Ryzyka klimatyczne dla infrastruktury w Europie zostały opracowane przez Europejską Agencję Środowiska (EEA) i przedstawiają zarówno aktualne, jak i potencjalne zagrożenia wynikające z postępujących zmian klimatycznych. Ocena pilności działań adaptacyjnych uwzględnia czynniki przedstawione w dalszych kolumnach: dotkliwość konsekwencji, poziom niepewności, a także istniejące polityki. Gotowość polityk (policy readiness) i ich horyzont czasowy (policy horizon) wskazują na ile aktualne polityki są zdolne do skutecznej reakcji na zidentyfikowane ryzyka klimatyczne jak i perspektywę czasową, którą obejmują.

Ryzyka zostały szczegółowo opisane w European Climate Risk Assessment i sklasyfikowane według potencjalnych skutków gospodarczych, wpływu na życie i zdrowie ludzi, a także oddziaływania na środowisko, dziedzictwo kulturowe oraz inne obszary.

Jak rozumieć tabelę? Przykład: powodzie rzeczne i błyskawiczne wymagają szczególnie pilnych działań, ponieważ:

Aby lepiej zrozumieć skalę zagrożeń jaką niosą ryzyka klimatyczne dla infrastruktury w Europie, warto odwołać się do tabeli A2.5 z European Climate Risk Assessment. Zgodnie z nią, ryzyko określane jako znaczne (substantial) oznacza między innymi straty ekonomiczne na poziomie 10–40 miliardów euro rocznie i/lub ponad 1000 dodatkowych zgonów. Z kolei ryzyko katastrofalne (catastrophic) to już straty przekraczające 150 miliardów euro rocznie lub ponad 1% PKB Europy, i/lub co najmniej 100 tysięcy dodatkowych zgonów.

Źródła: Raport 2024 European State of the Climate (ESOTC ; European Climate Risk Assessment

W ramach akcji „Wykres na dziś” publikujemy wykresy i inne wizualizacje dotyczące zagadnień związanych ze zmianą klimatu. Mamy nadzieję, że prezentowane przez nas dane stanowić będą punkt wyjścia do szerokiej i opartej na faktach dyskusji na temat globalnego ocieplenia oraz możliwości jego ograniczenia. Akcję prowadzimy we współpracy z Komitetem ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk.

Zobacz wszystkie wizualizacje.

Ten wpis sfinansowaliśmy ze środków finansowych pochodzących z 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych przekazanych Fundacji Edukacji Klimatycznej. Dziękujemy!

The post Ryzyka klimatyczne dla infrastruktury w Europie appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

– Pogoda w mniejszym lub większym stopniu wpływa na wszystkich bez wyjątku – mówi w rozmowie z „Nauką o Klimacie” dr Grzegorz Kaliński z Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej.

Z tego powodu IMGW od wielu lat rozwija jeden ze swoich najpopularniejszych serwisów – Biometeo.imgw.pl. O tym, jak bardzo jest on przydatny, możemy przekonać się chociażby w czasie upałów.

Od promieniowania UV…

W gorące dni jedną z przydatnych zakładek jest ta dotycząca promieniowania UV.

– Co zrozumiałe, największym zainteresowaniem cieszy się latem. To dobrze, że ludzie sprawdzają wskaźnik UV, bo promieniowanie słoneczne w dużych dawkach jest niebezpieczne i może prowadzić do uszkodzenia wzroku, zmian skórnych, chorób skóry, a nawet nowotworów – mówi Kaliński, który jest starszym specjalistą w  Zespole Prognoz Biometeorologicznych (więcej o zagrożeniach związanych z promieniowaniem UV przeczytasz w artykule Zmiana klimatu i wzrost zapadalności na czerniaka – czy jest związek?)

Zamieszczona w serwisie prognoza indeksu UV zawiera mapy zakładające bezchmurne i zachmurzone niebo. Im bardziej ciemno-czerwonawe kolory, tym wyższe jest promieniowanie i tym bardziej trzeba się chronić przed nadmiarem słońca.

Z przykładowej mapki z 23 maja widać, że już wtedy w większości Polski należało chronić się przed nadmiarem promieniowania i stosować kremy z filtrem. I to nawet, gdy słońce było za chmurami.

Z kolei prognoza na 1 lipca wskazuje na jeszcze większą potrzebę ochrony przed nadmiarem promieniowania. 

…po ilość traconej wody

O szerokim podejściu do wpływu upałów na nasze zdrowie najlepiej świadczy przekrój prognoz, które można odnaleźć w serwisie. Pokazują one m.in. dopuszczalną aktywność fizyczną, subiektywne odczucie termiczne, termoizolacyjność odzieży i straty wody z organizmu.

I tak na mapie dotyczącej odzieży uwzględnione są trzy rodzaje koszulek: zielone (odzież sezonu letniego), czerwone (odzież sezonu przejściowego) i niebieskie (odzież sezonu zimowego). Przy każdej z koszulek widoczne są też wartości od 0,3 do 3. Prognoza obejmuje cztery pory dnia – środek nocy, poranek, wczesne popołudnie i wieczór.

Przykładowa prognoza na 1 lipca pokazuje całą Polskę w zielonych koszulkach przez cały dzień. Pogoda, podobnie jak data, są więc wakacyjne. O godz. 14 w centrum i na zachodzie kraju widoczny jest wskaźnik najniższy, a więc 0,3. Zalecane ubrania na taki dzień to bielizna letnia, T-shirt, krótkie spodenki, sandały. Pod wieczór wskaźnik wzrasta do 0,5, co oznacza sugestię, by ubrać się nieco cieplej – np. w cienką koszulę z krótkimi rękawami, cienkie spodnie, skarpety i  lekkie buty.

Z kolei z innej podstrony dowiemy się, ile wody stracimy z organizmu w ciągu godziny na skutek pocenia się. Wartości wskaźnika są przedstawione za pomocą szklanek o różnym stopniu wypełnienia i odpowiadającym im wartościom. Możemy również wybrać, czy interesuje nas utrata wody w dniu spędzonym na plażowaniu i odpoczynku, w trakcie spaceru bądź też podczas biegania. A także czy przebywamy w cieniu, czy na słońcu. Odpowiada to trzem rodzajom aktywności: małej, umiarkowanej i dużej. – Latem w czasie upałów na mapie mogą pojawić się wykrzykniki, informujące o tym, że istnieje ryzyko odwodnienia – opowiada Kaliński.

Jaki dzień nas czeka?

Zdecydowanie najchętniej odwiedzane miejsce przez użytkowników serwisu Biometeo.imgw.pl to prognoza biometeorologiczna. Powstaje ona na bazie danych modelowych oraz synoptycznych i uwzględnia różne normy biometeorologiczne oraz klimatologiczne. Prognoza na kolejny dzień publikowana jest najczęściej między godz. 13:30 a 14.

Prognoza składa się z części obrazkowej – mapy i legendy – oraz tekstowej. Ta druga zawiera syntetyczny opis prognozy (podsumowanie mapy), opis warunków biotermicznych, autorską ocenę prognozowanych warunków biometeorologicznych oraz praktyczne rekomendacje.

Przedstawione informacje uwzględniają m.in. sytuację baryczną (np. rodzaj mas powietrza i fronty atmosferyczne napływające nad Polskę) i sytuację pogodową (np. czy będzie padało, maksymalną temperaturę i dobową amplitudę temperatury powietrza). Czasami ocena uwzględnia również odczuwalną temperaturę w cieniu. – Informacja taka jest szczególnie przydatna podczas wietrznej pogody, która istotnie wpływa na odbiór środowiska termicznego – wyjaśnia Kaliński.

I tak z prognozy na 1 lipca możemy dość łatwo odczytać, że na południu Polski warunki biometeorologiczne będę korzystne, na wschodzie pomiędzy obojętnymi i korzystnymi, a na zachodzie i Wybrzeżu zmienią się z niekorzystnych w korzystne.

Porady zrozumiałe dla wszystkich

Twórcom serwisu zależy, by wszystkie treści przedstawiano językiem zrozumiałym, a więc pozbawionym naukowego żargonu. Przykład?

Bodźcowo na organizm człowieka działać będzie wyraźnie chłodniejsze niż w poprzedniej dobie środowisko atmosferyczne, a także utrzymująca się pochmurna i wilgotna pogoda z jednostajnymi opadami deszczu. Skutkiem może być pogorszony nastrój, uczucie senności i zmęczenia, możliwe także osłabienie zdolności skupienia uwagi (…).

– napisano w jednej z majowych prognoz.

Z kolei w prognozie na 1 lipca napisano m.in.:

Na przeważającym obszarze kraju stabilne środowisko wyżu będzie korzystnie wpływało na jakość nocnego wypoczynku, zapewniając zdrowy i głęboki sen. W dzień będziemy w zasięgu wyżu, którego centrum będzie się przemieszczać znad Niemiec nad Polskę. Sucha i słoneczna pogoda z przeważnie słabym wiatrem (poza wschodem, gdzie będzie umiarkowany i porywisty), przez większość dnia będzie korzystnie wpływała na nastrój.

Praktyczne rekomendacje

Ale chęć stworzenia jak najbardziej przydatnego serwisu przejawia się również w innych aspektach. Z tego powodu w części tekstowej uwzględnia się praktyczne informacje dotyczące tego, jak przygotować się na prognozowane warunki.

I tak wspomniana majowa prognoza zawiera sugestię, by mieszkańcy obszarów podgórskich w południowo-wschodniej Polsce byli gotowi na burze i mieli ze sobą parasol, płaszcz przeciwdeszczowy oraz nieprzemakalne buty. IMGW wskazuje też, że sposobem na łagodzenie prognozowanego uczucia senności może być odpowiednio dobrana do wieku i stanu zdrowia aktywność fizyczna.

Natomiast w prognozie na 1 lipca napisano, że sucha i słoneczna, ale w większości Polski jeszcze nie upalna pogoda nadal będzie sprzyjać rekreacji na świeżym powietrzu. Należy jednak chronić skórę przed szkodliwym promieniowaniem UV, a czas ekspozycji na to promieniowanie każdy powinien dopasować do siebie indywidualnie.

Podczas pobytu na terenie otwartym warto nosić okulary przeciwsłoneczne i nakrycie głowy oraz pamiętać o regularnym piciu wody, w ilości dopasowanej do podejmowanego wysiłku.

– czytamy w rekomendacjach IMGW.

W równie przystępnym języku przedstawiono też sekcję „FAQ – pytania i odpowiedzi”. Z kolei z zakładki „Vademecum” użytkownicy dowiedzą się m.in. o tym, dlaczego krótsze dni wpływają na depresję, jaka jest idealna pogoda dla sportowca, jak przygotować się na upały i jak wygląda prawidłowe nawadnianie w trakcie dnia.

Od pobudzenia po ból głowy

Z pewnością serwis Biometeo.imgw.pl jest też przydatny dla osób, które odczuwają wrażliwość na zmiany pogody. Jak wskazuje IMGW, dotyczy to od 50 do 70% osób na świecie, w tym w Polsce.

Co czują takie osoby przy różnych warunkach pogodowych?

– Na przykład porywisty wiatr, zgodnie ze sztuką biometeorologiczną i dostępnymi badaniami naukowymi, wpływa witalizująco na ośrodkowy układ nerwowy. Oznacza to, że w takich warunkach można spodziewać się pobudzenia. A jeśli przechodzą fronty atmosferyczne, to możemy spodziewać się dolegliwości bólowych (np. bólu głowy).

Wrażliwość na zmiany pogody może więc powodować zarówno polepszenie, jak i pogorszenie samopoczucia i komfortu życia. To, jak pogoda wpływa na organizmy ludzi, zależy zarówno od cech każdego z nas, jak i środowiska, w którym żyjemy.

Najwięcej osób wrażliwych na wahania pogody znajduje się wśród osób starszych i najmłodszych. To efekt tego, że układy przystosowawcze są u nich mniej sprawne – u dzieci ze względu na niedostateczne rozwinięcie, a u seniorów ze względu na ich postępującą degenerację. Nadwrażliwość tę częściej odczuwają kobiety niż mężczyźni, a także mieszkańcy miast niż wsi (ze względu na tryb życia).

Przydatne dla każdego

Serwis Biometeo zawiera też autorskie narzędzia, takie jak temperatura odczuwalna (w cieniu) i kalkulator temperatury odczuwalnej.

Kalkulator pozwala na eksperymenty i sprawdzenie za pomocą suwaków, jaka będzie odczuwalna temperatura w cieniu w różnych konfiguracjach temperatury powietrza, wilgotności względnej powietrza i prędkości wiatru. – W bardzo łatwy sposób możemy zobaczyć, jak warunki pogodowe wpływają na nasze odczuwanie temperatury. Myślę, że to narzędzie przydatne przede wszystkim mediom, szkołom podstawowym i średnim, a nawet studentom – uważa Kaliński.

Według niego cały serwis jest jednak przydany dla wszystkich. – Można powiedzieć, że tak jak my wpływamy na klimat i pogodę, tak pogoda wpływa na nas. Warto zdawać sobie sprawę, jak bardzo i co w związku z tym możemy zrobić – podsumowuje ekspert IMGW.

Szymon Bujalski

The post Polska w czasie upałów. Skąd wiedzieć, co nas czeka i jak się na to przygotować? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Zmiany w średnich, maksymalnych i minimalnych temperaturach a także występowaniu opadów sprzyjają migracjom zwierząt – także tych przenoszących czynniki chorobotwórcze. Mogą również bezpośrednio sprzyjać namnażaniu się bakterii. Oznacza to, że w naszych szerokościach geograficznych pojawiają się lub mogą niedługo pojawić choroby, z którymi dotąd nie mieliśmy styczności, a niektóre już znane zyskują popularność. Co i jak zmienia się w tej dziedzinie i jak się na to przygotować?

Zapraszamy do wysłuchania lub obejrzenia rozmowy z profesorem Krzysztofem Pyrciem – wirusologiem i epidemiologiem z Uniwersytetu Jagiellońskiego, członkiem Komitetu Problemowego ds. Kryzysu Klimatycznego przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk – którą przygotowaliśmy we współpracy z portalem Znany Lekarz.

Prof. Pyrć o zmianie klimatu i zdrowiu publicznym – wersja audio

Prof. Pyrć o zmianie klimatu i zdrowiu publicznym – wersja wideo

Kliknij tutaj, żeby znaleźć więcej materiałów o wpływie zmiany klimatu na zdrowie.

The post O zmianie klimatu i zdrowiu publicznym – rozmowa z prof. Krzysztofem Pyrciem appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Mapa pokazująca występowanie inwazyjnych komarów Aedes (Ae. aegypti, Ae. albopictus, Ae. atropalpus, Ae. japonicus and Ae. koreicus) w Europie, dane z października 2023. 

Kolory: czerwony – zadomowione, żółty – wprowadzone, zielony – nieobecne, ciemnoszary – brak danych, jasnoszary – nieznane. W kolumnie po lewej pokazano w powiększeniu terytoria słabo widoczne na mapie głównej. 

