Lód starszy niż kilkaset tysięcy lat niełatwo jest znaleźć. Ale gdy już się uda, jego analiza przynosi nam wiele informacji o klimacie z przeszłości. Czego dowiedzieliśmy się o nim w tym roku i jaki udział miało w tym badanie rdzeni lodowych?

Zdjęcie dekoracyjne: wiertło do wydobycia rdzeni lodowych w wystającą z niego końcówką rdzenia.
Ilustracja 1: Końcówka wiertła do wydobycia rdzeni lodowych z wystającym rdzeniem. Zdjęcie: Kendrick15435 (Wikimedia, licencja CC BY-SA 4.0)

Polarne rdzenie lodowe od ponad czterdziestu lat są niezastąpionym źródłem wiedzy na temat klimatu w odległej przeszłości Ziemi. Padający na powierzchnię lodowca śnieg, który potem akumuluje się w warstwy lodu, zawiera informacje — w postaci zmian składu naturalnych izotopów tlenu, wodoru, argonu i innych pierwiastków — o warunkach atmosferycznych panujących przy tworzeniu się płatków śniegu. Śnieg może zawierać też zanieczyszczenia wynikające na przykład z erupcji wulkanicznych albo pożarów lasów, oraz oczywiście emisji antropogenicznych związanych z przemysłem. Lodowce przechowują nawet wskazówki na temat zmian aktywności słonecznej w przeszłości, którą można odtworzyć mierząc zmiany koncentracji izotopu berylu ¹⁰Be (więcej na ten temat w artykułach Paleoklimatologia: sekrety rdzeni lodowych oraz Paleoklimatologia: aktywność słoneczna i radioaktywne izotopy).

Rdzenie lodowe z Antarktydy dostarczają nam jeszcze jednej, kluczowej informacji: jak funkcjonował cykl węglowy, i jak zmieniał się poziom dwutlenku węgla (a także innych gazów cieplarnianych, jak metan i podtlenek azotu) przez ostatnie tysiąclecia.

Jak rdzenie lodowe pozwalały zajrzeć coraz dalej w przeszłość?

Zdobycie tej wiedzy wymagało prowadzenia wieloletnich badań prowadzonych w najbardziej niegościnnych miejscach na powierzchni Ziemi. W 1980 roku udało się wykazać, że podczas ostatniej epoki lodowej poziom CO₂ w atmosferze był znacznie niższy od tego mierzonego współcześnie – wynoszącego ówcześnie 335 ppm (prawie 100 ppm mniej niż dzisiaj, w roku 2026) (Delmas, R., Ascencio, JM. i Legrand, M., 1980).

Siedem lat później udało się pozyskać z rdzenia lodowego pozyskanego z odwiertu nad podziemnym (a raczej podlodowym) jeziorem Wostok ciągły rejestr zmian koncentracji dwutlenku węgla sięgający 160 tysięcy lat wstecz, i obejmujący poprzedni interglacjał (Barnola, J., Raynaud, D., Korotkevich, Y., i in., 1987).

Pod koniec lat dziewięćdziesiątych udało się sięgnąć 420 tysięcy lat w przeszłość (Petit, J., Jouzel, J., Raynaud, D., 1999), w 2005 roku (dzięki odwiertom wykonanym w nowej lokalizacji, Dome C) — 650 tysięcy lat wstecz (Siegenthaler, U., i in., 2005), a w 2008 roku opublikowano analizę rdzeni z Dome C zawierająca rejestr zmian CO₂ z okresu 800 tysięcy lat (Lüthi, D., Le Floch, M., Bereiter, B., i in., 2008).

Dlaczego znalezienie naprawdę starego lodu nie jest łatwe?

Aby zajrzeć jeszcze głębiej w przeszłość, trzeba było jednak nowych badań i nowych odwiertów, wykonywanych w nowych miejscach. Choć lądolód Antarktydy zaczął się tworzyć 34 miliony lat temu, co roku spada na niego śnieg w ilości odpowiadającej około 0.1% jego masy, zatem potencjalnie może “wymienić” swój lód w skali czasowej zaledwie tysiącleci. Nawet uwzględniając fakt, że większość lodu Antarktydy zamknięta jest we wschodniej części kontynentu, charakteryzującej się też mniejszymi opadami, oznacza to że większość lodu jest relatywnie młoda, i trudno jest znaleźć bardzo stary lód. Sytuację komplikuje też ciepło uciekające z wnętrza planety (strumień geotermalny), które sprawia że dolna (“spągowa”) część lądolodu może zacząć topnieć.

