymi wykazują podobne zależności (Hampton i in., 2024). Okres utrzymywania się pokrywy lodowej w ciągu ostatnich 165 lat skrócił się o 31 dni, a tysiącom jezior, które historycznie każdej zimy skuwał lód, zdarza się nie zamarzać w ogóle. W ciągu ostatnich 25 lat tempo zanikania lodu na jeziorach znacznie przyspieszyło, w niektórych regionach półkuli północnej nawet o 45 dni na stulecie. Jak przewidują naukowcy do 2080 roku ponad 230 tys. spośród 1,4 mln jezior o powierzchni większej niż 0,1 km² może być okresowo bądź trwale pozbawiona pokrywy lodowej. Ocenia się, że w przypadku jezior położonych na niższych szerokościach geograficznych liczba dni ze zlodzeniem może spaść nawet o 80%.

Nowa era w pomiarach zlodzenia

Zyskującym aktualnie na popularności uzupełnieniem pomiarów instrumentalnych są badania wykorzystujące teledetekcję do obserwacji lodu jeziornego (Tom i in., 2020, Murfitt i Duguay, 2021). Te nowoczesne narzędzia pozwalają monitorować jeziora na odległych obszarach oraz są szczególnie pomocne przy badaniach struktury przestrzennej lodu na jeziorze. Prowadzona w ostatnich latach automatyzacja sieci pomiarowo-obserwacyjnej w IMGW-PIB spowodowała konieczność zastosowania również innych metod oceny zjawisk lodowych w celu zachowania ciągłości istniejących serii danych. Obserwacje zlodzenia na stacjach automatycznych prowadzone są w ograniczonym zakresie, tylko podczas wizyt kontrolnych. Opracowywana obecnie metoda automatyzacji monitoringu zjawisk lodowych na jeziorach zakłada możliwość prowadzenia obserwacji w sposób stacjonarny w wybranych punktach na podstawie obrazów z kamer (Ilustracja 7) oraz z wykorzystaniem urządzeń mobilnych takich jak drony czy satelity (Ilustracja 8).

The post Zmiana klimatu a zlodzenie jezior w Polsce  appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wielu z nas zapewne, tak jak i ja, zadaję sobie pytanie, dlaczego, choć światowi liderzy doskonale zdają sobie sprawę, że zmiana klimatu jest zagrożeniem dla przetrwania naszej cywilizacji, nie robią wystarczająco dużo, aby zapobiec katastrofie. Sama wielokrotnie zastanawiałam się, co powstrzymuje ich przed podjęciem odpowiednich działań na rzecz transformacji, skoro mamy do jej przeprowadzania narzędzia i środki, a od niej zależy nasze przetrwanie. Co może być od niego ważniejsze?

Oczy otworzyła mi lektura nowej książki prof. Gerarda Toala Oceans Rise Empires Fall, wydanej w 2024 roku przez prestiżowe wydawnictwo Oxford University Press. Jej tytuł można przełożyć w wolnym tłumaczeniu jako „Oceany się podnoszą, imperia upadają.” Jej autor natomiast jest profesorem geografii politycznej i wykłada w School of Public and International Affairs na Uniwersytecie Virginia Tech Waszyngtonie. 

Tytuł książki jest w zasadzie jej konkluzją, wskazując nam, że wzrost oceanów oznacza upadek mocarstw. Zanim autor ją jednak przedstawi, prowadzi czytelnika bardzo ciekawą i zarazem przekonującą ścieżką intelektualną. Pokazuje nam dlaczego światowe mocarstwa, takie jak USA, kraje UE, ale też Rosja, a także Chiny czy Indie, które niedawno dołączyły do klubu największych potęg, nie podejmują wystarczających działań na rzecz walki ze zmianą klimatu.

Światowa polityka utknęła w XIX wieku i nie przystaje do obecnych wyzwań 

Toal uważa, że główną przyczyną jest fakt, że społeczeństwa i ich liderzy postrzegają świat poprzez pryzmat geopolityki. I to w jej klasycznej, najbardziej przestarzałej, oraz bardzo konserwatywnej formie. Ta wywodzi się z teorii heartland (“kluczowych obszarów”) Halforda Mackindera (brytyjskiego polityka i akademika). Opiera się również na doktrynie „przestrzeni życiowej” wymyślonej przez niemieckiego geografa, Friedricha Ratzela. Ta z kolei dała filozoficzną podstawę do budowy nazistowskich Niemiec. Zarówno teoria Mackindera jak i doktryna Ratzela przepełnione są szowinizmem i nacjonalizmem. Jak pokazuje Toal, do dziś zarówno jedno jak i drugie kształtuje indywidualistyczne zachowania państw w polityce zagranicznej. 