Źródło: European Centre for Disease Prevention and Control and European Food Safety Authority. Mosquito maps [internet]. Stockholm: ECDC; 2023. Pobrane z: https://ecdc.europa.eu/en/disease-vectors/surveillance-and-disease-data/mosquito-map

W ramach akcji „Wykres na dziś” publikujemy wykresy i inne wizualizacje dotyczące zagadnień związanych ze zmianą klimatu. Mamy nadzieję, że prezentowane przez nas dane stanowić będą punkt wyjścia do szerokiej i opartej na faktach dyskusji na temat globalnego ocieplenia oraz możliwości jego ograniczenia. Akcję prowadzimy we współpracy z Komitetem ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk.

Zobacz wszystkie wizualizacje.

The post Występowanie komarów Aedes w Europie appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Komunikat 04/2024
Komitetu Problemowego ds. Kryzysu Klimatycznego
przy Prezydium PAN
na temat
wpływu zmiany klimatu na zdrowie

STRESZCZENIE

Zmiana klimatu to nie abstrakcyjny proces dotyczący odległej przyszłości, lecz gwałtowne zmiany już teraz wpływające na nasze codzienne życie.

Upały istotnie zwiększają ryzyko udarów oraz chorób układu krążenia i wielu innych. Szczególnie dotkliwie odczuwają je najstarsi mieszkańcy, kobiety w ciąży i niemowlęta. W konsekwencji zmiany klimatu mogą cofnąć rezultaty postępu technologicznego i medycznego – odwrócić trwający od lat trend zwiększającej się długości życia i spadającej śmiertelności niemowląt.

Upały utrudniają dostęp do czystej wody, tym samym zwiększając ryzyko powrotu poważnych chorób i kryzysów higienicznych.

Zmiany klimatu destabilizują ekosystemy, tworząc warunki do migracji gatunków i rozwoju nowych patogenów. Powoduje to docieranie do Polski nieznanych tu wcześniej chorób (np. przenoszonych przez komary), a także zwiększa ryzyko wybuchu kolejnych pandemii powodowanych przez całkiem nowe choroby odzwierzęce.

Dlatego już dziś musimy podjąć wielotorowe działania, które:

1. natychmiast zminimalizują niekorzystny wpływ zmian klimatycznych na nasze bezpieczeństwo i zdrowie,
2. spowolnią dalszy postęp zmian klimatu i pozwolą długoterminowo zachować zdrowie i życie przyszłym pokoleniom.

Wprowadzenie

Polska znajduje się w strefie klimatu umiarkowanego, w której ekstremalne temperatury spotykane są rzadko, a przyrodą rządzą pory roku. Obserwowana w ostatnich latach zmiana klimatu nie wydaje się dramatyczna z naszego punktu widzenia, a coraz łagodniejsze zimy, czy upalne lata przez niektórych przyjmowane są wręcz z radością. Informacje o związanych z tymi zmianami długofalowych zagrożeniach docierają do nas, jednak nie przemawiają do wyobraźni. Często odezwy o zmianę podejścia do przyrody rozbijają się o naszą wygodę, bo skala czasowa wydaje się zbyt długa, a nadużywane hasło dbania o planetę skłania do zadania pytania – czy to nie my powinniśmy być najważniejsi?

A przecież walka o zatrzymanie zmiany klimatu to nie tylko walka o planetę i różnorodność gatunkową, to przede wszystkim walka o nasz komfort i bezpieczeństwo [1]. Obecnie żyjemy w dobrze zdefiniowanym ekosystemie we względnej równowadze. Jednak zaburzenie tego stanu zagraża naszemu życiu i zdrowiu. Aby zachować bezpieczeństwo, rozwój technologiczny i komfort Homo sapiens potrzebuje dziś nowych strategii działań w niespotykanej dotąd globalnej skali.

W niniejszym opracowaniu odnosimy się do powodowanych przez zmiany klimatu zagrożeń dla naszego zdrowia. Zagrożenia te już się pojawiły, a ich intensywność będzie rosła w najbliższych latach.

Ekstremalne zdarzenia pogodowe

Globalne ocieplenie wiąże się z coraz częstszymi, gwałtownymi i intensywnymi anomaliami oraz zjawiskami pogodowymi, w tym z falami upałów występującymi na wszystkich kontynentach. Wzrost temperatury atmosferycznej prowadzi do zwiększonej zapadalności na udary cieplne, szczególnie wśród osób starszych i dzieci. Udar cieplny jest stanem zagrożenia życia, gdy organizm nie jest już w stanie kontrolować swojej temperatury. Temperatura ciała gwałtownie wzrasta, mechanizm pocenia się zawodzi, a ciało nie jest w stanie samo się ochłodzić [2]. Uważa się, że nawet 37% wszystkich występujących obecnie udarów cieplnych można przypisać antropogenicznym emisjom gazów cieplarnianych [3]. Latem 2022 roku w Europie aż 61 672 zgonów można było przypisać upałom [4]. Oznacza to, że już dziś zmiany klimatu przynoszą rocznie 23 tysiące dodatkowych ofiar upałów rocznie. To tak, jakby z mapy zniknął Wyszków. Ekstremalne zjawiska pogodowe w Europie będą w najbliższych dziesięcioleciach narastać. Śmiertelność związana z gorącem będzie coraz poważniejszym problemem zdrowia publicznego, powodując odwrócenie się trendu wydłużania się długości życia ludzi [5]. Wzrost temperatury jest również związany z intensyfikacją ryzyka wystąpienia zaburzeń rytmu serca, zawału serca czy choroby wieńcowej [6]. Wyniki przeprowadzonych badań jednoznacznie wykazują, że wzrost temperatury o 1°C jest związany ze wzrostem ryzyka zgonu z powodu chorób sercowo-naczyniowych o ponad 2%, przy czym najwyższe ryzyko dotyczy udaru i choroby wieńcowej.

Wzrost temperatury wpływa na wszystkie obszary naszego funkcjonowania, znacząco zwiększając prawdopodobieństwo wystąpienia wielu innych zjawisk. Badania pokazują m.in. wzrost ryzyka przedwczesnych porodów o ~5% na każdy 1^oC oraz wzrost częstości epizodów schizofrenii o ~7% w czasie fali upałów [7]. Dlatego niezmiernie istotna jest zmiana podejścia do tworzonej oraz istniejącej infrastruktury, w której na co dzień bytujemy (potrzebujemy więcej cienia i zieleni) oraz wdrożenie edukacji dotyczącej radzenia sobie w trakcie upałów.

Czysta woda

Zmiany klimatu i ekstremalne zjawiska pogodowe wpływają na bilans wodny. Oznacza to okresowy brak dostępu do czystej, zdatnej do spożycia wody i ryzyko powrotu dawno zapomnianych w naszym klimacie chorób. Choroby przenoszone drogą fekalno-oralną (np. cholera, dur brzuszny, czerwonka bakteryjna, wirusowe zapalenia wątroby typu A i E) jak dotąd nie występują powszechnie w Europie dzięki tzw. higienie komunalnej, czyli stałemu utrzymywaniu sprawnej i dobrej jakościowo infrastruktury wodociągowej, sanitarno-kanalizacyjnej oraz dzięki nadzorowi nad żywnością, a także łatwemu dostępowi do prostych antybiotyków doustnych. Katastrofalne klęski żywiołowe lub choćby tylko zaniki zasilania wyłączają tę infrastrukturę i procedury, a w efekcie powyższe choroby zakaźne przestaną być „trzymane na dystans” i dość szybko powrócą. Ważną lekcję przyniosła tu katastrofa naturalna, jaką było trzęsienie ziemi w Haiti w styczniu 2010 roku. Bezpośrednio na skutek trzęsienia zginęło ponad 300 tysięcy osób, jednak zniszczenia sieci kanalizacyjnej i lokalne powodzie w połączeniu z przybyciem zespołów ratowników, którzy stali się źródłem zakażenia przecinkowcem cholery, doprowadziło do wybuchu epidemii, na którą zachorowało ponad 820 tysięcy osób. Odnotowano wówczas niemal 10 tysięcy ofiar śmiertelnych, kilkadziesiąt osób zlinczował tłum, co doprowadziło do wprowadzenia stanu wyjątkowego w październiku 2010 roku. Zachorowania na cholerę odnotowywano w Haiti do lutego 2019 r. [8].

Poważnym problemem związanym z globalnym ociepleniem jest zmiana warunków fizycznych ekosystemów wodnych prowadząca do przebudowy ich struktury biologicznej. Wzrost temperatury i niski przepływ rzek wydłużający czas stagnacji wody w zasilanych rzekami zbiornikach i niektórych jeziorach skutkuje częstszym pojawianiem się sinic. Dominują one struktury biologiczne tych ekosystemów i często zwiększają produkcję toksyn. Dotyczy to zwłaszcza zbiorników i jezior w wysokich szerokościach geograficznych, w tym w Polsce. Występowanie intensywnych opadów i brak pokrywy śnieżnej może – zwłaszcza w zlewni o niskim udziale lasów i mokradeł – prowadzić do intensywnego spływu powierzchniowego zasilającego ekosystemy wodne w związki fosforu i azotu. Te z kolei są bezpośrednio pozytywnie skorelowane z produkcją sinic.

Innym przykładem bezpośredniego wpływu zmian klimatu na nasze zdrowie jest legionelloza, czyli choroba wywoływana przez bakterię Legionella sp., która występuje naturalnie w wodach powierzchniowych i sporadycznie powoduje zakażenia u człowieka. Częstość takich zakażeń rośnie wraz z temperaturą, która sprzyja rozwojowi tych bakterii. Optymalne warunki do ich namnażania się to temperatura w zakresie 25–45°C, która w naturalnych warunkach rzadko jest w Polsce spotykana. Jednakże, wraz ze wzrostem średnich temperatur i podwyższaniem się temperatury wody w sieciach przesyłowych i zbiornikach klimatyzatorów, bakteria uzyskuje korzystne nisze ekologiczne. W krajach południowej Europy to zagrożenie jest doskonale znane: corocznie notowane są liczne przypadki zakażeń w miesiącach letnich. Co ważne, w 2023 roku również w Polsce odnotowano liczne przypadki legionellozy oraz ogniska zakażeń, co bezpośrednio należy powiązać z faktem, że rok ten był najcieplejszy w historii pomiarów. Zagrożenie to dla Polski opisano już kilka lat wcześniej, jednak nie zostały podjęte żadne działania zapobiegawcze [9].

Nowe zagrożenia

Zmiany klimatyczne wpływają na nasze życie i zdrowie nie tylko bezpośrednio, pogarszając warunki życiowe, ale również pośrednio – poprzez zmianę ekosystemów, w których żyjemy. Wszystkie gatunki na Ziemi mają swoje nisze ekologiczne, w których funkcjonują. Działalność człowieka zakłóca funkcjonowanie tych nisz, co prowadzi nie tylko do wymierania gatunków, ale także do migracji zwierząt, zmian w ich geograficznym rozmieszczeniu (zasięgu i liczebności) oraz w ekosystemach, w których występują [10–12].

Wśród wielu negatywnych efektów takich zmian wymienić można także wzrost ryzyka chorób, które dotychczas stanowiły zagrożenie głównie podczas egzotycznych podróży. Drugie, być może jeszcze ważniejsze, ryzyko wiąże się ze wzrostem prawdopodobieństwa pojawienia się nowych patogenów mogących spowodować pandemię.

W pierwszym przypadku namacalnym przykładem pojawienia się nowych chorób są patogeny przenoszone przez komary. Zwiększenie ryzyka wynika zarówno ze wzrostu zdolności wirusów do przetrwania i namnażania się w owadach w niższych temperaturach, jak i z rozszerzaniem się zasięgu występowania gatunków komarów będących wektorem zakażeń. Warto podkreślić, że choć potocznie termin „komar” odnosi się do jednego rodzaju owada, w rzeczywistości obejmuje on wiele gatunków różniących się wyglądem oraz rodzajami przenoszonych chorób. Na przykład malaria jest przenoszona przez komary z rodzaju Anopheles (np. widliszek), denga głównie przez Aedes (komar egipski, komar tygrysi), a gorączka Zachodniego Nilu przez komary z rodzaju Culex (np. komar pospolity). Zmiany klimatyczne już dziś umożliwiają migrację komarów coraz dalej na północ, a analizy wskazują na przyspieszenie tego procesu, co sugeruje, że możemy obserwować przypadki nowych chorób również w Polsce [13–15].

W związku z opisanymi procesami obserwuje się coraz szersze występowanie dengi w krajach europejskich. Pierwsze przypadki lokalnej transmisji dengi zaobserwowano we Francji i Chorwacji w 2010 r. [16–18] i dziś choroba ta obecna jest w wielu krajach europejskich [19].

Z drugiej strony ograniczeniem są również wymogi samych patogenów. Przykładem może być wirus Zachodniego Nilu wywołujący zapalenie mózgu i przenoszony przez komary występujące w całej Europie. Od początku XXI wieku wirus ten rozszerzył swoje występowanie na północ. Początkowo rozprzestrzeniał się w Amerykach, a teraz proces ten następuje w Europie z przypadkami infekcji u ludzi w krajach sąsiadujących z Polską, takich jak Niemcy i Czechy [20]. Wykazano bezpośrednią zależność zmian klimatu z występowaniem tego wirusa [21, 22].

Również kleszcze przenoszą wiele chorób wirusowych, bakteryjnych oraz pasożytniczych. Niektóre z nich, na przykład gorączka krymsko-kongijska, charakteryzują się bardzo wysoką śmiertelnością [23]. Również w przypadku tych pajęczaków obserwuje się znaczący wpływ zmian klimatu na zasięg i częstość ich występowania, co z kolei prowadzi do pojawienia się w naszej strefie klimatycznej nowych, egzotycznych chorób [24, 25].

Chociaż rozprzestrzenianie się chorób wirusowych jest dla nas niebezpieczne, są to procesy stosunkowo powolne, co pozwala na wdrożenie działań ochronnych. Już teraz dostępne są pierwsze szczepionki przeciwko dendze, a nawet przeciw malarii. Trwają również prace nad skutecznymi terapiami, które mogą złagodzić objawy tych chorób.

Znacznie poważniejszym zagrożeniem jest jednak rosnące ryzyko pojawienia się całkowicie nowych, odzwierzęcych chorób, które mogą spowodować kolejną pandemię. Nasza aktywność ma istotny wpływ na ryzyko wystąpienia pandemii. Zmiana warunków życia spowodowana działalnością ludzką prowadzi do utraty ustalonych nisz ekologicznych przez zwierzęta, co zmusza je do migracji i wejścia w nowe środowiska oraz interakcji z innymi gatunkami. Co ciekawe, zwiększa to również częstość występowania wirusów u samych zwierząt [26]. Dodatkowo nasza rosnąca mobilność [27] i coraz częstsze kontakty z dzikimi i udomowionymi zwierzętami (np. podczas wakacyjnych wyjazdów do jaskiń z nietoperzami czy odwiedzania targów zwierząt w krajach Azji i Afryki) zwiększają prawdopodobieństwo transmisji międzygatunkowej.