Z tego też powodu wybór miejsca wykonywania odwiertów jest poprzedzony staranną analizą pomiarów radarowych i wyników modelowania przepływu lodowca, tak by znaleźć miejsca  niezaburzonej stratygrafii, to znaczy takie, gdzie warstwy lodu układają się chronologicznie, jedna na drugiej; gdzie lód porusza się powoli, i nie zdołał daleko odpłynąć przez setki tysięcy lat; i gdzie nie stopił się w kontakcie z gorącą skałą macierzystą. Wszystkie zidentyfikowane do tej pory lokalizacje o takich właściwościach znajdują się na Płaskowyżu Polarnym w Antarktydzie Wschodniej, 3 kilometry nad poziomem morza (Fischer, H., Severinghaus, J., Brook, E., i in., 2013).

Mapa Antarktydy pokazująca lokalizacje badań rdzeni lodowych.
Ilustracja 2 Mapa Antarktydy z zaznaczonymi lokalizacjami omawianymi w tekście. Źródło: Hou, S. G., 2022.

W ciągu ostatniej dekady pozyskania nowych, długich rdzeni z tego regionu podjęło się sześć zespołów pod egidą międzynarodowej grupy badawczej IPICS (International Partnerships in Ice Core Sciences): japoński szukający starego lodu w pobliżu stacji na Dome F; chiński planujący odwierty na Dome A, będącej najwyższym punkcie lądolodu, kilka kilometrów od chińskiej stacji Kunlun; australijski pracujący obecnie na Dome C North; europejski projekt Beyond EPICA, który zakończył już wiercenia na Little Dome C, niedaleko Dome C; zespół rosyjski, który dopiero rozpoczyna badania nad możliwością wykonania odwiertów na Dome B, 300 kilometrów od stacji Wostok; oraz zespół amerykański, który pierwotnie wybrał Titan Dome, niedaleko bieguna południowego i stacji Amundsena–Scotta.

Błękitny lód na Wzgórzach Allana

Tylko zespołowi europejskiemu udało się do tej pory osiągnąć zamierzony cel, i o jego wynikach powiemy więcej za chwilę. Przed końcem dekady swoje wiercenia powinni zakończyć też Australijczycy w ramach projektu Million Year Ice Core (MYIC). Sukces odnieśli też Amerykanie, którzy po odkryciu, że lodowiec pod Titan Dome nie będzie zawierał odpowiednio starego lodu, przenieśli się z badaniami na Wzgórza Allana, nunatak położony na Ziemi Wiktorii, blisko wybrzeża Morza Rossa.

Z powodu wyjątkowej geologii tego obszaru, lądolód antarktyczny w tym miejscu nie tylko płynie bardzo powoli, ale też odbija się od skały macierzystej, wracając z powrotem na powierzchnię i wynosząc na nią warstwy bardzo starego lodu. Bilans masy lodowca w takim miejscu jest ujemny: niewielkie opady śniegu zabiera wiatr, a sam lód ulega powolnej sublimacji. Odsłonięty lód na niebieski kolor, i wyraźnie odróżnia się od białego śniegu który pokrywa 99% powierzchni lądolodu antarktycznego.

Zdjęcie: błękitny lód w okolicach Gór Transantarktycznych (Antarktyda)
Ilustracja 3: Okolice Gór Transantarktycznych z połaciami błękitnego lodu. Źródło: NASA.

Obszary niebieskiego lodu działają więc jak kapsuły czasu, odkrywając warstwy lodu z odległej przeszłości. Korzystają z tego na przykład łowcy meteorytów — słynny marsjański meteoryt ALH84001, który miał zawierać ślady marsjańskich mikroorganizmów, został znaleziony właśnie w niebieskim lodzie otaczającym Wzgórza Allana.

Niebieski lód na Wzgórzach Allana zawiera też pęcherzyki powietrza zawierające próbki atmosfery sprzed tysięcy, a nawet milionów lat, w relatywnie łatwo dostępnym miejscu: 100-200 metrów pod powierzchnią lodowca, a nie na głębokości 3 kilometrów; i blisko wybrzeża, a nie w głębi kontynentu. Ceną za to jest natomiast zaburzona stratygrafia rdzeni lodowych: warstwy lodu są ściśnięte, pofałdowane, i zawinięte wokół siebie. Oznacza to że wiek każdej próbki lodu pozyskanej z rdzenia trzeba określić osobno, a metody używane przy datowaniu chronologicznych sekwencji lodu nie działają. Glacjolodzy muszą się opierać o analizę koncentracji izotopu argonu ⁴⁰Ar, która (w wyniku rozpadu radioaktywnego izotopu kryptonu we wnętrzu Ziemi) powoli zwiększa się w czasie. Badania błękitnego lodu umożliwiają zatem określenie zmian dwutlenku węgla w przybliżeniu — zmierzone wartości reprezentują uśrednioną koncentrację, być może z całego cyklu glacjalnego (albo i kilku). Należy je zatem traktować z ostrożnością, jako wskazanie przybliżonych tendencji zmian dwutlenku węgla w atmosferze miliony lat temu.

