Warszawa, 08 grudnia 2025 roku 

Komunikat 02/2025 Komitetu Problemowego ds. Kryzysu Klimatycznego przy Prezydium PAN 
w sprawie zaleceń do przyszłego Europejskiego Planu
Adaptacji do Klimatu (ECAP) 

WSTĘP 

Niniejszy komunikat jest tłumaczeniem zaleceń Interdyscyplinarnego Komitetu Problemowego ds. Kryzysu Klimatycznego przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk w zakresie opcji politycznych dla przyszłego Europejskiego Planu Adaptacji do Klimatu (ECAP). 

Stanowisko Komitetu przygotowano w odpowiedzi na prośbę Departamentu Adaptacji do Zmian Klimatu i Polityki Miejskiej Ministerstwa Klimatu i Środowiska, jako wkład do stanowiska Polski na nieformalną Radę Komisji Ochrony Środowiska Naturalnego, Zdrowia Publicznego i Bezpieczeństwa Żywności (ENVI) Parlamentu Europejskiego. 

OPINIA 

I. UWAGI OGÓLNE 

I.1. CYWILIZACJA W NIEBEZPIECZEŃSTWIE 

Coraz liczniejsze dowody naukowe wskazują na to, że przyszłości naszej cywilizacji w znanej nam formie zagrażają powiązane ze sobą czynniki wynikające ze zmiany klimatu oraz postępującej utraty bioróżnorodności. W odróżnieniu od potencjalnych skutków wojny nuklearnej, ryzyko to przez długi czas nie było traktowane z należytą powagą – ani w dokumentach strategicznych, ani w praktyce politycznej. 

Obecnie jesteśmy w krytycznym momencie, w którym konieczne jest równoległe podjęcie działań na rzecz ograniczania tempa zmian klimatu oraz dostosowania się do tych konsekwencji, których nie da się już uniknąć. Z tego względu nasze rekomendacje koncentrują się na rozwiązaniach konkretnych, szybkich i zintegrowanych, podkreślając jednocześnie pilność ich wdrożenia. 

I.2. MITYGACJA NA RÓWNI Z ADAPTACJĄ 

Równolegle do działań adaptacyjnych, również ograniczanie dalszej zmiany klimatu (mitygacja) powinno zostać potraktowane priorytetowo i zostać w sposób jednoznaczny włączone do ECAP. 

Wynika to z faktu, że adaptacja do zmiany klimatu ma zarówno granice względne, jak i granice bezwzględne, po których przekroczeniu staje się ona niemożliwa. Dalszy wzrost temperatury zwiększa prawdopodobieństwo przekroczenia tych granic, a tym samym utraty skuteczności lub wręcz uniemożliwienia dalszych działań adaptacyjnych. Włączenie mitygacji do ECAP pozwoli zmniejszyć ryzyko przekroczenia granic adaptacji oraz wzmocnić długoterminową odporność klimatyczną. 

I.3. AUTONOMIA ENERGETYCZNA 

Równolegle do działań mitygacyjnych, kluczowe znaczenie ma intensywny, a zarazem środowiskowo odpowiedzialny rozwój niskoemisyjnych źródeł energii – prowadzony z poszanowaniem bioróżnorodności i krajobrazu – jako warunek budowy trwałej autonomii energetycznej Europy. 

Przyspieszenie wdrażania odnawialnych źródeł energii i energetyki jądrowej jest nie tylko imperatywem klimatycznym, lecz także strategiczną odpowiedzią na narastającą niestabilność geopolityczną oraz zmienność rynków energii. Działania te wzmacniają odporność Unii Europejskiej na wstrząsy zewnętrzne, ograniczają zależność od importu paliw kopalnych i podnoszą poziom bezpieczeństwa energetycznego. 

I.4. AUTONOMIA DANYCH I INFORMACJI 

W zmieniającym się kontekście geopolitycznym oraz wobec potrzeby wzmocnienia strategicznej autonomii w obszarze adaptacji do zmiany klimatu, UE powinna zwiększyć zdolności w zakresie gromadzenia danych klimatycznych, ich przetwarzania oraz zarządzania nimi. Celem jest ograniczenie zależności od zewnętrznych źródeł danych, m.in. NASA czy NOAA, przy jednoczesnym zapewnieniu komplementarności oraz zgodności z międzynarodowymi standardami naukowymi. 