Kontakt z nietoperzem jest groźniejszy dla turysty niż dla lokalnego mieszkańca. Mieszkańcy danych terenów mają częsty kontakt z występującymi lokalnie zwierzętami i w efekcie również z wirusami i bakteriami występującymi u tych zwierząt. Ich układ odpornościowy przez lata adaptował się do tych patogenów, minimalizując ryzyko zakażenia i poważnej infekcji w przypadku pojawienia się wariantu zagrażającego ludziom. W przeciwieństwie do nich Europejczycy nie posiadają tej naturalnej bariery i pojawienie się takiej transmisji stanowi realne zagrożenie [28–30].

Możemy obserwować podobne sytuacje w świecie zwierząt. Przykładem może być introdukcja wiewiórki szarej w Europie, która wypiera miejscową wiewiórkę pospolitą. Proces ten jest związany między innymi z przenoszeniem wirusa ospy wiewiórek i nicienia Strongyloides robustus przez gatunek inwazyjny. Podczas kiedy wiewiórka szara przystosowała się do tych zagrożeń, populacja wiewiórki pospolitej gwałtownie maleje [31, 32].

Podsumowanie

Zmiany klimatu przyniosą nowe zagrożenia długoterminowe, których wciąż jeszcze możemy uniknąć. Są jednak takie, które już dziś stanowią naszą teraźniejszość. W związku z tym musimy podjąć działania wielotorowe, które z jednej strony zminimalizują niekorzystny wpływ zmian klimatycznych na nasze bezpieczeństwo i zdrowie poprzez rozwój technologii, włączając w to biomedycynę i przygotowania logistyczno-organizacyjne, natomiast z drugiej spowolnią dalszy postęp zmian klimatu i pozwolą długoterminowo zachować zdrowie i życie przyszłym pokoleniom. To zintegrowane podejście, łączące zarówno reaktywne, jak i prewencyjne strategie, jest niezbędne do skutecznego zarządzania ryzykiem zdrowotnym w obliczu zmieniającego się świata.

Aby było to możliwe, konieczne jest skoordynowane działanie ponad podziałami politycznymi. W związku z tym apelujemy o:

1. Utworzenie i wsparcie mechanizmu doradztwa naukowego na wysokim szczeblu, na wzór sprawdzonego podejścia scientific advice, które pozwoli na obiektywne i wyłączone z rozgrywek politycznych i biznesowych opracowanie kluczowych zagadnień dla decydentów.

2. Rozszerzenie funkcjonowania autonomicznej służby cywilnej, aby była w stanie reagować na pojawiające się zagrożenia, w tym powodowane przez fale ekstremalnych upałów.

3. Inwestycję w technologie przyszłości, zarówno w zakresie biomedycyny, jak i rozwiązań zwiększających naszą odporność na szybko zachodzące zmiany klimatu.

4. Edukację personelu medycznego, ze szczególnym uwzględnieniem lekarzy rodzinnych, w zakresie rozpoznawania oraz działania w przypadku chorób, które prawdopodobnie pojawią się w regionie w najbliższym czasie.

5. Wdrożenie elementu oceny ryzyka klimatycznego w projektowaniu nowej oraz modernizacji istniejącej infrastruktury. Niezbędne są zmiany organizacyjne i legislacyjne – przykładem takich pilnych zmian jest wdrożenie dyrektywy unijnej dotyczącej czystej wody [33].

Komunikat wyraża opinię Komitetu i nie powinien być utożsamiany ze stanowiskiem Polskiej Akademii Nauk (par. 5 ust. 3 Uchwały nr 1/2023 Prezydium PAN w sprawie utworzenia komitetów problemowych i rad przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk na kadencję 2023-2026).

Bibliografia

[1] (IPCC), I. P. on C. C. Health, Wellbeing and the Changing Structure of Communities. Climate Change 2022 – Impacts, Adaptation and Vulnerability 1041–1170 (2023) doi:10.1017/9781009325844.009. wróć do tekstu

[2] Heat Stress Related Illness | NIOSH | CDC. https://www.cdc.gov/niosh/topics/heatstress/heatrelillness.html. wróć do tekstu

[3] Vicedo-Cabrera, A. M. et al. The burden of heat-related mortality attributable to recent human-induced climate change. Nature Climate Change 2021 11:6 11, 492–500 (2021). wróć do tekstu

[4] Ballester, J. et al. Heat-related mortality in Europe during the summer of 2022. Nature Medicine 2023 29:7 29, 1857–1866 (2023). wróć do tekstu

[5] Suarez-Gutierrez, L., Müller, W. A. & Marotzke, J. Extreme heat and drought typical of an end-of-century climate could occur over Europe soon and repeatedly. Communications Earth & Environment 2023 4:1 4, 1–11 (2023). wróć do tekstu

[6] Liu, J. et al. Heat exposure and cardiovascular health outcomes: a systematic review and meta-analysis. Lancet Planet Health 6, e484–e495 (2022). wróć do tekstu

[7] Hu, J. et al. Seasonal peak and the role of local weather in schizophrenia occurrence: A global analysis of epidemiological evidence. Science of The Total Environment 899, 165658 (2023). wróć do tekstu

[8] Haiti | Earthquake and Cholera Outbreak – Emergency Appeal № MDRHT018 – Operation update #6 – Haiti | ReliefWeb. https://reliefweb.int/report/haiti/haiti-earthquake-and-cholera-outbreak-emergency-appeal-no-mdrht018-operation-update-6. wróć do tekstu

[9] Skotak, K. et al. Raport Końcowy Zawierający Trendy i Prognozy Umieralności i Chorobowości z Powodu Chorób Klimatozależnych, a Także Wnioski i Rekomendacje Dla Jednostek Systemu Ochrony Zdrowia w Zakresie Adaptacji Do Zmian Klimatu. (2020). wróć do tekstu

[10] Tödtling, F. & Trippl, M. One size fits all?: Towards a differentiated regional innovation policy approach. Res Policy 34, 1203–1219 (2005). wróć do tekstu

[11] Wernberg, T. et al. Climate-driven regime shift of a temperate marine ecosystem. Science (1979) 353, 169–172 (2016). wróć do tekstu

[12] Climate change and migratory species: a review of impacts, conservation actions, indicators and ecosystem services | JNCC Resource Hub. https://hub.jncc.gov.uk/assets/9989a5a2-1745-4532-a9f4-92c0c50ca304. wróć do tekstu

[13] Groen, T. A. et al. Ecology of West Nile virus across four European countries: Empirical modelling of the Culex pipiens abundance dynamics as a function of weather. Parasit Vectors 10, 1–11 (2017). wróć do tekstu

[14] Bertola, M., Mazzucato, M., Pombi, M. & Montarsi, F. Updated occurrence and bionomics of potential malaria vectors in Europe: a systematic review (2000–2021). Parasites & Vectors 2022 15:1 15, 1–34 (2022). wróć do tekstu

[15] Giunti, G., Becker, N. & Benelli, G. Invasive mosquito vectors in Europe: From bioecology to surveillance and management. Acta Trop 239, 106832 (2023). wróć do tekstu

[16] Gjenero-Margan, I. et al. Autochthonous dengue fever in Croatia, August- September 2010. Eurosurveillance 16, 1–4 (2011). wróć do tekstu

[17] Vega-Rua, A. et al. High Efficiency of Temperate Aedes albopictus to Transmit Chikungunya and Dengue Viruses in the Southeast of France. PLoS One 8, e59716 (2013). wróć do tekstu

[18] La Ruche, G. et al. First two autochthonous dengue virus infections in metropolitan France, september 2010. Eurosurveillance 15, 1–5 (2010). wróć do tekstu

[19] Dengue worldwide overview. https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-monthly. wróć do tekstu

[20] West Nile virus infection. https://www.ecdc.europa.eu/en/west-nile-virus-infection. wróć do tekstu

[21] Erazo, D. et al. Contribution of climate change to the spatial expansion of West Nile virus in Europe. Nature Communications 2024 15:1 15, 1–10 (2024). wróć do tekstu

[22] Bakonyi, T. & Haussig, J. M. West nile virus keeps on moving up in Europe. Eurosurveillance 25, 2001938 (2020). wróć do tekstu

[23] Crimean-Congo haemorrhagic fever. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/crimean-congo-haemorrhagic-fever. wróć do tekstu

[24] Hekimoglu, O., Elverici, C. & Kuyucu, A. C. Predicting climate-driven distribution shifts in Hyalomma marginatum (Ixodidae). Parasitology 150, 883–893 (2023). wróć do tekstu

[25] Yılmaz, S., İba Yilmaz, S., Alay, H., Koşan, Z. & Eren, Z. Temporal tendency, seasonality and relationship with climatic factors of Crimean-Congo Hemorrhagic Fever cases (East of Turkey: 2012–2021). Heliyon 9, (2023). wróć do tekstu

[26] Warmuth, V. M., Metzler, D. & Zamora-Gutierrez, V. Human disturbance increases coronavirus prevalence in bats. Sci Adv 9, (2023). wróć do tekstu

[27] Chen, L. H. & Wilson, M. E. The Role of the Traveler in Emerging Infections and Magnitude of Travel. Med Clin North Am 92, 1409 (2008). wróć do tekstu

[28] Johnson, B. A. et al. Loss of furin cleavage site attenuates SARS-CoV-2 pathogenesis. Nature 2021 591:7849 591, 293–299 (2021). wróć do tekstu

[29] Evans, T. S. et al. Exposure to diverse sarbecoviruses indicates frequent zoonotic spillover in human communities interacting with wildlife. International Journal of Infectious Diseases 131, 57–64 (2023). wróć do tekstu

[30] Latinne, A. et al. One Health Surveillance Highlights Circulation of Viruses with Zoonotic Potential in Bats, Pigs, and Humans in Viet Nam. Viruses 15, 790 (2023). wróć do tekstu

[31] Tompkins, D. M., White, A. R. & Boots, M. Ecological replacement of native red squirrels by invasive greys driven by disease. Ecol Lett 6, 189–196 (2003). wróć do tekstu

[32] Romeo, C. et al. Biodiversity threats from outside to inside: effects of alien grey squirrel (Sciurus carolinensis) on helminth community of native red squirrel (Sciurus vulgaris). Parasitol Res 114, 2621–2628 (2015). wróć do tekstu

[33] Dyrektywa 2020/2184 w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi (wersja przekształcona) – OpenLEX. https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzienniki-UE/dyrektywa-2020-2184-w-sprawie-jakosci-wody-przeznaczonej-do-spozycia-przez-69394323.

The post Wpływ zmiany klimatu na zdrowie – komunikat Komitetu ds. Kryzysu Klimatycznego PAN appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Szymon Bujalski: Czy zmiana klimatu wpływa na sezony pyłkowe roślin alergennych?

Dorota Myszkowska: Do chorób klimatozależnych należą między innymi wybrane choroby alergiczne, a szczególnie alergia pyłkowa. Osoby uczulone na pyłek roślin, który jest naturalnym składnikiem środowiska, są narażone na wdychanie alergenów w sezonach pyłkowych, których występowanie pośrednio wiąże się z warunkami pogodowymi. 

Katarzyna Piotrowicz: Warto mieć przy tym na uwadze, że w przypadku analizy zróżnicowania sezonów pyłkowych posługujemy się danymi meteorologicznymi – mówimy wówczas o pewnych warunkach pogodowych wpływających na charakter danego sezonu. Jeżeli chcemy natomiast powiedzieć coś o wpływie zmian klimatu na sezony pyłkowe, to musimy posłużyć się wieloletnią zmiennością ich różnych charakterystyk, np. dat początku i końca sezonu, stężenia ziaren w sezonie itp. W Krakowie prowadzona jest jedna z najdłuższych w Polsce seria pomiarów stężenia ziaren pyłków w powietrzu, przy czym obejmuje ona tylko 30 lat. Dopiero zaczynamy więc posiadać wystarczającą serię danych (próbę statystyczną) do tego typu analiz i możemy z większą pewnością zacząć prowadzić badania nad wpływem współczesnych zmian klimatu na sezony pyłkowe oraz próbować określać ewentualne tendencje tych zmian w przyszłości.

Zmiana klimatu a pylenie roślin

I jakieś tendencje widać?

K.P.: Widać. Przykładem może być leszczyna. Bardzo ją lubię, bo jest to również roślina wskaźnikowa występowania pierwszej fenologicznej pory roku –  tzw. zarania wiosny, którą w klimatologii nazywamy przedwiośniem. W ostatnich latach można zauważyć, że leszczyna zaczyna reagować (rozpoczynać wegetację) na kilkudniowy wzrost maksymalnej temperatury powietrza powyżej 10℃, który występuję już nawet w styczniu. Miało to miejsce także z początkiem stycznia tego roku. Co prawda nie był to ekstremalny przypadek, bo tak wczesne kwitnienie leszczyny zdarzało się już w przeszłości, ale śmiało można powiedzieć, że w ostatnich latach mamy do czynienia z bardzo dużym zróżnicowaniem warunków termicznych  w styczniu i lutym, kiedy mogą występować zarówno bardzo ciepłe dni, typowo wiosenne, jak i zimowe, z mrozem i śniegiem. W efekcie zdarza się, że leszczyna zaczyna kwitnąć już w połowie stycznia lub dopiero w drugiej połowie marca. Musimy jednak jeszcze pamiętać, że na zachowanie roślin wpływa wiele czynników, a nie tylko wspomniana już temperatura powietrza. To także dopływ promieniowania słonecznego, opady, wilgotność powietrza i gleby oraz kilka innych czynników.

D.M.: W niektórych ośrodkach monitoringu w Europie – a takich jest kilkadziesiąt w każdym kraju – obserwacje sezonów pyłkowych prowadzone są już od ponad 50 lat. Na tej podstawie można stwierdzić, że pewne zależności pomiędzy czasem trwania i intensywnością sezonów pyłkowych a czynnikami meteorologicznymi faktycznie istnieją. Istotną rolę odgrywa jednak ocena sezonów na tle zmienności warunków meteorologicznych, a także mikroklimat i ukształtowanie powierzchni danego regionu, typ zabudowy i cechy fizjologiczne danej rośliny.

W przypadku drzew i krzewów do źródeł silnych alergenów w Europie, również w Polsce, zalicza się m.in. brzozę, olchę i leszczynę. W niektórych regionach Europy zaobserwowano, że z powodu zmiany temperatury sezony pyłkowe brzozy wydłużają się, ponieważ zaczynają się coraz wcześniej. W efekcie dochodzi do dłuższej ekspozycji na alergeny. Nie jest jednak tak, że w każdym regionie wygląda to tak samo, gdyż jak już wspomniałyśmy wpływ na to mają także inne czynniki, nie tylko sama temperatura. Odnośnie traw wyniki badań wskazują, że w rejonach, gdzie ekstremalnie wzrasta temperatura pylniki traw mogą się bardziej opornie otwierać w głównym sezonie, co w efekcie prowadzi do zmniejszenia intensywności pylenia i skracania sezonów. Rezultatem tego jest też fakt, że z jednej strony na południu Europy mamy postępujące pustynnienie terenów zielonych, a z drugiej strony zasięgi występowania danych roślin przesuwają się coraz bardziej ku północy.