Jakie znaczenie ma to dla nieskutecznej walki ze zmianą klimatu? Niestety przemożne. Główne założenie geopolityki Mackindera mówi, że największe mocarstwa funkcjonują w opozycji do siebie i ich przetrwanie warunkuje ciągła rywalizacja. Dotyczy ona między innymi właśnie przestrzeni życiowej, którą oczywiście mocarstwa chcą powiększać, a z pewnością będą robić wszystko, aby nie stracić tej dotychczasowej. Państwa postrzegają więc Ziemię, nie jako jedną wspólną planetę, a jako jej poszczególne wycinki, należące do nich lub do ich stref wpływów. Rywalizacja wpisana w DNA poszczególnych krajów nie pozwala spojrzeć na Ziemię jako wspólną planetę – a klimatu, jak wiemy, nie imają się kategorie polityczne.  System klimatyczny jest wspólny,  tak samo jak wspólna jest planeta, na której żyje wiele różnych nacji. 

Zmiana klimatu nie dostosuje się do polityki. Polityka będzie musiała dostosować się do niej 

Kraje, a zwłaszcza mocarstwa, są więc skupione na nieustannej rywalizacji między sobą i uznają to za swój najważniejszy cel i największe wyzwanie. Skupiają się wobec tego między innymi na rozgrywaniu konfliktów globalnych czy regionalnych (takich z jakim mamy np. do czynienia obecnie na Ukrainie), a nie na postępującej zmianie klimatu. A ta z punktu widzenia realiów i fizyki jest de facto znacznie większym zagrożeniem dla bezpieczeństwa dla wszystkich państw, bez względu na ich ambicje polityczne. 

Tymczasem światowi liderzy mają w zwyczaju postrzegać globalne ocieplenie jako jeden z problemów, ale nie ten najważniejszy, co jest głęboką krótkowzrocznością, bowiem cywilizacji nie unicestwi żaden konflikt regionalny, natomiast zmiana klimatu ma ten potencjał z całą pewnością, co zostało już wielokrotnie pokazane i ilustrowane setkami dowodów naukowych (czytaj np. Punkty krytyczne – Ziemia „stabilna” czy „cieplarniana”? czy Jaki jest próg klimatycznej katastrofy? ). 

Jak przekonuje Toal, do stawienia czoła wyzwaniu, jakim jest zmiana klimatu, niezbędna jest ścisła współpraca wszystkich aktorów międzynarodowych i bez niej to się po prostu nie uda. Tymczasem państwa, nawet kształtując swoje polityki klimatyczne, robią to w opozycji do siebie nawzajem. Na przykład europejski Zielony Ład jest w założeniach skonstruowany tak, by nie dać się chińskiej konkurencji. Podobnie wprowadzony za Bidena stymulujący dekarbonizację Inflation Reduction Act, ma jednocześnie faworyzować rozwiązania dostarczane przez amerykańską gospodarkę, stojąc w opozycji do UE i Chin. 

Jak zauważa Toal, w wielu przypadkach rywalizacja między mocarstwami (na przykład Chin i USA o Tajwan czy USA, Europy z Rosją o obszar postradziecki) dodatkowo napędza emisje, ponieważ kraje zamiast koncentrować się na ich cięciu wydają ogromne środki na zbrojenia, a w wypadku konfliktów również spalana jest wielka ilość paliw kopalnych, co nie pozwala na skuteczną walkę ze zmianą klimatu. 

„Musimy porzucić iluzję wiecznego wzrostu gospodarczego i postawić na degrowth”

Ponadto naukowiec zauważa, że z teorii geopolityki wyrasta także klasyczny liberalizm, który stworzył iluzję nieustannego wzrostu gospodarczego. Nie jest on możliwy, chociażby ze względu na ograniczoną ilość zasobów ziemskich. Ponadto próba podtrzymania go jest nie do pogodzenia ze stabilizacją klimatu i światowi liderzy, powinni przestać utrzymywać społeczeństwa w tej iluzji. Tymczasem nawet polityki klimatyczne takie jak Inflation Reduction Act czy Zielony Ład, mówią o tym, że transformacja ma stymulować dalszy wzrost gospodarczy, a nie wspominają o potrzebie zmiany tej tendencji, o czym coraz częściej informują badacze  zajmujący się ekonomią środowiskową (np. Wiedmann i in., 2020).  