Unia Europejska powinna w tym celu wzmocnić kluczowe usługi, takie jak Copernicus Climate Change Service oraz działania Europejskiej Agencji Kosmicznej, a także zacieśnić współpracę w ramach inicjatyw WMO i innych przedsięwzięć międzynarodowych. 

I.5. BEZZWŁOCZNOŚĆ 

Zgodnie z wynikami Europejskiej Oceny Ryzyka Klimatycznego (EUCRA), skuteczna adaptacja wymaga, aby decyzje dotyczące planowania przestrzennego oraz rozwoju trwałej infrastruktury, w odpowiedni sposób uwzględniały zmieniające się warunki klimatyczne. W celu ograniczenia ryzyka katastrof należy unikać rozwiązań pozornych, które mogą prowadzić do niewłaściwej adaptacji (ang. maladaptation). Jest to szczególnie istotne dlatego, że większość polityk i działań wzmacniających odporność Europy na zmianę klimatu ma charakter długookresowy, a część interwencji wiąże się z długim horyzontem przygotowania i realizacji. Konieczne jest więc pilne wdrażanie działań adaptacyjnych opartych na właściwych założeniach i wiarygodnych danych. 

II. KOMENTARZE SZCZEGÓŁOWE 

II.1. WSPÓLNA TERMINOLOGIA I DEFINICJE 

1.1. Terminologia IPCC: 

Podstawowe, wspólnie stosowane definicje jak i terminologia wykorzystywana w ECAP powinny być zgodne z ustaleniami Międzyrządowego Zespołu ds. Zmiany Klimatu (IPCC). Takie podejście zapewni spójność z międzynarodowymi ramami polityki klimatycznej, ułatwi jednolite rozumienie kluczowych pojęć w komunikacji UE z partnerami globalnymi oraz wesprze dostosowanie działań Unii do międzynarodowo uzgodnionych agend. 

1.2. Terminologia specyficzna dla UE: 

ECAP powinien dodatkowo doprecyzować i zdefiniować terminy oraz pojęcia właściwe dla kontekstu unijnego, które mogą w państwach członkowskich wywoływać niejasności, rozbieżne interpretacje lub kontrowersje, a także te, których znaczenie jest silnie uzależnione od kontekstu. Celem jest zapewnienie jednolitego rozumienia tych pojęć w różnych sektorach oraz we wszystkich państwach członkowskich. 

1.3. Terminy kluczowe: 

Kluczowe pojęcia, takie jak niewłaściwa adaptacja (ang. maladaptation) oraz greenwashing (najczęściej: zazielenianie wizerunku / pozorowanie działań prośrodowiskowych), powinny zostać nie tylko jednoznacznie zdefiniowane, lecz także uzupełnione o otwarty katalog przykładów oraz jasne kryteria ich rozpoznawania i aktywnego przeciwdziałania. 

Wskazanie realistycznych przykładów będzie sprzyjać wspólnemu rozumieniu i spójnej interpretacji, a w konsekwencji – skutecznemu unikaniu praktyk kontrproduktywnych z perspektywy adaptacji. W warunkach przyspieszającej zmiany klimatu, kurczącego się okna czasowego na działania oraz wysokich kosztów adaptacji, UE powinna w sposób aktywny i świadomy zapobiegać zarówno niewłaściwej adaptacji, jak i greenwashingowi, zapewniając racjonalne i efektywne wykorzystanie budżetu adaptacyjnego. 

II.2. WSPÓLNE CELE DOTYCZĄCE ODPORNOŚCI NA ZMIANĘ KLIMATU 

2.1. Ryzyka zidentyfikowane przez EUCRA: 

ECAP powinien wprost odwoływać się do ustaleń EUCRA, które wskazują 36 głównych ryzyk klimatycznych oraz pięć powiązanych kaskad ryzyk oddziałujących na systemy żywnościowe, zdrowie publiczne, ekosystemy, infrastrukturę, a także systemy gospodarcze i finansowe. 

Perspektywa geograficzna powinna obejmować w szczególności regiony najbardziej narażone i wrażliwe. Zgodnie z podejściem stosowanym w planach adaptacyjnych na poziomie regionalnym i lokalnym, w poszczególnych obszarach i sektorach – w tym w planowaniu przestrzennym oraz politykach publicznych należy uwzględniać kluczowe działania reaktywne, proaktywne i transformacyjne. 