Wszystko zależy więc od kontekstu danego regionu, danej rośliny.

D.M.: Dokładnie. Niektóre przykłady przesuwania się terenów występowania roślin zielnych są jednak bardzo ewidentne. Przykładem może być ambrozja bylicolistna, roślina bardzo silnie alergenna. Nie jest to nasza rodzima roślina, tylko sprowadzona drogą morską wraz ze zbożem z USA mniej więcej w latach 60. XX w. Ambrozja rozprzestrzeniła się w Europie bardzo skutecznie, zasiedlając różne stanowiska we Francji, Włoszech, ale też na południe od naszego kraju, w Słowacji, Czechach, na Węgrzech czy w Chorwacji. Modele klimatyczne wskazują, że do roku 2100 wzrost temperatury prawdopodobnie spowoduje przesuwanie się granic zasiedlania tego gatunku nawet do południowych części Skandynawii, gdzie teraz pyłku ambrozji prawie się nie spotyka.

K.P.: W przypadku ambrozji bylicolistnej jej ziarna pojawiają się u nas także pod koniec sezonu letniego, czasami okres ten zahacza również o wrzesień. Dzieje się tak, jeśli mamy do czynienia z warunkami meteorologicznymi, które powodują napływ mas powietrza z południa, bądź południowego wschodu, np. z Węgier, Słowacji, Ukrainy. Wówczas obserwowane są wysokie stężenia dobowe pyłku tego taksonu. Jeżeli będzie przeważała zaś cyrkulacja zachodnia albo północna, to pyłku ambrozji będzie mniej.

Z kolei brzoza rozpoczyna wegetację w coraz wcześniejszym okresie kwietnia. Zdarza się też, że im dłuższy jest okres ciepłej wiosny, tym brzoza pyli krócej, lecz bardziej intensywnie. Kiedy mamy zaś zróżnicowane warunki pogodowe w kwietniu i maju, czyli wyraźne okresy cieplejsze i chłodniejsze, to zwykle pylenie brzozy wydłuża się w czasie. Pamiętajmy jednak, że to chodzi o warunki meteorologiczne, bo mówimy o danym sezonie. Jaka będzie przyszłość w kontekście zmiany klimatu? Powiedziałabym, że spodziewajmy się okresów z bardzo dużym zakresem wahań: należy być przygotowanym na sezony krótkie, ale z bardzo intensywnym pyleniem, i sezony dłuższe, gdy stężenie ziaren pyłków będzie mniejsze w sezonie, więc i mniej dokuczliwe, ale będą one utrzymywać się przez dłuższy czas, co dla niektórych alergików będzie stanowiło duże zagrożenie.

Podobnie jest z trawami. Wprawdzie początek i koniec ich pylenia nie jest bardzo zróżnicowany w wieloleciu (przypada w kolejnych latach mniej więcej w tych samych granicach), ale  w trakcie  tego sezonu pyłkowego, który jest jednym z najdłuższych, raz mamy np. lato ciepłe i wilgotne, i wówczas ziaren traw w powietrzu jest bardzo dużo, a raz mamy lato bardzo ciepłe i suche, gdy trawy wysychają, więc suma ziaren nie będzie wówczas duża. Na co więc mamy się przygotować? Niestety, na obie wersje.

Niektóre rośliny, które dziś są u nas rzadkością, będą za jakiś czas dominowały w środowisku?

K.P.: Widzimy, że dochodzi do przesuwania się stref klimatycznych, więc i szata roślinna będzie się powoli zmieniać. Efektem tego jest pojawianie się nowych roślin, które do tej pory w Polsce nie występowały lub było ich niewiele. Musimy więc być też przegotowani na nakładanie się sezonów pyłkowych różnych taksonów roślin.

Dłuższy okres pylenia – dłuższe cierpienie alergików

Pytając wprost: czy z powodu zmiany klimatu alergików w Polsce będzie przybywać lub będą mieli trudniejsza sytuację?

D.M.:  To nie jest takie jednoznaczne. Przy odpowiedzi na to pytanie należy uwzględnić kilka aspektów. Jeżeli założymy, że sezony będą się wydłużać, można przypuszczać, że nie tyle alergików będzie przybywać, co będą oni wykazywali objawy coraz dłużej i czasami będą one silniejsze. Przykładowo część populacji jest uczulona na alergeny ambrozji, co potwierdzają testy alergiczne, ale w większości są to pacjenci bezobjawowi. Jeżeli ekspozycja na pyłek ambrozji będzie się nasilać, to kontakt z naturalnym pyłkiem może przełożyć się również na manifestację objawów klinicznych. Ponadto jest u nas coraz więcej osób z Ukrainy, gdzie uczulenie na ambrozję to duży problem, więc tych pacjentów może u nas przybywać. 

Można też zauważyć, że jest coraz więcej pacjentów z alergią wziewną, ale wynika to również z zanieczyszczenia środowiska, w tym przepływu pyłu zawieszonego, tlenków azotu i innych chemikaliów znajdujących się w powietrzu. Ich obecność sprawia, że dochodzi do wzrostu stężenia białek stresu roślin, które mogą powstawać w niekorzystnych warunkach termicznych i zanieczyszczenia powietrza.

Im mniej natury w naszym otoczeniu, tym na kontakt z nią jesteśmy coraz bardziej – nomen omen – wyczuleni. Paradoks?

D.M.: Poniekąd tak. I potwierdzają go badania.

Jakie?

D.M.: Zarówno badania w naturalnym środowisku, jak i badania eksperymentalne przeprowadzane w różnych komorach, gdzie sztucznie doprowadza się do kontaktu pyłków z tlenkiem azotu czy pyłem zawieszonym. Badania te wykazały, że białka znajdujące się w pyłku roślin mogą ulegać pewnym deformacjom, zmianom, rozrywaniu na mniejsze łańcuchy, przez co pyłek może mieć nawet większy potencjał alergenny. W pewien sposób to logiczne, bo jak inaczej wytłumaczyć tę zauważalną od kilkudziesięciu lat tendencję, że przybywa alergików z alergią pyłkową (obecnie do 30% w Europie)? Nie ma innego wytłumaczenia niż synergistyczny wpływ czynników środowiskowych na pyłek naturalny. Bo przecież roślin nam w miastach nie przybywa, wręcz odwrotnie. 

Do tego dochodzi czynnik, o którym trochę już wspomniałam: że pod wpływem stresu, nagłego wzrostu warunków termicznych, zanieczyszczenia, stosowanych środków ochrony roślin itd. dochodzi do wydzielania tzw. białek stresu, czyli białek ochronnych przed patogenezą. Część tych białek, jak główne białko pyłków brzozy, jest silnie alergenna.

Więc tak, możemy mówić o paradoksie. Albo spirali, którą sami przeciwko sobie nakręcamy.

Smog a alergie

To prawda, że cząstki smogu są bardzo dobrym nośnikiem dla alergenów?

D.M.: Pyłek roślin jest nośnikiem alergenów, które produkuje. W swej strukturze zawiera różne czynniki aktywne: barwniki, substancje cukrowe i białka. Ale z drugiej strony na jego strukturze zewnętrznej osadzają się różne inne czynniki, w tym różne drobnoustroje, np. bakterie, wirusy, zarodniki grzybów. Zdarza się, że ktoś ma katar alergiczny, do którego dołącza się katar infekcyjny. Osoby takie często nie wiedzą, dlaczego tak się dzieje. Poza tym na ziarnach pyłków mogą być przenoszone różnego typu ultracząsteczki z pyłu zawieszonego. Badania, w których oceniano zawartość metali na powierzchni zewnętrznej pyłku, wykazały, że ich zawartość jest coraz wyższa w zależności od stężenia tych czynników w środowisku zewnętrznym. 

Gdybyśmy mieli więc względnie czyste powietrze, to rozmawialibyśmy o problemie tylko w takim kontekście, że ktoś jest uczulony na naturalny alergen, więc jego organizm reaguje przez produkcję większych ilości przeciwciał. W środowisku zanieczyszczonym znaczenie mają też inne czynniki. Łącznie z tym, że na powierzchni pyłku jest masa innych substancji, które dodatkowo drażnią błonę śluzową i mogą przez nią przenikać, wywołując objawy niepożądane.

Sama jestem uczulona na pyłek brzozy. Jestem po pięcioletnim leczeniu poprzez odczulanie, więc nie reaguję tak intensywnie jak dawniej na pyłek w powietrzu na wiosnę, ale często mam objawy duszności w okresie zimy, gdy pyłku brzozy w powietrzu nie ma, ale jest w nim smog, jest pył zawieszony. Obecnie badamy, czy reakcje mogą być powodowane przez tzw. hapteny, czyli nieorganiczne składniki, które teoretycznie reakcji uczuleniowej pobudzać nie powinny. Zobaczymy, co te badania pokażą.

Konsekwencje oddychania takim powietrzem mogą być dla zdrowie jakie?

K.P.: Tragiczne.

D.M.: Konsekwencją mogą być nie tylko choroby alergiczne, ale również choroby układu krążenia, układu nerwowego, choroby onkologiczne. W kontekście chorób alergicznych czy pulmonologicznych głównym zagrożeniem jest nasilenie objawów astmy oskrzelowej (pyły zawieszone mogą w sposób mechaniczny, niealergiczny, podrażniać błonę śluzową). Inne możliwe konsekwencje to wodnisty katar, czy powietrznopochodne kontaktowe zapalenie skóry, które objawia się u osób wrażliwych nawet po wyjściu na krótki spacer. Tyle wystarczy, by taka osoba wróciła do domu z zaczerwienioną, swędzącą, a czasem wręcz piekącą skórą twarzy.

Przyszłość alergii w Polsce

Gdy pojawi się u nas więcej roślin inwazyjnych, alergie mogą być przechodzone inaczej?

K.P.: Podam prosty przykład. Znałam pana, który na starość dowiedział się, że jest uczulony na kiwi. Dopiero na starość, bo jako dziecko nigdy nie jadł takiego owocu – nie był on dostępny. Za jakiś czas możemy więc przekonać się, że jesteśmy uczuleni na coś, z czym nie mieliśmy po prostu kontaktu.

D.M.: Jeżeli mówimy o roślinach alergennych, to faktycznie mogą pojawiać się osoby silniej reagujące. Ale z tym, o co pan pyta, wiąże się jeszcze jedna sprawa. Osoby z alergią wziewną, pyłkową często mają objawy alergii jamy ustnej, czyli alergii krzyżowej. Oznacza to, że np. osoba uczulona na pyłek brzozy nie może w sezonie pyłkowym jeść surowych warzyw czy owoców, w tym chociażby surówki z selera czy marchewki i jabłka. Wynika to z podobieństwa struktury alergenów. Jeżeli sezon pyłkowy wydłuża się, to pacjenci poza tym, że powinni wiedzieć, kiedy unikać danych pokarmów, powinni też śledzić komunikaty mówiące o długości okresu występowania alergennego pyłku w powietrzu.

Pośrednio możemy to powiązać ze zmianami klimatu, ale także migracją czy globalizacją, bo do wszystkiego mamy dziś dostęp. Na przykład na południu Europy nasze rodzime rośliny, jak brzozy i olchy, są często traktowane jako rośliny ozdobne. Ktoś sobie sadzi je do ogródka, a potem jak drzewo rośnie i taka brzoza zaczyna pylić, pojawia się zdziwienie. W Krakowie już od dwóch czy trzech lat nie nasadza się nowych brzóz właśnie ze względu na to, że to silnie alergenna roślina. Ale jednocześnie są plany sadzenia platanów, które również są świetnym źródłem alergenów. To pokazuje, że potrafimy sobie szkodzić na wiele sposobów. 

Wspomniały panie, że 30% Polaków ma alergię pyłkową. Ale widziałem dane, że za jakiś czas alergie będzie miała już połowa Polaków. To wiarygodne przewidywania?

D.M.: Wiarygodne. Jeżeli chodzi o alergię wziewną, to w Europie ma ją już 25-30% populacji. Głównym powodem jest kwestia migracji roślin oraz zanieczyszczenia środowiska. W kontekście alergii pokarmowych, które też narastają, problemem jest żywność przetworzona i stosowanie dodatków spożywczych, które mogą wywoływać niespecyficzne reakcje przypominające objawy alergii. No i oczywiście uczulenie na owoce egzotyczne, o którym już wspomniałyśmy, a na które często nie ma nawet testów.

Kiedy możemy dojść do granicy 50%?

D.M.: Trudno przewidzieć. Trzeba robić badania i sprawdzać. Z jednej strony badania w Europie wskazują, że odporność ludzi spada, ale z drugiej wiele mówi się przecież o tym, że ludzki organizm potrafi przystosować się do zmieniających warunków. Rodzi się więc pytanie, jak nasz system immunologiczny będzie się do tego przystosowywał? Być może okaże się, że za jakiś czas będzie sobie z tymi alergenami radził lepiej i zacznie wytwarzać nowe przeciwciała. A być może będzie gorzej. Trudno przewidzieć, co przyniesie przyszłość. Choć na razie widać, że jesteśmy w fazie progresji.

Jeżeli jesteśmy w fazie progresji, to jak ją odwrócić? Co można zrobić na poziomie jednostki poza unikaniem pyłów czy produktów? Co robić na poziomie systemowym?

D.M.: Na pewno istotne jest unikanie narażenia na kontakt z pyłkiem, jeśli nie jest to konieczne. Coraz lepsze są też metody leczenia, immunoterapii. Ale leczenie alergii to jedno, bardzo ważna jest też profilaktyka, czyli przekazywanie informacji pacjentom, co pyli i kiedy. Widać, że ta wiedza w ostatnich latach znacznie wzrosła, jest coraz więcej informacji i źródeł wiedzy w tym zakresie.

Na poziomie systemowym bardzo ważną kwestią jest m.in. sadzenie odpowiednich roślin w obszarach miejskich. Również bardzo ważną, choć kontrowersyjną sprawą, jest kwestia zabudowy, która ogranicza cyrkulację powietrza pomiędzy budynkami (przepływy powietrza pomiędzy blisko stojącymi budynkami są zupełnie inne niż na otwartej przestrzeni). Z tych samych przyczyn istotnym problemem jest też to, że z powodu urbanizacji mamy coraz mniej powierzchni przewietrzanej i korytarzy powietrznych.

Rozmawiał Szymon Bujalski

Dr hab. Dorota Myszkowska jest kierowniczką Pracowni Alergologiczno-Immunologicznej i Czynności Układu Oddechowego w Collegium Medicum na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Specjalizuje się w diagnostyce alergologicznej, monitoringu aerobiologicznym i pyłkowym oraz alergenach pyłkowych w środowisku zanieczyszczonym.

Dr hab. Katarzyna Piotrowicz, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie związana z Instytutem Geografii i Gospodarki Przestrzennej. Jej specjalizacja to m.in. zmiany i zmienność klimatu, biometeorologia i bioklimatologia, pory roku oraz wpływ warunków meteorologicznych na organizm człowieka i sezony pyłkowe roślin alergennych.