Głównym problemem przedstawionym w książce jest fakt, że globalny indywidualizm oparty na antagonizmach między mocarstwami hamuje kolektywny wysiłek na rzecz uchronienia całej ludzkości przed katastrof. Dzieje się tak dlatego, że poszczególne imperia spalają się w ułudzie ochrony własnego terytorium przed sobą nawzajem, tracąc z oczu o wiele poważniejsze wyzwanie. Tymczasem owe terytoria już są zagrożone  w wyniku prowadzonego przez całą ludzkość eksperymentu geofizycznego w postaci szalonych emisji gazów cieplarnianych. Niebawem mogą one zostać zniszczone przez gwałtowne zjawiska pogodowe czy też częściowo lub całkowicie zniknąć pod wodą. To już się de facto dzieje, na przykład w przypadku wschodniego wybrzeża Stanów Zjednoczonych. To z kolei doprowadzi do destabilizacji i upadku imperiów – nawiązując ponownie do tytułu książki. 

Toal przede wszystkim odnosi się w swojej książce do imperiów właśnie, bo to one głównie wyemitowały i emitują największe ilości gazów cieplarnianych, z USA na czele. To również one w największym stopniu wpływają na decyzje co do światowej polityki klimatycznej, która według Toala ponosi całkowitą porażkę, co widać podczas specjalnie jej poświęconych corocznych konferencji klimatycznych COP, organizowanych pod egidą ONZ. 

Jak bardzo mocarstwa tkwią w obsesji wiecznego rozwoju i rywalizacji pokazuje według Toala postawa Chin i Indii. Obydwa kraje stoją na stanowisku, że owszem będą się dekarbonizować, ale chcą jednocześnie budować elektrownie węglowe, żeby mieć tyle energii, aby dojść do takiego bogactwa jak Zachód, z którym chcą się zrównać pod względem dochodu. Tymczasem i Chiny i Indie już są bardzo mocno dotknięte skutkami zmiany klimatu, a więc swoim podejściem szkodzą sobie same. Ta  postawa rujnuje też wysiłki na rzecz radykalnego cięcia emisji i tworzy de facto klimatyczny kolonializm. Polega on na tym, że państwa biedne, głównie globalnego południa, ponoszą największe koszty emisji w postaci najróżniejszych katastrof, do których się nie przyczyniły, ponieważ ich emisje gazów cieplarnianych są i były śladowe. 

Wielka katastrofa albo seria katastrof klimatycznych obali imperializm 

Jaką więc przyszłość kreśli przed nami Gerard Toal? Niestety nie jest ona zbyt świetlana. Jego zdaniem państwa nie będą zdolne wyrwać się z geopolitycznych okowów i podporządkować wspólnemu celowi, jakim jest redukcja emisji do zera.  Może oczywiście jeszcze wydarzyć się jakaś spektakularna tragedia albo seria tragedii, która wywoła globalną reakcję. Ta w końcu doprowadzi do tego, że światowi liderzy zostaną zmuszeni do przestawienia wszystkich działań na tryb walki ze zmianą klimatu i wymusi globalną współpracę. Według niego może też powstać światowa koalicja na rzecz walki ze zmianą klimatu, która doprowadzi do ponadnarodowego zjednoczenia mieszkańców Ziemi, których celem będzie uchronienie gatunku przed zagładą. Toal wspomina także o oddaniu władzy w ręce naukowców. 

W konkluzjach swojej książki badacz przekonuje jednak, że zanim zdarzy się najgorsze, powinniśmy już teraz porzucić myślenie w kategoriach sformułowanej w XIX wieku geopolityki. Zwraca uwagę, że ta nie istniała od zawsze, tak samo jak kapitalizm też nie istniał zawsze, a w niektórych krajach nie zaistniał wcale, natomiast ludzkość funkcjonowała. Powołuje się tu na słowa sekretarza generalnego ONZ Antonio Guterresa: Collective action or collective suicide (Wspólne działania, albo zbiorowe samobójstwo).  