2.2. Ryzyka kaskadowe i złożone: 

Wybór działań priorytetowych powinien wynikać z rzetelnej oceny zagrożeń, ze szczególnym uwzględnieniem ryzyk kaskadowych i złożonych. Zintegrowane zarządzanie tego typu ryzykami, obejmujące efekty międzysektorowe, sprzężenia zwrotne i synergie, powinno mieć pierwszeństwo przed podejściem wyłącznie sektorowym. 

Dla wzmocnienia odporności na poziomie europejskim, regionalnym i lokalnym oraz zwiększenia samowystarczalności, ECAP powinien w sposób szczególny uwzględniać adaptację krytycznych łańcuchów dostaw oraz sektorów strategicznych. Rosnąca liczba dowodów naukowych na narastające ryzyka kaskadowe i złożone wynikające ze zmiany klimatu oraz utraty bioróżnorodności (m.in. IPCC AR6, WGII) wskazuje, że ich ograniczanie wymaga działań adaptacyjnych wykraczających poza dominujące dziś podejścia społeczne i ekonomiczne, co powinno znaleźć odzwierciedlenie w dokumencie. 

2.3. Obronność, bezpieczeństwo i migracje: 

ECAP powinien obejmować nie tylko bezpośrednie i kaskadowe ryzyka klimatyczne, lecz także proaktywnie stosować podejście antycypacyjne, spójne z politykami UE w zakresie obronności, bezpieczeństwa i migracji. 

Zakłócenia wywołane zmianą klimatu, w tym przesiedlenia, konflikty o zasoby oraz narastająca niestabilność geopolityczna, nie są już wyłącznie scenariuszami, lecz coraz częściej obserwowaną rzeczywistością. UE powinna te procesy przewidywać i przygotowywać się na nie poprzez zintegrowane planowanie adaptacji, wzmacniające odporność nie tylko systemów środowiskowych i gospodarczych, ale również w szerszych ramach polityki bezpieczeństwa oraz polityki zagranicznej Unii. 

II.3. USTANOWIENIE WSPÓLNEGO REFERENCYJNEGO SCENARIUSZA KLIMATYCZNEGO 

3.1. Skrajnie pesymistyczny scenariusz antropogenicznych emisji dwutlenku węgla jako scenariusz bazowy. 

W ECAP wspólnym punktem odniesienia dla państw członkowskich powinien być scenariusz skrajnie pesymistyczny, przyjmowany jako scenariusz bazowy na potrzeby planowania i wdrażania adaptacji. 

W ostatnich dwóch latach globalna temperatura osiągnęła i przekroczyła próg 1,5°C ocieplenia względem epoki przedindustrialnej. W świetle rekordowych stężeń CO₂ oraz innych gazów cieplarnianych w atmosferze, a także szybko rosnącej nadwyżki w bilansie energetycznym Ziemi, przekroczenie 2°C może nastąpić istotnie wcześniej niż w połowie XXI wieku. Oznacza to, że tempo globalnego ocieplenia jest zgodne z trajektorią scenariusza skrajnie pesymistycznego, a ECAP musi przygotować Europę na taki przebieg zdarzeń. 

Przyjęcie bardziej optymistycznych założeń zwiększa ryzyko niewłaściwej adaptacji, prowadząc do większych strat oraz wyższych kosztów w przyszłości, w tym kosztów napraw i odbudowy infrastruktury. 

II.4. REGULARNE OCENY RYZYKA KLIMATYCZNEGO 

4.1. Ryzyka bezpośrednie i pośrednie. 

ECAP powinien obejmować kompleksową analizę ryzyk klimatycznych, uwzględniając zarówno ryzyka bezpośrednie, jak i pośrednie. 

Ryzyka bezpośrednie wynikają z ekstremalnych zjawisk pogodowych oraz ich natychmiastowych konsekwencji, takich jak powodzie, susze czy zmienność warunków atmosferycznych. 