The post Alergie na pyłki coraz bardziej dokuczają Polakom. Co ma do tego zmiana klimatu? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

W ostatnich latach zaobserwowano gwałtowny wzrost zapadalności na czerniaka (raka skóry) w Europie. Na podstawie krajowych rejestrów rakowych na przykładzie Polski, Belgii, Norwegii i Wielkiej Brytanii (UK) stwierdzono, że w odniesieniu do roku 2000 (2004 dla Belgii) trend jest rosnący i istotny statystycznie (il. 2). Czy może to mieć związek z postępującą zmianą klimatu i zmianą sposobu zachowania Europejczyków w sezonie wiosennym? 

Przyjrzeliśmy się temu w naszej pracy Climatological aspects of the increase of the skin cancer (melanoma) incidence rate in Europe (Klimatologiczne aspekty wzrostu zapadalności na raka skóry (czerniaka) w Europie, Czerwińska i Krzyścin, 2020). Skupiliśmy się w niej na określeniu czy i w jaki sposób ocieplenie klimatu może wpływać na narażenie ludzi na działanie promieniowania ultrafioletowego (UV) wiosną.

Promieniowanie ultrafioletowe (UV) a zdrowie

Promieniowanie ultrafioletowe (UV) to część promieniowania słonecznego, którego nie możemy zobaczyć ani poczuć na skórze. Możemy jednak poczuć efekty jego oddziaływania. Dzielimy je na trzy zakresy długości fal: 

• UV-A (315 – 400nm), które w większości przechodzi przez atmosferę i dociera do powierzchni Ziemi,
• UV-B (280 – 315nm), które w większości jest blokowane głównie przez warstwę ozonową
• oraz UV-C (100 – 280nm), które nie dociera do powierzchni Ziemi.

Jak działa na nas promieniowanie UV?

Promieniowanie UV może wpływać na nasze zdrowie zarówno negatywnie jak i pozytywnie. Negatywne oddziaływanie to powstawanie poparzeń słonecznych, raka skóry (w tym czerniaka), chorób oczu (katarakta), osłabienie odporności (immunosupresja). Pozytywne to np. synteza witaminy D w skórze (główne źródło tej witaminy w naszych organizmach) oraz obniżenie ciśnienia krwi. Najbardziej zauważalnym efektem oddziaływania tego typu promieniowania na zdrowie, jest rumień, czyli tzw. poparzenia słoneczne. Ma to istotne znaczenia także dla powstawania czerniaka (raka skóry), ponieważ każde poparzenie słoneczne zwiększa ryzyko wystąpienia tej groźnej choroby w przyszłości. Już pięć poparzeń słonecznych (jedno w okresie dzieciństwa/nastoletnim) zwiększa nawet dwukrotnie ryzyko czerniaka w późniejszym życiu.  Promieniowanie UV zostało oficjalnie uznane przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) za czynnik rakotwórczy.

Jak mierzymy promieniowanie UV – indeks UV

Przeglądając prognozy pogody (np. na stronach IMGW-PIB), mogliście spotkać się z pojęciem „indeksu UV” – wskaźnika mówiącego o poziomie promieniowania ultrafioletowego, opracowanego przez WHO. Wskaźnik oblicza się na podstawie natężenia promieniowania o różnych długościach fali oraz informacji o tym, jakie natężenie jakich fal jest potrzebne np. do wywołania rumienia. Indeks UV przyjmuje wartości od 0 do 16, a poziomy powyżej 2 oznaczają, że występuje zagrożenie dla zdrowia i zalecana jest ochrona przed słońcem (pozostawanie w cieniu, zastosowanie kremów ochronnych, odzieży, okularów słonecznych) – patrz tabela poniżej. 

Prognozowanie indeksu UV

Wiadomo, że intensywność promieniowania zależy od wysokości słońca nad horyzontem (a więc od pory dnia, pory roku oraz szerokości geograficznej), zawartości ozonu (gazu pochłaniającego promienowanie UV – patrz też Dziura ozonowa – historia sukcesu) w atmosferze, zachmurzenia, zanieczyszczenia atmosfery, odbiciowości powierzchni ziemi oraz wysokości nad poziomem morza. Znając te parametry atmosferyczne, możemy więc natężenie promieniowania obliczyć i np. uwzględnić w prognozie pogody. Największy problem przy przewidywaniu natężenia promieniowania nadfioletowego, nad którym obecnie głowią się naukowcy, to prawidłowa prognoza zachmurzenia w miejscu przebywania człowieka. Takie zachmurzenie ma charakter lokalny, często krótkotrwały, ale znacząco wpływa na natężenie promieniowania UV na powierzchni Ziemi.

Zmiany natężenia promieniowania UV w ostatnich dekadach

Badając związek zapadalności na czerniaka ze zmianą klimatu, zaczęliśmy od sprawdzenia, czy globalne ocieplenie wpłynęło na natężenie promieniowania ultrafioletowego w Europie. Wykorzystaliśmy dane pomiarowe ze stacji meteorologicznych w Polsce, Belgii, Norwegii i Wielkiej Brytanii (il. 3). W artykule  Czerwińska i Krzyścin, 2020 rozważyliśmy okres do roku 2018, ale później  rozszerzyliśmy naszą analizę do roku 2021.

W Centralnym Obserwatorium Geofizycznym w Belsku (COG Belsk), pod władzą Instytutu Geofizyki Polskiej Akademii Nauk, obserwacje promieniowania ultrafioletowego mogącego powodować powstawanie rumienia prowadzi się od 1976 roku. Pomiary te wykazały, że około roku 2004 nastąpiła zmiana trendu: w latach 1976-2004 był on wyraźnie rosnący, natomiast od roku 2004 krzywa trendu wypłaszcza się. Potwierdzają to również badania innych naukowców (Čížková i inni, 2018; Hunter i inni, 2019). Wzrost natężenia promieniowania UV pod koniec XX w. był efektem kryzysu ekonomicznego w latach 80 oraz rozwoju technologii filtrów ograniczających emisję zanieczyszczeń z zakładów przemysłowych w późniejszych latach. Te dwa czynniki spowodowały znaczne oczyszczenie się atmosfery nad Polską, a tym samym zmniejszenie koncentracji pochłaniającego promieniowanie aerozolu atmosferycznego (Posyniak i inni, 2016).

Stacje pomiarowe w Norwegii (Oslo) oraz w UK (Reading) również nie pokazują wyraźnego trendu po roku 2004. Inaczej wyglądają dane ze stacji w Belgii (Uccle), jednak nasza analiza danych z bazy WOUDC (World Ozone and Ultraviolet Data Centre – https://woudc.org/) sugeruje, że może to być efekt skokowej zmiany w ustawieniach urządzenia pomiarowego a nie rzeczywistego przebiegu zmian w promieniowaniu UV. 

Natężenie promieniowania UV wiosną

Za porę roku szczególnie interesującą, jeśli chodzi o narażenie na poparzenia słoneczne, uznaliśmy wiosnę, a zwłaszcza kwiecień. Jest to pierwszy miesiąc w roku, w którym indeks UV osiąga poziom potencjalnie niebezpieczny (jest większy niż 2 dla wszystkich czterech stacji pomiarowych), a skóra jest nieprzygotowana po zimie na duże dawki promieniowania. Jednocześnie temperatury zaczynają sprzyjać przebywaniu na dworze, także w lżejszych strojach (z odkrytymi większymi fragmentami skóry, np. łydkami, przedramionami). 

Niestety, nie mieliśmy do dyspozycji pełnych danych dla długiego okresu dla wszystkich stacji. Jednak na podstawie pomiarów z Belska (obejmujących okres 1980-2021) mogliśmy powiązać natężenie UV z parametrami takimi jak całkowita zawartość ozonu w atmosferze oraz zmienność zachmurzenia i zawartości zanieczyszczeń w atmosferze – stworzyć odpowiedni model (szczegóły w artykule Czerwińska i Krzyścin, 2020). To pozwoliło nam na obliczenie prawdopodobnych trendów natężenia promieniowania UV w kwietniu na wszystkich stacjach, także w okresie przed rozpoczęciem na nich regularnych pomiarów tej wielkości. 

Z naszej analizy wynikło, że dodatni trend (wzrost) natężenia promieniowania UV w kwietniu występował tylko w Belsku, przed 2004 (był to więc efekt lokalny lub regionalny). Po roku 2004 nie stwierdzono istotnego trendu na żadnej ze stacji.  

Ponieważ czerniak rozwija się od kilku do kilkunastu lat mogliśmy stwierdzić, że gwałtowny wzrost przypadków czerniaka w Europie nie ma związku z zaobserwowanym trendem promieniowania. Nie stwierdziliśmy również istotnych trendów w kwietniu dla opadów atmosferycznych oraz dla zachmurzenia i zawartości aerozoli.

Wychodzimy na dwór! Temperatury i stężenie ozonu wiosną

Wzrost temperatury, zwłaszcza po zimie, zachęca do spędzania większej ilości czasu na dworze, a także większej ekspozycji wrażliwszej po zimie skóry na promieniowanie słoneczne. Postanowiliśmy więc przeanalizować zmiany w temperaturze maksymalnej (najwyższej temperaturze odnotowywanej w ciągu doby) na interesujących nas stacjach. Na podstawie danych pozyskanych z użyciem narzędzia Climate Explorer, we wszystkich przypadkach stwierdziliśmy istotny statystycznie trend rosnący w temperaturze maksymalnej, zarówno dla całego roku jak dla kwietnia. Istotne zmiany temperatury w kwietniu potwierdzają także naukowcy, którzy zaobserwowali jej wpływ na wydłużenie sezonu wegetacyjnego (Wypych i inni, 2017). 

Dla rozwoju czerniaka największe znaczenie ma ekstremalna ekspozycja, czyli liczba przypadków występowania poparzeń słonecznych na skórze. Nie licząc wysokości słońca nad horyzontem, największy wpływ na promieniowanie UV powodujące rumień ma zawartość ozonu w atmosferze.  Postanowiliśmy więc sprawdzić, jakie zawartości ozonu występowały podczas najcieplejszych dni, najbardziej sprzyjających korzystaniu ze świeżego powietrza.

Zaczęliśmy od sprawdzenia korelacji pomiędzy temperaturą maksymalną a zawartością ozonu. Okazała się ona ujemna (ok. -0,5), co oznacza, że całkowita zawartość ozonu ze wzrostem temperatury spada. 

Jednakże najbardziej istotne jest to, że dla temperatury powyżej 15⁰C, zdecydowana większość pomiarów całkowitej zawartości ozonu jest poniżej średniej wieloletniej, a dla temperatury powyżej 20⁰C, prawie wszystkie pomiary są poniżej średniej. Prawdopodobnie jest to związane z napływem ciepłych i ubogich w ozon mas powietrza znad Równika. Temperatura 15-20⁰C jest temperaturą komfortową, która zachęca do dłuższego przebywania na dworze, odsłaniania większej powierzchni ciała. Jeśli jednocześnie zwiększony jest poziom promieniowania UV (przez niską zawartość ozonu), powstawanie poparzeń słonecznych jest bardziej prawdopodobne. 

Natężenie UV nie rośnie, ale chętniej się na nie wystawiamy?

Z naszej analizy wynikło, że natężenie promieniowania UV obserwowane w Europie nie zmienia się w ostatnich dekadach (ani całorocznie, ani wiosną), nie może to więc być czynnik odpowiadający za wzrost zapadalności na czerniaka. Takim czynnikiem może być natomiast wynikający z ogólnego ocieplenia klimatu wzrost temperatur maksymalnych w kwietniu. Ciepłe dni, podczas których zmęczeni zimą ludzie chętnie wylegają na dwór, a także biorą się za prace porządkowe w ogrodach, to jednocześnie dni z niskimi zawartościami ozonu w atmosferze, czyli te, podczas których oparzenia słoneczne są szczególnie prawdopodobne. Dlatego kampanie społeczne, mające na celu informowanie o szkodliwości promieniowania UV, powinny być przeprowadzone wczesną wiosną, a nie dopiero podczas sezonu wakacyjnego.

dr inż. Agnieszka Czerwińska

The post Zmiana klimatu i wzrost zapadalności na czerniaka – czy jest związek? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Szymon Bujalski: Jaką rolę w rosnącym zagrożeniu przenoszenia się różnych chorób zakaźnych odgrywa zmiana klimatu?

Prof. Anna Moniuszko-Malinowska: Wiemy, że na rozprzestrzenienie patogenów wpływają nie tylko zmiany temperatury, ale również zmiany wilgotności, opady deszczu, grubość pokrywy śnieżnej, ilość dni z opadem śniegu. Warto mieć przy tym na uwadze, że zmiany klimatyczne i nasze podejście do środowiska, do ekosystemów, może wpływać na różne aspekty chorób zakaźnych. Z jednej strony mamy do czynienia ze zmianą w dystrybucji wektorów (np. komarów i kleszczy) i żywicieli, z drugiej – zmiany w zakresie obszarów, na których pojawiają się ptaki wędrowne (one również odgrywają w tym aspekcie bardzo ważną rolę).

Poza chorobami wektorowymi lepsze warunki do rozprzestrzeniania się mogą mieć choroby przenoszone drogą pokarmową, powietrzną czy wodną. Na to wszystko wpływają też zmiany socjo-demograficzne spowodowane migracją ludności, przesiedleniami oraz wojną.

W kontekście ocieplenia klimatu nie możemy też zapominać o topnieniu lodowców, które mogą ukrywać zamrożone patogeny. W 2012 r. w zamrożonej, trzystuletniej mumii na Syberii wykryto wirusa ospy prawdziwej, a w ostatnich latach przywrócono do życia bakterie, które były zamrożone na Alasce przez ponad 32 tys. lat. Na Antarktydzie wyizolowano zaś bakterię sprzed ośmiu milionów lat.

Czy ich wyłanianie się może okazać się poważnym zagrożeniem dla przyszłości ludzkości?

– W związku z tym, że nie mieliśmy z nimi styczności, nie mamy odporności ani nie znamy zjadliwości tych drobnoustrojów. Nie możemy więc przewidzieć, jakie będą tego konsekwencje. Na tym etapie mówimy o pojedynczych badaniach naukowych. Mimo to pokazują one, z czym możemy mieć do czynienia. Topnienie lodowców odkrywa złoża tego, co było kiedyś. Jeżeli proces ten będzie dalej postępował, możemy mieć naprawdę poważny problem. Nie wiemy tak naprawdę co jeszcze skrywają lodowce.

Jak poważny może być ten problem? Mówimy o czymś, co potencjalnie może sprowadzić na nas zagładę czy raczej o pojawieniu się kolejnej z chorób, z którą jako ogół jakoś będziemy sobie radzić?

– Myślę, że przykład COVID-19 nauczył nas, że rozwój wydarzeń może przejść oczekiwania i wszelkie prognozy. Wirus wywodzący się z Chin błyskawicznie opanował cały świat i  stał się przyczyną największego kryzysu epidemiologicznego od lat. Z pewnością badania nad epidemiologią chorób zakaźnych powinny skłaniać do myślenia i zachęcać do zmiany naszego postępowania. 

Wróćmy do chorób, które już znamy. Proszę powiedzieć dokładniej, jak zmiana klimatu wpływa na ich rozprzestrzenianie się.