Co przyniosły analizy błękitnego lodu ze Wzgórz Allana?

W ostatnim czasie ukazało się kilka nowych analiz wyników badań błękitnego lodu ze Wzgórz Allana. Szczególnie interesujące dla paleoklimatologów jest określenie poziomu dwutlenku węgla w czasie tzw. przejścia środkowego plejstocenu (MPT), mniej więcej od 1,5 do 1 miliona lat temu. W poprzedzającej je części plejstocenu epoki lodowej były cieplejsze, cykl glacjalny miał mniejszą amplitudę, i charakteryzował się cyklicznością o okresie 41 tysięcy lat. Po MPT epoki lodowe stały się rzadsze — występując mniej więcej co 100 tysięcy lat — i znacznie zimniejsze.

Wykres: koncentracja C2 oraz wartości wskaźnika 18O w ostatnich kilkuset tysiącach lat.
Ilustracja 3:
Ilustracja 4: Zmiany koncentracji dwutlenku węgla w ostatnich 800 tysiącach lat (panel górny) oraz zmiany zawartości ciężkiego izotopu tlenu ¹⁸O w osadach morskich, powiązane ze zmianami temperatury oceanu oraz wielkością lądolodów (panel dolny). W okresie poprzedzającym MPT (jasnoniebieski pasek pośrodku wykresów) cykle glacjalne miały mniejszą amplitudę i występowały częściej. Źródło danych CO₂: Bereiter, B., i in., 2015; źródło danych δ¹⁸O: Zhou, Y., Lisiecki, L., i in., 2026. Nowe dane CO₂ z BELDC są wciąż objęte embargiem, wykres zostanie zaktualizowany kiedy zostaną one opublikowane.

Hipotez wyjaśniających tę zmianę działania systemu klimatycznego sformułowano kilka. Niewątpliwie cykle lodowcowe są reakcją na cykle orbitalne Milankovicia, nie jest jednak oczywiste jaki fizyczny mechanizm za to odpowiadał i co się w nim zmieniło podczas MPT. Większość hipotez postulowała tutaj istotną rolę zmian poziomu dwutlenku węgla oraz cyrkulacji oceanicznej. Wyjątkiem była hipoteza regolitowa, zgodnie z którą powolna erozja podłoża podczas transgresji lodowców spowodowała w końcu usunięcie regolitu pokrywającego skałę macierzystą, przez co możliwe było powstawanie większych lądolodów, wciskających grunt głębiej, poniżej poziomu morza, i zwiększenie cielenia się lodowców; w konsekwencji miało to skutkować zimniejszymi zlodowaceniami zdarzającymi się co 100 tysięcy lat.

Czego dowiedzieliśmy się na ten temat z najnowszych wyników badań rdzeni lodowych? Próbki błękitnego lodu ze Wzgórz Allana sugerują niewielki spadek średniego poziomu dwutlenku węgla w okresie od trzech do pół miliona lat temu i brak zmian średniej koncentracji metanu, która zazwyczaj bywała powiązana z temperaturą średnich i wysokich szerokości geograficznych kontynentów półkuli północnej (Marks-Peterson, J., Shackleton, S., Higgins, J., i in., 2026). Jednocześnie stosunek zawartości ksenonu i kryptonu w pęcherzykach powietrza uwięzionych w lodzie, który służy jako proxy* średniej temperatury głębin oceanicznych (albo OHC, zawartości ciepła w oceanach), wskazuje na ochłodzenie o około 2,5°C w tym samym okresie 3-0,5 mln lat BP, z czego większość przypada na pierwszą połowę tego okresu (Shackleton, S., Hishamunda, V., Yan, Y., i in., 2026). Samo przejście środkowego plejstocenu, MPT, nie wiązało się, według tych danych, ze zmianą średniej temperatury głębin oceanicznych.

Jednocześnie z innych badań wiemy, że podczas MPT powierzchnia globalnego oceanu uległa znacznemu ochłodzeniu, nastąpiła też rozbudowa lądolodów na obu półkulach. To rozprzężenie procesów zachodzących na powierzchni i w głębinach oceanów sugeruje, że podczas MPT zmieniła się cyrkulacja oceaniczna (np. na tropikalnym Pacyfiku wytworzył się równoleżnikowy gradient temperatury, tzw. zimny jęzor) i sposób w jaki rozprowadzana jest energia w systemie klimatycznym.