Chociaż książka prof. Gerarda Toala wyszła  w języku angielskim i nie wiadomo, czy doczeka się tłumaczenia na polski, warto podjąć się wysiłku i ją przeczytać. Szczególnie powinni to zrobić podejmujący decyzje politycy, ale także wszyscy zajmujący się bezpieczeństwem i polityką klimatyczną czy też po prostu osoby zatroskane o stan naszego klimatu. 

To doskonałe studium naszej niemocy w radzeniu sobie z kryzysem planetarnym, dające odpowiedź na pytanie, dlaczego sobie nie radzimy i pokazujące jak kalki myślowe, w których funkcjonujemy, się do tego przyczyniają. Książka będzie także świetnym wstępem do zrozumienia czym jest klasyczna geopolityka, bo jej teorii i jej korzeniom Toal poświęca właściwie pierwsze 4 rozdziały, a dopiero w 7., ostatnim rozdziale tłumaczy dokładnie zależności między zmianą klimatu, a nią samą. Chociaż lektura może nie być łatwa ze względu na dość zagmatwane pojęcia politologiczne, to profesor Toal podkreśla, że jest to książka dla każdego, a jej przeczytanie z pewnością otwiera oczy i pozwala spojrzeć na politykę klimatyczną z  nowej perspektywy.

The post „Oceany się podnoszą, imperia upadają” – recenzja książki Gerarda Toala appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Czynniki rozwoju suszy i pustynnienia

podrozdział 8.2.3.3 pierwszej części raportu IPCC (2023) – tłum. Sebastian Szklarek,  wyróżnienia redakcji)

Oczekuje się, że w odpowiedzi na wymuszenia antropogeniczne, w wyniku zmieniających się wzorców opadów, cieplejszych temperatur, zmian zachmurzenia (wpływających na promieniowanie słoneczne), zmniejszającej się pokrywy śnieżnej, zmian wiatrów i wilgotności, oraz pokrywy roślinnej nastąpią regionalne zmiany pustynnienia – rozumianego jak niedobór wody/wilgoci [uniemożliwiający lub utrudniający wzrost i rozwój roślin i zwierząt – przyp. tłum.] (rysunek 8.6). Ewapotranspiracja jest kluczowym składnikiem pustynnienia i składa się z dwóch głównych procesów: parowania z powierzchni gleby, wody i roślinności [ewaporacja – parowanie z powierzchni – przyp. tłum.]; oraz transpiracji, wymiany wilgoci między roślinami a atmosferą przez aparaty szparkowe roślin. Na poziomie globalnym wyższe temperatury zwiększają zdolność ewaporacyjną atmosfery [ilość pary wodnej, jaką może pochłonąć – przyp. red.], a tym samym (zakładając, że dostępna jest wystarczająca wilgotność gleby) zwiększają utratę wilgoci związaną z ewapotranspiracją [ dążąc do równowagi, ciepłe powietrze niejako “szuka” nowych porcji wilgoci – przyp. red.] (wysoki poziom pewności) (Dai i in., 2018; Vicente-Serrano i in., 2020). Na poziomie regionalnym, pustynnienie jest dodatkowo modulowane przez sezonowe wzorce opadów, spływ, magazynowanie wody i interakcje z roślinnością. 

Roślinność stanowi kluczowy szlak transportowy wody pomiędzy podziemnymi zbiornikami wody (wilgocią w glebie i wodami gruntowymi) a atmosferą. Rośliny zmieniają parowanie i bilans energetyczny powierzchni, a zatem mogą mieć duży wpływ na regionalny rozwój pustynnienia (Lemordant i in., 2018). W SRCCL [Special Report on Climate Change and Land – przyp. tłum.] stwierdzono, że z dużym poziomem pewności* wyższy poziom CO₂ w atmosferze zwiększa stosunek poboru CO₂ do utraty wody przez rośliny (efektywność wykorzystania wody) poprzez łączne zwiększenie fotosyntezy i regulacji wymiany gazowej pomiędzy rośliną a atmosferą, zapewnianej przez aparaty szparkowe (De Kauwe i in., 2013; C.D. Jones i in., 2013; Deryng i in., 2016; Swann i in., 2016; Cheng i in., 2017; Knauer i in., 2017; Peters i in., 2018; Guerrieri i in., 2019). Badania oparte na modelowaniu sugerują, że zwiększenie efektywności wykorzystywania wody przez rośliny może częściowo przeciwdziałać stratom wody związanym ze zwiększeniem parowania w cieplejszej atmosferze, potencjalnie łagodząc proces pustynnienia (Milly i Dunne, 2016; Bonfils i in., 2017; Cook i in., 2018; Y. Yang i in., 2018). Jednak badania empiryczne wskazują, że efekt ten może być niwelowany przez większy wzrost roślin w odpowiedzi na podwyższony poziom CO₂, co skutkuje zwiększonym zużyciem wody (De Kauwe i in., 2013; Donohue i in., 2013; Ukkola i in., 2016b; Yang i in., 2016; Guerrieri i in., 2019; Mankin i in., 2019; A. Singh i in., 2020). W regionach półpustynnych zwiększone zużycie wody przez rośliny może zmniejszyć przepływ wody w rzekach i zaostrzyć proces pustynnienia (Ukkola i in., 2016b; Mankin i in., 2019; A. Singh i in., 2020). W związku z tym poziom pewności, że zwiększone wykorzystanie wody w roślinach może zrównoważyć wpływ zwiększonej zdolności ewaporcyjnej atmosfery na parowanie jest niski. 