– Gdy wektory są przenoszone na nowe terytoria i znajdują odpowiednie warunki do przetrwania, to na tych terytoriach już pozostają. Dobrym przykładem są komary. Jeżeli wzrasta temperatura, to mamy do czynienia z dłuższym okresem ich aktywności. Do tego, jeżeli pojawiają się masywne opady deszczu, to komary mają doskonałe warunki do rozwoju. Im więcej wody stojącej, tym komary mają większe możliwości rozwoju. 

Jeżeli komary odnajdują nowe obszary, w których mogą się zaadaptować, to na obszarze tym pojawiają się zachorowania wśród ludzi. Takim przykładem jest wirus Chikungunya przenoszony przez komary Aedes albopictus i Aedes aegypti. Wirus ten wywodzi się z Afryki, ale dziś jest już obecny na terenie ponad 40 krajów poza kontynentem afrykańskim. Na przykład na wyspach Reunion w 2005 r. wybuchła epidemia, podczas której zanotowano 47 tys. przypadków zachorowań. Chikungunya została też potwierdzona w Europie – m.in. Portugalii, Francji, Chorwacji i Włoszech. Udowodniono przy tym, że jej rozprzestrzenianie się ma związek z wyższą temperaturą. 

Kolejnym patogenem przenoszonym przez komary jest wirus Zachodniego Nilu. To wirus, który również pochodzi z Afryki, a który pojawił się w Ameryce i Europie. Przypadki zachorowań odnotowano przede wszystkim w Grecji, Hiszpanii, Turcji, Włoszech i na Węgrzech.

Jakie są objawy i konsekwencje zakażenia wirusem Chikungunya i wirusa Zachodniego Nilu?

– Zakażenia wirusem Chikungunya może prowadzić do rozwoju tropikalnej choroby, przejawiającej się objawami rzekomogrypowymi (gorączka, bóle głowy, nudności, osłabienie, bóle stawów i mięśni), wysypką, świądem skóry. Gorączka zwykle ustępuje w ciągu kilku dni lub tygodni, ale zdarzają się przedłużające się miesiącami bóle i zapalenia stawów, trwające nawet przez lata.

W przypadku wirusa Zachodniego Nilu około 80% zakażeń przebiega bezobjawowo. W pozostałych przypadkach występują objawy grypopodobne: gorączka, uczucie zmęczenia, bóle głowy, osłabienie mięśniowe, kłopoty z koncentracją. Pomiędzy 5 a 12 dniem od wystąpienia pierwszych objawów może pojawić się wysypka grudkowa. W postaci inwazyjnej, gdy dochodzi do zajęcia układu nerwowego, występuje gorączka oraz co najmniej jeden z takich objawów jak ostre zaburzenia świadomości, zaburzenia czucia i odruchów, drgawki, sztywność karku. Następstwa choroby mogą utrzymywać się nawet do kilku lat od zakażenia, śmiertelność jest również wyższa w grupie pacjentów, u których choroba przebiega z zaburzeniami ze strony układu nerwowego.

Jak się domyślam, rosnące ryzyko rozprzestrzeniania się chorób wirusowych to tylko część zdrowotnych konsekwencji ocieplającego się klimatu.

– Zgadza się. Warto wspomnieć też o chorobach pasożytniczych, jak np. malaria – najgroźniejsza choroba świata tropikalnego. Z Europy została wyeradykowana w 1975 r. Doszło do tego dzięki ogromnemu wysiłkowi różnych specjalistów, którzy zajmowali się np. pracami melioracyjnymi i poprawą jakości systemów wodnych, biologiczną kontrolą rozmnażania się komarów, leczeniem pacjentów itd. Nie oznacza to jednak, że malaria w Europie już nam nie zagraża. Obecnie w krajach europejskich odnotowuje się głównie przypadki malarii importowanej z terenów endemicznego występowania choroby. Sporadycznie dochodzi do wystąpienia przypadków malarii rodzimej na obszarze wolnym od malarii. 

Symulacje komputerowe wskazują jednak na groźbę powrotu malarii do Europy. Na przykład w Wielkiej Brytanii przewiduje się, że temperatury wzrosną o 2–3,5°C do 2080 r. Może to wpłynąć na introdukcję malarii do tego kraju.

Mówiliśmy o chorobach przenoszonych przez komary, powiedzmy o chorobach przenoszonych przez kleszcze.

– Ocieplenie klimatu wpływa na wydłużenie sezonu aktywności kleszczy i ich zwiększoną przeżywalność. Potwierdzają to badania przeprowadzone zarówno w Europie, jak i Euroazji. W Szwecji zasięg Ixodes ricinus wzrósł o 9,9% powierzchni kraju w okresie 30 lat obserwacji (1982–2011). Najistotniejszy wzrost miał miejsce na północy kraju, gdzie populacja kleszczy podwoiła się z 12,5% we wczesnych latach 90. do 26,8% w 2008 r. Przekłada się to na zmiany w epidemiologii chorób przez nie przenoszonych. 

Na początku rozmowy wspomniała pani, że ocieplający się klimat sprzyja też rozwojowi chorób przenoszonych drogą powietrzną, wodną. W jaki sposób?

– Zmiany klimatu to na przykład częstsze powodzie, co wpływa na czystość wody, którą spożywamy. Jeśli jest ona zanieczyszczona, może dochodzić do przenoszenia się różnych chorób pasożytniczych, jak Entamoeba histolytica, a także do rozprzestrzenia bakterii przewodu pokarmowego, takich jak Vibrio cholerae, E. coli, Shigella spp., Salmonella spp. , oraz do rozwoju chorób wirusowych, np.  zapalenie wątroby typu A. 

Zmiana klimatu i choroby zakaźne: na jakie zależności warto jeszcze zwracać uwagę?

– Bardzo ważne są choroby z grupy emerging (choroby pojawiające się po raz pierwszy na danym obszarze) i re-emerging (choroby, które wyeliminowano, ale ponownie się pojawiły). To jedne z najważniejszych chorób zakaźnych i tropikalnych. Patogenem wywołującym taką chorobę z grupy emerging jest chociażby wirus SARS-CoV-2, z którym mieliśmy do czynienia przez ostatnie lata. Wcześniej mieliśmy zaś epidemie o mniejszym zasięgu, takie jak grypa, SARS-CoV-1, MERS, EBOLA. Jak widać, tego typu epidemie nawracają, więc i w przyszłości też mogą powrócić. Zazwyczaj są to też infekcje odzwierzęce, co również – podobnie jak zmianę klimatu – możemy połączyć z naszym podejściem do środowiska.

Są trzy rodzaje powodów, dla których choroby pojawiające się i powracające są tak ważne i należy o nich pamiętać w kontekście patogenów. Po pierwsze – że odpowiadające za nie mikroorganizmy przystosowują się do danych warunków. Do tego wzrasta antybiotykooporność bakterii, spowodowana nadużywaniem antybiotyków. Drugi element to wzrost częstości kontaktów człowieka z patogenem wywołana m.in. zmianami socjo-ekonomicznymi (zubożenie społeczeństw, dorywcza praca przy zbieraniu owoców runa leśnego, wzrost gęstości zaludnienia). Trzeci powód to czynniki środowiskowe, czyli m.in. urbanizacja i rozwój transportu, w tym rosnąca liczba podróży samolotem. Do tego dochodzi niedoskonały system monitorowania nowych chorób. 

Wspomniała pani, że istotną rolę odgrywa ingerencja człowieka w środowisko. Jak rozumiem, dotyczy to w dużej mierze także zwierząt, bo większość nowych patogenów pochodzi właśnie od zwierząt.

– Zgadza się. W tym kontekście niezwykle istotnym elementem są deforestacja, czyli wycinanie kolejnych połaci cennych lasów oraz zmiany w rolnictwie. Konsekwencją tego jest utrata naturalnych siedlisk przez zwierzęta i poszukiwanie pożywienia np. w miastach, co sprzyja kontaktowi z ludźmi.

Mówiła pani o Skandynawii, Grecji, Hiszpanii. A jak to jest z Polską? Jakie choroby może sprowadzić do nas ocieplający się klimat?

– Na pewno zauważalna jest wyższa zapadalność na choroby przenoszone przez kleszcze w ciągu ostatnich trzydziestu lat. Widać to chociażby w meldunkach epidemiologicznych dotyczących boreliozy i kleszczowego zapalenia mózgu. W Polsce notuje się od 200-300 zachorowań na kleszczowe zapalenie mózgu  i ok. 20 000 zachorowań na boreliozę z Lyme rocznie.  W roku 2000 zgłoszono 170 przypadków kleszczowego zapalenia mózgu i 1850 boreliozy. Rodzi się pytanie, co ma największy wpływ na liczbę tych zachorowań – zmiany klimatyczne czy też inne czynniki.

To znaczy?

– W ostatnich latach obserwujemy dynamiczny rozwój metod diagnostycznych. Zwiększa się świadomość lekarzy i społeczeństwa. Z drugiej strony widzimy też zmiany w okresie występowania chorób zakaźnych, np. kleszczowego zapalenia mózgu. To ciężka choroba wymagająca hospitalizacji. W ostatnich latach obserwujemy zmiany w jej epidemiologii. Rejestrujemy zachorowania w zimie.  Świadczy to o tym, że te kleszcze są aktywne dłużej. Kiedyś mówiliśmy o dwóch szczytach aktywności kleszczy, a teraz to się zmienia – w suche lata są nieaktywne, za to ich aktywność przesuwa się właśnie na kolejne miesiące. 

Ponadto przy wyższych temperaturach powietrza różne stadia rozwojowe kleszczy mogą żerować na tych samych żywicielach i patogen przenosi się między nimi. Ten tzw. co-feeding jest ważnym czynnikiem wzrostu liczby zakażonych wirusem kleszczowego zapalenia mózgu kleszczy.

Co może przynieść przyszłość? Jeżeli jakieś choroby zakaźne pojawią się w Polsce, to po prostu raz na jakiś czas ktoś zachoruje? Czy też grożą nam wręcz epidemie, które dziś kojarzymy raczej z innymi kontynentami?

– Zależy, na jaką skalę to się rozwinie. Trzeba pamiętać, że rozprzestrzenianie się chorób wektorowych związane jest z zawleczeniem na nowe obszary patogenu z jego wektorami. Niebagatelna rolę odgrywa tu aktywność człowieka, jego podróże, ale też przewóz zwierząt i towarów. Przykładem jest wirus Chikungunya, który przybył do Europy wraz z importowanymi oponami, w których znajdowały się jaja zakażonych komarów, czy pandemia COVID-19, która wywarła bardzo poważne konsekwencje dla wielu społeczeństw.

Co możemy robić, by ograniczać ryzyko rozprzestrzeniania się chorób, o których mówimy? I jak reagować, jeśli przypadków zachorowań zacznie przybywać?

– Przede wszystkim potrzebne są odpowiednie strategie ze strony instytucji nadzorujących tego typu działania. Bardzo ważny jest m.in. monitoring – powinniśmy zbierać i analizować dane oraz wyciągać wnioski z przeszłości, bo ta dużo nam pokazuje. Słuchajmy też ekspertów: jeżeli człowiek jest chory, to idzie do lekarza, a jeżeli mamy problem z klimatem, to stosujemy się do wskazań klimatologów. Ostatnio miałam dyskusję z pewną kobietą właśnie na temat zmiany klimatu. Ta pani wręcz mnie wyśmiała: „Czy pani nie czuje, że to oni sterują naszym klimatem?” – powiedziała mi. „Jacy oni?” – spytałam. „No… oni” – odpowiedziała. Nie ulegajmy więc fake newsom. Trzeba zaufać specjalistom.

Wspomniała pani o przeszłości. Jakie lekcje powinniśmy wyciągnąć?

– Nie musimy sięgać daleko. Wystarczy spojrzeć na COVID-19. Pandemia pokazała, że choroby zakaźne naprawdę istnieją, a ważną rolę w ich rozprzestrzenianiu odgrywa zachowanie ludzi.

Pracuje pani w zespole naukowym, który prowadzi badania nad szczepionką na boreliozę.

– Jestem jednym z wielu polskich badaczy zajmujących się tą szczepionką. Aktualnie trwa trzecia, a więc ostatnia faza badań klinicznych. Wyniki drugiej fazy były bardzo obiecujące – wykazano dużą skuteczność i niewysoki odsetek działań niepożądanych, które mogą pojawiać się po każdym szczepieniu, takich jak ból w miejscu wkłucia czy przemijająca gorączka. Mamy nadzieję, że szczepionka ukaże się w perspektywie dwóch, trzech lat.

Szczepionki na inne choroby też mogą być rozwiązaniem?

– Poruszył Pan bardzo ważny temat. Przeciwko części z wymienionych przeze mnie chorób szczepionki przecież już mamy – tylko że ludzie niekoniecznie chcą się szczepić. Dopiero kiedy zachorują i jest już za późno, zaczynają się interesować się szczepionką.

Szczepienia pełnią bardzo ważną funkcję prewencyjną. Przykładem może być kleszczowe zapalenie mózgu, w przypadku którego modelową grupą są leśnicy, którzy są szczepieni jako grupa zawodowo narażona na zachorowanie. Od czasu wprowadzenia szczepień w tej grupie zawodowej w ogóle nie hospitalizujemy leśników z kleszczowym zapaleniem mózgu. Leśnicy są hospitalizowani u nas z powodu boreliozy, anaplazmozy czy innych chorób, ale nie tej. Szczepmy się więc.

Rozmawiał Szymon Bujalski

Prof. dr hab. Anna Moniuszko-Malinowska – lekarz, specjalista chorób wewnętrznych, chorób zakaźnych oraz medycyny morskiej i tropikalnej. Jest absolwentką Akademii Medycznej w Białymstoku. Od kilkunastu lat pracuje w Klinice Chorób Zakaźnych i Neuroinfekcji Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku. Od 2017 r. pełni funkcję Prodziekana ds. Nauki oraz Kierownika Studiów Doktoranckich Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku. Jest autorką ponad 150 prac naukowych opublikowanych głównie w czasopismach międzynarodowych. Uczestniczyła w programie Top 500 Innovators Science – Managment – Commercialization, University of California w Berkeley, USA. Jest prezesem Polskiego Stowarzyszenia Naukowego Zagrożenia Cywilizacyjne i Zdrowie Publiczne.

The post Od boreliozy do malarii. Ekspertka o tym, co ocieplenie klimatu przyniesie Europie. appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Stres cieplny u ludzi i zwierząt

Jak pokazał przegląd badań, ludzie zaczynają odczuwać stres cieplny przy temperaturze powyżej ok. 23°C w warunkach wysokiej wilgotności oraz ok. 27°C w niskiej (niebieska linia na rys. 2). Różnica ta wynika ze spadku wydajności mechanizmu chłodzenia organizmu za pomocą pocenia się, który przy wyższej wilgotności powietrza działa mniej efektywnie (patrz Mokry termometr a nasze przetrwanie). Przy bardzo wysokiej wilgotności do śmierci może prowadzić długotrwałe wystawienie na temperaturę powyżej 32°C, a przy niskiej – 45°C (czerwona linia na rys. 2). Wśród działań pozwalających na złagodzenie skutków rosnących temperatur autorzy wskazują m.in. lepsze projektowanie miast, obejmujące zwiększanie ilości terenów zielonych w miastach, zapewnianie cienia, dobrze izolowane budynki czy jasne kolory dachów i ścian budynków.