Oczywiście, wyniki badań ze Wzgórz Allana należy traktować z ostrożnością choćby dlatego, że odzwierciedlają warunki środowiskowe uśrednione w czasie, i jest możliwe że pod jakimiś względami bardziej reprezentują warunki interglacjalne (kiedy, ze względu na większe opady śniegu, paradoksalnie na lądolodzie odkładają się grubsze roczne warstwy lodu niż podczas glacjałów). Dlatego paleoklimatolodzy z wielką niecierpliwością czekali na wyniki odwiertów na Płaskowyżu Polarnym.

Co mówią odwierty z Płaskowyżu Polarnego (projekt Beyond EPICA)?

Pierwsze wnioski z badań zaprezentowano w maju na Zgromadzeniu Ogólnym Europejskiej Unii Geofizycznej, które odbyło się, jak co roku, w Wiedniu. Zespół projektu Beyond EPICA zaprezentował w serii referatów pierwsze, bardzo zachęcające wyniki badań najdłuższego rdzenia BELDC (Beyond EPICA Little Dome C). Udało się wydatować dwa i pół kilometra lodu o niezaburzonej stratygrafii, i zmierzyć koncentrację dwutlenku węgla, metanu i tlenku diazotu aż do 1,24 miliona lat wstecz — sięgając samego początku MPT. Wczesne wnioski z analizy tych danych wskazują, że faktycznie zmniejszonej amplitudzie cykli glacjalnych towarzyszył mniejszy zakres zmienności dwutlenku węgla: od ~200 ppm w czasie glacjałów do ~250 ppm podczas interglacjałów. Podczas MPT spadek poziomu CO₂ doprowadził do osiągnięcia 920 tys. lat temu minimum prawdopodobnie najniższego w całym plejstocenie (jeśli nie kenozoiku), bo wynoszącym tylko 170 ppm.

Zdjęcie: wnętrze laboratorium badania rdzeni lodowych.
Ilustracja 5: Laboratorium badania rdzeni lodowych, AWI. Zdjęcie: Maryam Mirzaloo (Imaggeo, licencja CC BY-SA 3.0).

Zdaniem przynajmniej części badaczy wczesne dane odczytane z rdzenia BELDC faworyzują hipotezę “kryzysu termohalinowego”: zmiany cyrkulacji głębinowej na Atlantyku, która spowodowała wchłonięcie części dwutlenku węgla z atmosfery i osłabienie efektu cieplarnianego, doprowadzając do rozrostu lądolodów i przeskoczenie systemu klimatycznego do cyklów o długości 100 tys. lat, z dłuższymi i głębszymi glacjałami.

Oprócz danych z rdzeni lodowych na Zgromadzeniu Ogólnym Europejskiej Unii Geofizycznej przedstawiono również rekonstrukcje zmian poziomu dwutlenku węgla w plejstocenie oparte o dane proxy, takie jak koncentracja izotopu boru ¹¹B, albo izotopu węgla ¹³C w osadach morskich. W teorii rekonstrukcje takie umożliwiają nam sięgnięcie w jeszcze bardziej odległą przeszłość niż rdzenie takie jak Beyond EPICA, albo badanie wahań dwutlenku węgla z lepszą rozdzielczością czasową niż analiza błękitnego lodu z Wzgórz Allana. Ponieważ jednak wskaźniki proxy są pośrednio kalibrowane względem tego co pokazują rdzenie lodowe, całkowicie nowe dane — takie jak pochodzące z rdzenia projektu Beyond EPICA — oferują rzadką okazję weryfikacji obecnych założeń i precyzji tych rekonstrukcji.

Pełne wyniki badań omawianych w Wiedniu zostaną opublikowane w nadchodzących miesiącach. W dalszej perspektywie można mieć nadzieję, że zespołowi australijskiemu, który powinien ukończyć swoje odwierty na Dome C North przed rokiem 2030, uda się nie tylko zreplikować dane projektu europejskiego, ale i sięgnąć jeszcze głębiej w przeszłość, pokazując nam krótkie i płytkie cykle glacjalne “świata 40k”, sprzed przejścia środkowego plejstocenu.


proxy – wielkość, którą możemy zmierzyć (np. stosunek zawartości ksenonu i kryptonu w próbkach powietrza) i na podstawie której można wyznaczać wartości innej wielkości, np. średniej temperatury (wróć do tekstu)

Fajnie, że tu jesteś. Mamy nadzieję, że nasz artykuł pomógł Ci poszerzyć lub ugruntować wiedzę.

Nie wiem, czy wiesz, ale naukaoklimacie.pl to projekt non-profit. Tworzymy go my, czyli ludzie, którzy chcą dzielić się wiedzą i pomagać w zrozumieniu zmian klimatu. Taki projekt to dla nas duża radość i satysfakcja. Ale też regularne koszty. Jeśli chcesz pomóc w utrzymaniu i rozwoju strony, przekaż nam darowiznę w dowolnej wysokości

Avatar photo
Autor