Susza to okres nienormalnie suchej pogody, który trwa wystarczająco długo, aby spowodować poważną nierównowagę hydrologiczną (Słownik IPCC; Wilhite i Glantz, 1985; Wilhite, 2000; Cook i in., 2018). Większość susz zaczyna się od długotrwałego niedoboru opadów (susza atmosferyczna [długi niewielki deficyt lub krótszy, ale większy – przyp. tłum.]), który z czasem przekłada się na niedobory wilgotności gleby [susza rolnicza/glebowa – przyp. tłum.], przepływu strumieni i magazynowania wody [susza hydrologiczna – wody powierzchniowe – przyp. tłum.], co prowadzi do zmniejszenia dostępności wody (susza gospodarcza i susza ekologiczna). Zwiększanie zdolności ewaporacyjnej atmosfery prowadzi do zwiększonego stresu wodnego roślin i rozwoju suszy glebowej [która dotyka zarówno roślin uprawnych jak i wszystkich innych – przyp. red.] (Williams i in., 2013; C.D. Allen i in., 2015; Anderegg i in., 2016; McDowell i in., 2016; Grossiord i in., 2020). Zdolność ewapotranspiracyjna atmosfery wpływa na rośliny na dwa sposoby. Zwiększa ewapotranspirację, wyczerpując wilgoć w glebie i stresując rośliny przez brak wody do pobrania przez korzenie (Teuling i in., 2013; Sperry i in., 2016), a także bezpośrednio wpływa na fizjologię roślin, powodując spadek przewodnictwa hydraulicznego i metabolizmu węgla, co prowadzi do śmiertelności (Breshears i in., 2013; Hartmann, 2015; McDowell i Allen, 2015; Fontes i in., 2018). Susze zazwyczaj postrzegane są jako katastrofy „powolne”, których rozwój zazwyczaj trwa miesiące lub lata [w przeciwieństwie do gwałtownego rozwoju np. powodzi – przyp. red.], ale mogą również wystąpić szybko rozwijające się i często nieprzewidywalne “susze błyskawiczne” (Otkin i in., 2016, 2018). Susze błyskawiczne mogą rozwinąć się w ciągu kilku tygodni, powodując znaczne zakłócenia w rolnictwie i zasobach wodnych (Pendergrass i in., 2020). Z drugiej strony susze, które utrzymują się przez długi czas (zwykle dekadę lub dłużej), nazywane są megasuszami. Susze obejmują szeroki zakres skal przestrzennych i czasowych, powstają w wyniku różnych zjawisk zachodzących w systemie klimatycznym (np. wewnętrznej zmienności atmosferycznej czy telekoneksji [istotnych relacji lub powiązań między zjawiskami pogodowymi w odległych od siebie miejscach na Ziemi, które obejmują oddziaływanie z oceanem – przyp. tłum] i mogą być wzmacniane lub łagodzone przez różne procesy fizyczne i biologiczne. Susze zajmują unikalną przestrzeń w ramach ekstremalnych zjawisk klimatycznych i pogodowych, nie posiadając pojedynczej definicji.