Zwierzęta gospodarskie, takie jak krowy i świnie, mają zbliżoną do ludzkiej strefę komfortu termicznego (niebieska linia ciągła na rys. 3), ale np. owce lepiej czują się w nieco niższych temperaturach. Do śmierci znacznej części ssaków hodowlanych może prowadzić długotrwałe wystawienie przy bardzo wysokiej wilgotności na temperaturę powyżej 32°C, a przy niskiej wilgotności 45°C (czerwona linia na rys. 3).

Stres cieplny powoduje, że zwierzęta wolniej rosną, spada ich produktywność (np. wydajność mleczna), pojawiają się problemy z rozmnażaniem. Można próbować łagodzić to poprzez m.in. chłodzenie powietrza w budynkach gospodarczych. Odpowiedni dobór genetyczny pozwala także wyhodować rasy bardziej odporne na wysokie temperatury. Za przykład może służyć rasa bydła zebu indyjskie, wyhodowana w tropikalnych rejonach południowej Azji i posiadająca szereg dostosowań ewolucyjnych do gorących warunków – jednym z nich jest krótka i gładka okrywa włosowa pozwala na wydajniejsze chłodzenie organizmu, innymi wydajniejsze gruczoły potowe i wolniejszy metabolizm (Hansen, 2004).

Podobnie pochodzące z Rumunii kurczaki Transylwańskie (w Polsce znane też jako gołoszyjki), pozbawione piór na karku, lepiej tolerują upały niż inne gatunki drobiu.

Jak zboża znoszą upały?

Rośliny uprawne, w zależności od gatunku, silnie różnią się preferencjami termicznymi i odpornością na upały. Rośliny chłodnych stref klimatycznych, jak pszenica, lepiej sobie radzą w niskich temperaturach, podczas gdy rośliny ciepłolubne, jak kukurydza czy sorgo, choć dość wrażliwe na mrozy, są w stanie tolerować wyższe temperatury (patrz rysunek 5). Poważne zagrożenie stanowią epizody ekstremalnie wysokich temperatur, ale do zamierania lub spadku plonów mogą prowadzić także przedłużające się okresy temperatur podwyższonych (rysunek 6).

W ramach adaptacji do rosnących temperatur można zmieniać uprawy na gatunki bardziej ciepłolubne czy poszukiwać nowych, bardziej tolerancyjnych na upały odmian. Można zmieniać daty zasiewów tak, aby najbardziej wrażliwy okres wzrostu nie pokrywał się z okresami najwyższych temperatur, a także nawadniać uprawy, co pozwala roślinom na lokalne obniżanie temperatury, nawet o kilka stopni, za pomocą mechanizmu transpiracji.

Konsekwencje dla istot żywych

W obecnych warunkach klimatycznych groźne dla życia fale upałów występują na 12% powierzchni lądów, zamieszkałych przez 35% ludzkości (Mora i in., 2017). W zależności od scenariusza emisji gazów cieplarnianych do 2100 roku tereny te rozszerzą się na 48-74% powierzchni lądów. W przypadku braku migracji byłyby to teren zamieszkałe przez 44-75% ludzi. Podobnego wzrostu zagrożenia możemy oczekiwać u zwierząt nie przebywających w klimatyzowanych pomieszczeniach, upraw i innych istot żywych.

Jak konkludują autorzy analizy:

Fale upałów często występują w regionach będących spichlerzami świata (…), co ma negatywny wpływ na światowe bezpieczeństwo żywnościowe. W przypadku zrealizowania scenariuszy wysokich emisji gazów cieplarnianych, w gęsto zaludnionych regionach rolniczych Azji Południowej – dorzeczach rzek Ganges i Indus, gdzie mieszka jedna piąta ludności świata – do końca XXI wieku będą występować częste groźne dla życia fale upałów i temperatury mokrego termometru przekraczające 35°C. (Już teraz) coraz częstsze fale upałów w Australii […] zbierają żniwo wśród ludzi, upraw oraz zwierząt dzikich i gospodarskich. Na przykład w 2018 r. dwudniowa fala upałów, z temperaturami powyżej 42°C, zabiła jedną trzecią populacji (23 000) gatunku nietoperza Pteropus conspicillatus, znanego jako nietoperz okularowy. Postępujące globalne ocieplenie będzie stopniowo stawało się zabójcze dla innych gatunków, jeśli nie będą one w stanie unikać upałów, migrować lub w inny sposób chronić się przed ekstremalnym lub przedłużającym się stresem cieplnym. Adaptacja genetyczna do zmieniającego się klimatu często wymaga wielu pokoleń. Dla wielu wyższych form życia dostępny czas jest zbyt krótki. Jeśli obecne trajektorie w kierunku tzw. Ziemi cieplarnianej będą kontynuowane, wiele istot żywych może poważnie ucierpieć lub nawet całkowicie zniknąć.

Marcin Popkiewicz na podst. The upper temperature thresholds of life

The post Kiedy ciepła pogoda staje się problemem? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

9 sierpnia miała miejsce premiera pierwszej części 6 Raportu Międzynarodowego Zespołu ds. Zmiany Klimatu (IPCC). Dokument będący efektem analizy ponad 14 000 publikacji naukowych stawia sprawę jasno: za zmianę klimatu odpowiada człowiek, ogrzaliśmy planetę już o 1,1°C względem czasów przedprzemysłowych (lata 1850-1900), a szanse na powstrzymanie globalnego ocieplenia na poziomie 1,5°C czy nawet 2°C są coraz bardziej iluzoryczne. Zdaniem naukowców najbardziej prawdopodobny na ten moment scenariusz jest taki, że temperatura na Ziemi wzrośnie do końca wieku o 2,7°C. Efektem tego będzie coraz więcej fal upałów, susz, ekstremalnych opadów deszczu i innych zjawisk atmosferycznych. Jedyne rozwiązanie to drastyczna i błyskawiczna redukcja emisji gazów cieplarnianych – nie tylko dwutlenku węgla, lecz także metanu, podtlenku azotu i innych. Na razie niestety nie jesteśmy na tej drodze.

Po opublikowaniu raportu IPCC w sieci pojawiło się wiele komentarzy ze strony ludzi, którzy ciężko radzą sobie z takimi informacjami. Młode kobiety piszą o tym, że podjęły decyzję o podwiązaniu jajników, a rodzice małych dzieci zamartwiają się o ich przyszłość. Internauci dzielą się też tym, że w obawie o przyszłość planety, ludzkości i własną czują się osamotnieni, a wokół siebie nie dostrzegają osób, które wykazywałyby się zrozumieniem tak dla ich reakcji, jak i powagi sytuacji.

W związku z tym postanowiliśmy napisać artykuł, który przybliży psychologiczne konsekwencje zmiany klimatu i wskaże przykładowe działania, jakie w ramach radzenia sobie z emocjami i sytuacjami stresowymi można podjąć.

Przejmowanie się jest normalne

Na początek warto podkreślić jedno: przejmowanie się tego typu informacjami jest zrozumiałe i naturalne.

W konfrontacji z uniwersalnym, realnym i egzystencjalnym zagrożeniem, jakim jest zmiana klimatu, u wielu osób pojawiają się równie silne, adekwatne, powszechne i „normalne” emocje i reakcje. Te, o których ludzie mówią najczęściej, to: smutek, bezradność, strach i lęk, poczucie straty, żałoba, niepewność, dezorientacja, paraliż, apatia, przytłoczenie, panika, przewlekły stres, wściekłość i gniew, poczucie winy czy też poczucie krzywdy.

Można sądzić, że przeżywanie trudnych emocji wobec zmiany klimatu jest w pewnym sensie zdrowsze niż inne reakcje, zwłaszcza te polegające na zaprzeczaniu, snuciu teorii spiskowych czy obwinianiu się nawzajem.

Smutek, na przykład, jest adekwatną reakcją na stratę. Jego doświadczanie nie jest jednoznaczne ani z depresją, ani z patologią. Przeciwnie, patologią może być unikanie cierpienia za wszelką cenę (Horwitz & Wakefield, 2017).

Z kolei w pewnym badaniu kwestionariuszowym pokazano, że korelacja pomiędzy częstym martwieniem się globalnym ociepleniem a skłonnością do generalnego patologicznego martwienia się jest bliska zeru (Verplanen & Roy, 2013). Innymi słowy, osoby, które niepokoją się zmianą klimatu, nie są przeciętnie bardziej lękowe czy neurotyczne niż reszta populacji.

Martwienie się kwestiami ekologicznymi wiązało się natomiast z postawami i zachowaniami prośrodowiskowymi i pojawiało się u osób posiadających otwartość na doświadczenie. Jednocześnie doświadczenia smutku związanego z utratą świata przyrody i zmianą klimatu są ważne, bo są szansą na głębszą refleksję i ułatwienie społecznej rozmowy o tym problemie.

Jeśli chodzi o grupy najbardziej narażone na trudne emocje związane z klimatem, są to głównie specjaliści, osoby dobrze poinformowane i narażone na natłok informacji (w tym dziennikarze), osoby młode (młodzież i dzieci), kobiety, rodzice małych dzieci, osoby starsze i grupy o słabszej pozycji w społeczeństwie.

Przewlekłe konsekwencje psychologiczne

Autorzy raportów Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego (APA, 2014, 2017) podzielili psychologiczne konsekwencje zmiany klimatu na ostre i stopniowe. Te pierwsze dotkną osób i społeczności bezpośrednio doświadczonych katastrofami. To m.in. trauma, szok, ostre zaburzenia związane ze stresem, zespół stresu pourazowego (PTSD).

Stopniowe konsekwencje są z kolei efektem stopniowego pogarszania się warunków życia, ale także świadomości ryzyka przekroczenia punktów krytycznych w systemie klimatycznym planety. Będące tego efektem antycypacyjne emocje (czegoś jeszcze nie ma, ale oczekujemy, że się wydarzy) są w tym kontekście wyjątkowo trudne.

W skali planety kilkanaście czy kilkadziesiąt lat to mgnienie oka. Nigdy w historii naszej cywilizacji procesy na skalę globalną (np. znacząca zmiana składu atmosfery) nie działy się tak szybko. Jednak w perspektywie pojedynczego ludzkiego życia kilkanaście, kilkadziesiąt lat to bardzo długo. Ewolucyjna historia gatunku ludzkiego przygotowała nas do reagowania raczej na bezpośrednie i nagłe zagrożenia, takie jak atak wrogów czy pożar. Instynktowne reakcje walki lub ucieczki, jakie się wtedy włączają, pozwalają ludziom przetrwać i regulować napięcie. Natomiast przewlekłe mierzenie się z niewidzialnym i odległym zagrożeniem zmusza do długotrwałego mieszczenia w sobie trudnych emocji. Psychologiczne konsekwencje takiego przewlekłego stresu mogą być bardzo różne.

Według raportu Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego z 2017 r., wśród chronicznych konsekwencji psychologicznych zmiany klimatu znajdują się:

• lęk i depresja,
• uzależnienia,
• zwiększona liczbę samobójstw,
• zwiększone ryzyko agresji i przemocy,
• nadwyrężenie relacji społecznych,
• przewlekły wielowymiarowy stres i jego konsekwencje,
• utrata osobiście ważnych miejsc,
• utrata autonomii i poczucia kontroli,
• utrata tożsamości osobistej i zawodowej,
• poczucie bezradności,
• strach, fatalizm, utrata sensu życia i lęk ekologiczny.

Warto działać i łączyć siły

Można powiedzieć, że w przeżywaniu emocji klimatycznych jest pewna adekwatność i odwaga. Być może nawet osoby ich doświadczające, bardziej niż inne, reagują na rzeczywistość taką, jaka ona jest, stając się w ten sposób swoistymi sygnalistami: pokazują społeczeństwu coś ważnego, co dzieje się realnie i wymaga uwagi.

Patrząc na emocje z perspektywy ich funkcji, warto podkreślić, że wszystkie mogą być zasadniczo adaptacyjne. W tym sensie są więc reakcjami zdrowymi. Strach informuje o zagrożeniu. Smutek sprzyja wycofaniu energii i daje czas na refleksję, a także zbliża do siebie ludzi. Złość może dawać energię do działania.

Jako że zmiana klimatu ma naturę zagrożenia, a jednocześnie jest bardzo złożona i ogromna, łatwo jednak o towarzyszące lękowi apatię i paraliż. Jak można temu zaradzić? Eksperci zgadzają się, że pomocne w emocjonalnym radzeniu sobie jest wszystko, co ułatwia przechodzenie od emocjonalnego paraliżu do przemyślanego, celowego działania. Próba samotnego stawienia czoła problemom cywilizacyjnym jest przy tym bardzo obciążająca psychologicznie. Dlatego bardzo cenne jest wspólne działanie z innymi i w grupie bliskich osób, które może pomóc w przełamaniu lęku także na poziomie neurologicznym (Gorman & Gorman, 2017). Można metaforycznie powiedzieć, że reagowanie na zmianę klimatu jest sportem zespołowym. Między innymi z tego powodu psychologowie (APA, 2014, 2017) proponują, aby działania przygotowujące odbywały się w dużej mierze na poziomie lokalnych społeczności i obejmowały, oprócz rozbudowanych systemów przygotowania na kryzys i zapewniania bezpieczeństwa, inwestowanie w więź społeczną.

Pomocna w budowaniu wspólnoty może być nawet swego rodzaju klimatyczna żałoba. Taka żałoba ma duży potencjał łączący ludzi, prowadzi do uznania połączenia, współzależności, do przeżycia wspólnej podatności na zranienie, a zatem może być transformacyjna społecznie, pomagać ludziom współpracować ze sobą.

Ostatecznym probierzem adaptacyjności naszych reakcji wobec zmiany klimatu jest właśnie to, czy zbiorowo, na poziomie społecznym, przejdziemy do sensownego, przemyślanego działania. Trzymając się pewniej metafory, jeśli widzimy powódź zbliżającą się do naszej (globalnej) wioski, udawanie, że nie ma powodów do obaw, jest równie nieadaptacyjne, jak pozwolenie, by strach nas sparaliżował.

Działać, ale jak?

Powszechne jest przekonanie, a może i społeczna praktyka, że dla rozwiązania problemu należy przede wszystkim namawiać ludzi do bardziej ekologicznych wyborów w życiu codziennym. Kiedy jednak sądzimy, że do powstrzymania zmiany klimatu wystarczy indywidualnie oszczędzać wodę i unikać plastiku (a takie zachowania ekologiczne ludzie najczęściej wymieniają jako realne dla siebie), rozmijamy się z rzeczywistością i poczuciem proporcji.

Takie zachowania, choć są etyczne, nie zawsze mają nawet bezpośredni związek ze zmianą klimatu. A kiedy mają, to nie wystarczą. Aby ich wpływ był zauważalny, duża część społeczeństw musiałaby wprowadzić znaczące zmiany w swoim stylu życia (Stern, 2000). Jest to mało prawdopodobne, bo działania indywidualne na masową skalę napotykają na różnego rodzaju bariery. Na przykład konsumenci w praktyce mogą kupić tylko to, co jest w dostępne w sklepach, a styl życia jest silniej determinowany miejscem zamieszkania, majątkiem i sytuacją życiową niż indywidualnymi wyborami.

Niektóre analizy wskazują, że z perspektywy jednostki najskuteczniejsze pojedyncze działanie, które można podjąć w odpowiedzi na kryzys klimatyczny, to zwykła rozmowa – przy stole rodzinnym, z własną siostrą, babcią czy z grupą najbliższych znajomych. Goldberg, van der Linden, Maibach i Leiserowitz (2019) pokazali, że omawianie problemów klimatu w gronie bliskich osób może skutecznie prowadzić do większej akceptacji konsensusu naukowego na ten temat. Zaangażowanie nie pojedynczych osób, ale sieci osób połączonych bliskimi relacjami, sprzyja przenoszeniu zaangażowania ze sfery prywatnej w publiczną i może spowodować samowzmacniającą się pętlę reakcji, kiedy to jedne osoby informują kolejne i pomagają im zaangażować się w działanie (Besta, Jaśko, Grzymała-Moszczyńska, Górska, 2019).

Trzeba jednak zaznaczyć, że eksperci (Ripple, 2019) są zgodni: skuteczne rozwiązania problemu zmiany klimatu muszą mieć charakter systemowy i powszechny. Wynika to z koniecznej skali i horyzontu czasowego. Taki wniosek wyłania się też z lekcji o klimacie jako dobru publicznym. Z całą pewnością łatwiej jest myśleć o drobnych zmianach w życiu codziennym niż o konieczności zmiany systemowej. Ta ostatnia wymaga bowiem zbiorowego, a nie tylko indywidualnego działania, co może być trudne w indywidualistycznej kulturze Zachodu. Wymaga też poczucia sprawstwa społecznego i politycznego oraz współpracy i przemodelowania wielu dziedzin życia społecznego.

Zmiany indywidualne są jednak o tyle istotne, że mogą stanowić wyraźny sygnał akceptacji dla zmian na większą skalę. A to niezbędne, bo żeby liczyć na wprowadzenie zmian systemowych, konieczne jest poparcie społeczne na odpowiednim poziomie.

Na przykład można i trzeba zbudować system sprawnego transportu publicznego, ale ludzie muszą też chcieć z niego korzystać. A jeśli nie zaczną się takiego systemu aktywnie domagać, jego przyszłe powstanie jest mało prawdopodobne.

Samo wyrażanie poparcia dla konieczności regulacji systemowych, w tym polityk klimatycznych, nawet jeśli wiązałoby się to z osobistymi kosztami, jest szczególnie ważnym i często niedocenianym rodzajem działania.

Przykładów aktywności, mogących nieść o wiele większe korzyści niż pojedyncze działania jednostek, jest więcej. W sferze publicznej można angażować się w pracę prośrodowiskowych ruchów społecznych lub organizacji. W obliczu kryzysu klimatycznego wiele takich ruchów tworzy się oddolnie na całym świecie. Niezwykle ważną zaletą działań w sferze publicznej jest to, że zwiększają one społeczną świadomość danego problemu (Stern, 2000).

Przykładowe aktywności w sferze publicznej oraz o charakterze zbiorowego działania:

• tworzenie społecznej presji na zmianę
• komunikowanie tematu i edukowanie innych,
• przełamywanie milczenia, inicjowanie namysłu w grupach i organizacjach,
• wspieranie różnych form protestu przeciw szkodliwym rozwiązaniom lub praktykom,
• wspieranie organizacji i grup nieformalnych,
• partycypacja obywatelska,
• głosowanie w wyborach,
• tworzenie mikrospołeczności wokół problemu.

Warto pamiętać, że problem kryzysu klimatycznego nie należy do kategorii „wszystko albo nic”. Liczy się każdy element i każdy sukces w ograniczaniu emisji. Ograniczenie globalnego ocieplenia i zmiany klimatu to złożony proces. Nawet jeśli cel 1,5°C wydaje się być poza zasięgiem, wciąż możemy uchronić się przed najgorszymi konsekwencjami dalszego spalania paliw kopalnych i utraty bioróżnorodności. Dla setek milionów ludzi oraz niezliczonej liczby zwierząt i roślin różnica 0,5°C może być kwestią być albo nie być. Jednocześnie im bardziej ograniczymy wzrost temperatury, tym większa szansa, że uchronimy się przed przekroczeniem punktów krytycznych, co pociągnęłoby za sobą kolejne ogromne emisje gazów cieplarnianych i katastrofalne zmiany systemów klimatycznych naszej planety.

Nie jesteś sam/a

Sondaż Uniwersytetu Yale z 2020 r. wykazał, że ponad 40% Amerykanów w związku ze zmianą klimatu czuje bezradność lub odrazę. Z kolei według innego sondażu z 2020 r., przeprowadzonego przez Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne, 68% Amerykanów twierdzi, że zmiana klimatu „prawdopodobnie” lub „zdecydowanie” wpływa na stan zdrowia psychicznego ludzi.

Jednocześnie 67% osób w wieku 18-23 lata i 63% w wieku 24-39% jest „nieco” lub „bardzo” zaniepokojone wpływem zmiany klimatu na ich psychikę.

A jak to wygląda w Polsce? Z raportu „Ziemianie atakują” (Kantar, 2020) wynika, że:

• 75% osób twierdzi, że zagrożenie klimatyczne to prawda, nie ma już czasu na dyskusje i trzeba wreszcie zacząć działać.
• 68% osób twierdzi, że jakoś sobie z tym poradzi, ale martwi się o przyszłość dzieci i kolejnych pokoleń.
• 57% osób martwi się, jak przez zmianę klimatu zmieni się ich życie.
• 21% osób uważa, że sytuacja jest zbyt przytłaczająca, by w ogóle o niej rozmawiać.

Strategie radzenia sobie ze stresem

Istnieją generalne rekomendacje, jakich można udzielić osobom zmagającym się z przewlekłym stresem. Nie musi to dotyczyć zmiany klimatu, sprawdzi się także w stresie spowodowanym nauką, pracą, chorobą czy innymi sytuacjami życiowymi.

Poniższe rekomendacje zostały opracowane przez Australijskie Towarzystwo Psychologiczne (2019), tak aby móc z nich skorzystać w kontekście stresu spowodowanego zmianą klimatu.

1. Zachowaj aktywną postawę

Długotrwała bierność w stosunku do spraw, które są dla nas ważne, może pozbawiać siły i poczucia sprawczości. Nawet w sprawach, na które nie mamy całkowitego wpływu, utrzymywanie aktywnej postawy i podejmowanie małych kroków sprzyja dobrostanowi psychologicznemu.

2. Rób przerwy i planuj odpoczynek

Robienie sobie celowych przerw od myślenia o trudnych problemach jest kolejną ważną strategią. Bycie wystawionym na ciągły napływ negatywnych informacji czy to w mediach, czy mediach społecznościowych, nie rozwiązuje żadnych problemów, a wypala odbiorcę. Świadome robienie sobie przerw od zajmowania się czymś ważnym jest inne od wyparcia czy trwałego unikania problemu. Pozwala na aktywne zarządzanie swoimi zasobami czasu, sił i energii.

3. Posiadaj zdrowe rutyny

Rutyny często sprawiają, że ludzie kwitną. Planowanie aktywności i podejmowanie decyzji, co, kiedy, jak i czy w ogóle robimy, jest obciążające. Rutyny oszczędzają energię przy podejmowaniu drobnych decyzji, zachowując ją na działanie. Rutyny mogą dotyczyć sposobów pracy, dbania o zdrowe jedzenie, snu, wysiłku fizycznego, spędzania czasu w przyrodzie, z dziećmi, dbania o relacje.

4. Korzystaj z siły dobrych emocji

Pozytywne doświadczenia są bardzo ważne w motywowaniu siebie i byciu inspiracją dla innych. Kiedy doświadczamy pozytywnych emocji, większe jest prawdopodobieństwo, że będziemy działać skutecznie. Badacze pokazali, że ludzie, którzy doświadczają pozytywnych emocji, są bardziej chętni, by konfrontować się wprost z zagrożeniami, znajdują bardziej twórcze i kreatywne rozwiązania problemów, są bardziej motywujący dla innych itp. Nawet w trudnych sytuacjach często można znaleźć przestrzeń do spontaniczności, żartów, zabawy, by kultywować pozytywne emocje. Potencjalne rozwiązania makro problemów społecznych, takich jak zmiana klimatu, mają bardzo dużo dobrych stron – warto ich poszukać i o nich mówić.

5. Skoncentruj się tylko na kilku rzeczach na raz

Nikt nie może zrobić wszystkiego. Warto wybrać to, co chcesz i możesz zrobić, i koncentrować na tym energię, zamiast starać się zrobić wszystko na raz. Świadoma koncentracja na jednym lub kilku obszarach oszczędza siły i chroni przed przeciążeniem.

6. Korzystaj ze wsparcia społecznego

Dbaj o dobre relacje z osobami, które rozumieją twoje troski i mogą cię wspierać. Żadna inna rzecz nie ma tak silnie udowodnionego dobroczynnego działania w radzeniu sobie z długotrwałym stresem, jak wsparcie społeczne. Inni ludzie mogą być źródłem informacji, wzorów radzenia sobie, mogą towarzyszyć, wspierać, dostarczać okazji do wyrażania emocji, pomagać nabierać dystansu. Świadomie spędzaj czas ze wspierającymi osobami i we wspierającym otoczeniu, poszukaj ludzi, którzy podzielają twoje troski lub wartości.

7. Pozwalaj sobie na akceptowania i wyrażanie wszystkich emocji

Spróbuj nie oceniać swoich emocji, ale pozwól im być. Obserwuj, jak pojawiają się i znikają, spróbuj je nazwać. Dbaj o swoje ciało i bądź uważny na wszystko, co się pojawia. Relaksacja, medytacja czy zwykłe wygadanie się przyjacielowi potrafią pomóc. W rozmowach ludzie często odkrywają, że inni czują podobnie i uczą się nowych perspektyw podchodzenia do problemów.

8. Nie oceniaj zbyt surowo (siebie i innych)

W kontekście zmiany klimatu łatwo o poczucie winy i irytację. Jest to podobne do innych trudnych sytuacji, w chorobie dziecka czy bliskiej osoby wiele osób także obwinia się, że nie uczyniło wystarczająco wiele. Warto unikać ocen i nadmiernego krytycyzmu i rygoryzmu względem siebie i innych.

9. Równoważ i przeplataj działania refleksją

Pozwoli to na rozróżnienie rzeczy ważnych od nieważnych, potrzebnych od niepotrzebnych, dzielenie działania na małe kroki i równowagę. Małe kroki i ich docenianie są bardzo ważne w działaniu na długi dystans i w przewlekłych sytuacjach obciążenia. Refleksja pomaga unikać także pułapek i błędów poznawczych, takich jak myślenie czarno-białe i w kategoriach „wszystko albo nic”. W odniesieniu do zmiany klimatu jest to szczególnie ważne.

10. Pielęgnuj nadzieję

Nadzieja w kontekście nieznanej przyszłości może być różnie rozumiana, ale jest często ludziom niezbędna. Postawa nadziei może łączyć się z wyznawanymi wartościami, z odwagą i pielęgnowaniem konstruktywnej postawy wobec samego siebie i innych.

11. Dbaj o odpoczynek mentalny i korzystaj z kontaktu z naturą

Ludzie w trudnych sytuacjach są zdolni do wytrzymania nawet wielkiego wysiłku, skupienia i skoncentrowanej uwagi. Jednak osoby, które są bardzo zmęczone mentalnie, na przykład przez długotrwałe utrzymywanie skoncentrowanej uwagi, często doświadczają wyczerpywania zasobów energii czy siły woli. W takim przypadku warto zadbać o uzupełnienie zasobów uwagi (energii mentalnej) poprzez czynności i przebywanie w środowisku, które wspiera regenerację psychologiczną. Może być to praca w ogrodzie, spacer po lesie i generalnie korzystanie z kontaktu z naturą, patrzenie się na obiekty i miejsca, które są przyjemne i nie wymagają dużo uwagi, jak patrzenie na chmury, w ogień, bycie w przyrodzie czy kontakt ze zwierzętami. Relaks, zabawa, sport mogą pomóc odbudować się mentalnie. Człowiek jest częścią przyrody i naturalnego świata. Można zatem rozumieć, że dbanie o dobrostan całego złożonego świata naturalnego musi i może zawierać także aktywne dbanie o samego siebie. Nie da się być konstruktywnym dla otoczenia, będąc jednocześnie destruktywnym dla samego siebie.

Przejrzyj powyższe punkty i zastanów się nad każdym – jak to wygląd u Ciebie i co w tym kontekście możesz zrobić, zarówno dla siebie jak i przyszłości naszego wspólnego świata.

—

Tekst oparty głównie na wydanym przez Uniwersytet Warszawski „Klimatycznym ABC”.

Magdalena Budziszewska, Szymon Bujalski

Bibliografia:

1. Klimatyczne ABC, Uniwersytet Warszawski, Warszawa 2021.
2. Clayton, S., Manning, C. M. & Hodge, C. (2014). Beyond Storms and Droughts: The Psychological Impacts of Climate Change. Washington, DC: American Psychological Association, ecoAmerica.
3. Clayton, S., Manning, C., Krygsman, K., & Speiser, M. (2017). Mental health and our changing climate: impacts, implications, and guidance. Washington, DC: American Psychological Association and ecoAmerica.
4. Horwitz, A. V., & Wakefield, J. C. (2007). The loss of sadness: How psychiatry transformed normal sorrow into depressive disorder. Oxford University Press.
5. Verplanken, B., & Roy, D. (2013). “My worries are rational, climate change is not”: habitual ecological worrying is an adaptive response. PloSone, 8(9), e74708.
6. Gorman, S. E., Gorman, J.M. (2017). Denying to the Grave: Why We Ignore the Facts That Will Save Us. New York: Oxford Press.
7. Stern, P. C. (2000). New environmental theories: toward a coherent theory of environmentally significant behavior. Journal of social issues, 56(3).
8. Goldberg, M. H., van der Linden, S., Maibach, E., & Leiserowitz, A. (2019). Discussing global warming leads to greater acceptance of climate science. Proceedings of the National Academy of Sciences, 116, 14804- 14805.
9. Besta, T., Jaśko, K., Grzymała-Moszczyńska, J., & Górska, P. (2019). Walcz, protestuj, zmieniaj świat: psychologia aktywizmu. Sopot: Wydawnictwo Smak Słowa.
10. Ripple, W. J., Wolf, C., Newsome, T. M., Barnard, P., & Moomaw, W. R. (2019). World scientists’ warning of a climate emergency. BioScience, 70, 8–12.

The post Przejmują cię informacje o klimacie? Więc reagujesz normalnie appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.