Rola opadów w powstawaniu susz jest oczywista, jednak nie należy zapominać o innych czynnikach klimatycznych, takich jak temperatura, promieniowanie, wiatr i wilgotność. Czynniki te mają silny wpływ na zdolność ewaporacyjną atmosfery, co wpływa na ewapotranspirację i wilgotność gleby. W regionach, w których dominuje śnieg, wysokie temperatury zwiększają udział opadów mających postać deszczu zamiast śniegu i przyspieszają wiosenne topnienie śniegu (wysoki poziom pewności) (Vincent i in., 2015; Mote i in., 2016, 2018; Berg i Hall, 2017; Solander i in., 2018). Może to skutkować niższymi niż normalnie poziomami pokrywy śnieżnej („susza śnieżna”), a tym samym zmniejszonym przepływem wody, nawet jeśli całkowite opady są równe lub wyższe niż normalnie dla pory zimnej (Harpold i in., 2017). Rośliny również wpływają na nasilenie suszy poprzez modulację parowania. Jak omówiono powyżej, wpływ podwyższonego stężenia CO₂ na rośliny może zarówno zwiększyć, jak i zmniejszyć utratę wody poprzez parowanie i transpirację, odpowiednio poprzez zwiększoną efektywność wykorzystania wody przez rośliny i ich wzrost, ale poziom pewności, że  któryś z procesów dominuje nad drugim w skali globalnej, jest niski.

Nasilenie suszy zależy również od działalności człowieka i podejmowanych przez niego decyzji (AghaKouchak i in., 2015; Van Loon i in., 2016; Pendergrass i in., 2020). Społeczeństwa opracowały szereg strategii wpływania na cykl wodny w celu zwiększenia odporności w obliczu niedoboru wody, obejmujących nawadnianie, tworzenie sztucznych zbiorników i pompowanie wód gruntowych. Chociaż  potencjalnie stanowią one dla zasobów wodnych rodzaj bufora, to w niektórych przypadkach interwencje te mogą nieoczekiwanie zwiększyć podatność [na niedobory wody – przyp. red.] (średni poziom pewności). Na przykład, zwiększona wydajność nawadniania może zapewnić większą dostępność wody dla upraw, jednak odpowiadająca temu redukcja odpływu i zasilania podpowierzchniowego może zaostrzyć suszę hydrologiczną (Grafton i in., 2018) [w Polsce rzeki zasilane są głównie dopływem wód podziemnych – przyp. red.]. Ponadto, chociaż budowanie tam i zwiększanie pojemności zbiorników powierzchniowych może zwiększyć zasoby wody, to może też zwiększyć podatność na suszę, jeśli w odpowiedzi na zwiększoną podaż wzrośnie także popyt, lub jeśli pojawią się zachęty do nadmiernego polegania na tych zbiornikach powierzchniowych (Di Baldassarre i in., 2018). Interakcje między adaptacją, podatnością i skutkami suszy są omówione bardziej szczegółowo w AR6 WGII ​​(rozdziały 2 i 4).

Podsumowując:

•  ocieplający się klimat z dużym poziomem pewności powoduje wzrost zdolności ewaporacyjnej atmosfery, zmniejszając dostępną wilgoć glebową.
• wyższy poziom CO₂ w atmosferze z dużym poziomem pewności zwiększa wydajność wykorzystania wody przez rośliny, ale poziom pewności, że ten efekt fizjologiczny może zrównoważyć straty wody, jest niski. 

Ponieważ suszę można zdefiniować na wiele sposobów, zależnie od rodzaju suszy sposoby reagowania mogą być różne. Oprócz braku opadów, krytycznym elementem suszy są zmiany w ewapotranspiracji, ponieważ mogą one prowadzić do spadku wilgotności gleby (duży poziom pewności). W bardzo suchych warunkach glebowych ewapotranspiracja zostaje ograniczona, a rośliny doświadczają stresu wodnego w odpowiedzi na zwiększoną zdolność ewaporacyjną atmosfery (średni poziom pewności). Działalność człowieka i podejmowanie decyzji mają krytyczny wpływ na nasilenie suszy (duży poziom pewności).

Podstawą każdego stwierdzenia jest ocena dowodów i ich spójności. Stopień pewności wyrażany jest za pomocą pięciu kwalifikatorów (bardzo niski, niski, średni, wysoki i bardzo wysoki), zapisanych kursywą, np. średni poziom pewności. Poziom bardzo niski oznacza, że w na dany temat dostępne jest mało opracowań i nie przedstawiają spójnych wniosków, poziom bardzo wysoki – że są liczne i zgodne. – przyp. red. na podstawie 6. Raportu IPCC (2021) [wróć do tekstu]

Źródło: IPCC (2021)

The post Czynniki rozwoju suszy i pustynnienia – fragment raportu IPCC appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.