Ryzyka pośrednie są skutkiem szerszych oddziaływań tych zjawisk i mogą stanowić poważne zagrożenie dla zdrowia publicznego, m.in. poprzez ograniczenie dostępu do czystej wody i bezpiecznej żywności, zaburzenia infrastruktury sanitarnej (np. pracy oczyszczalni ścieków) oraz utrudnienia w funkcjonowaniu systemu ochrony zdrowia. Może to sprzyjać występowaniu ognisk epidemicznych, a także wzrostowi zachorowalności na choroby zakaźne i niezakaźne (w tym choroby układu krążenia), prowadząc do zwiększenia umieralności i skrócenia oczekiwanej długości życia obywateli UE. Do ryzyk pośrednich należy również zaliczyć deficyty wody oddziałujące na gospodarkę, narastającą niepewność żywnościową, zakłócenia w łańcuchach dostaw oraz eskalację napięć lokalnych i międzynarodowych związanych ze zmianą klimatu. Skutkiem tych procesów mogą być m.in. migracje oraz rozszerzanie zasięgu organizmów będących wektorami patogenów zwierzęcych i ludzkich, zwiększające ryzyko chorób, w tym gorączek krwotocznych i innych schorzeń. 

Odpowiedzialne podejmowanie decyzji wymaga zintegrowanego ujęcia ryzyka klimatycznego w warunkach coraz bardziej dynamicznego i nieprzewidywalnego środowiska globalnego. Ryzyka klimatyczne nakładają się na inne zagrożenia systemowe, w tym wyzwania bezpieczeństwa, napięcia geopolityczne oraz dynamikę migracyjną. Priorytetowe traktowanie działań adaptacyjnych w tej perspektywie może wzmacniać strategiczną gotowość UE oraz podnosić poziom bezpieczeństwa i odporności Unii. 

4.2. Ryzyka transgraniczne. 

Wymóg oceny transgranicznych ryzyk klimatycznych oraz wzmocnienia współpracy transgranicznej – w szczególności w obrębie wspólnych zlewni rzek – powinien zostać wyraźnie podkreślony. Obszary te wymagają skoordynowanych ocen ryzyka, wspólnego planowania adaptacyjnego oraz wspólnych mechanizmów zarządzania, umożliwiających skuteczne reagowanie na powodzie, deficyty wody, gwałtowne pożary lasów oraz pojawianie się chorób zakaźnych. 

Ocena ryzyka w transgranicznych zlewniach jest kluczowa dla zarządzania zasobem, który może stać się jednym z najrzadszych w przyszłości – wodą. Zarządzanie dorzeczami takimi jak Odra (dzielona przez Polskę, Niemcy i Czechy), Dunaj (obejmujący państwa UE i kraje pozaeuropejskie), Ren i inne wymaga trwałej współpracy międzynarodowej, aby wspólnie rozwiązywać problemy, wzmacniać stabilność regionalną oraz wspierać odpowiedzialne dzielenie się zasobami. 

4.3. Stres-testy. 

Stres-testy – analogiczne do testów stosowanych w ekonomii – powinny stanowić element regularnych ocen ryzyka klimatycznego. Takie podejście wykracza poza konserwatywne scenariusze, umożliwiając planowanie działań zapobiegających skutkom scenariuszy katastrofalnych oraz równoczesną analizę wielu zagrożeń. 

Wyniki stres-testów mogą być również lepiej rozumiane i akceptowane przez społeczeństwo oraz państwa członkowskie niż mniej intuicyjne wskaźniki fizyczne, co sprzyja przejrzystości komunikacji ryzyka i budowaniu poparcia dla działań adaptacyjnych. 

4.4. Przejście od oceny ryzyka do monitoringu ryzyka. 

Wobec dynamiki zmian klimatycznych, ekosystemowych, społecznych i geopolitycznych, ECAP powinien przejść od okresowych, statycznych ocen ryzyka do ciągłego, prognostycznego monitorowania ryzyka. Obejmuje to monitorowanie konsekwencji materializacji ryzyk – w szczególności kaskad skutków oraz zakłóceń wynikających z uszkodzeń infrastruktury i instalacji – a także prognozowanie ich potencjalnych skutków społeczno-gospodarczych i ekologicznych. 

Jednocześnie ECAP powinien przewidywać ramy prawne i regulacyjne zdolne do reagowania na zmieniające się trendy klimatyczne, kładąc nacisk na monitorowanie trajektorii zmian, a nie wyłącznie krótkookresowych warunków. W warunkach rosnącego tempa i złożoności skutków zmiany klimatu, ramy prawne i polityczne muszą pozostać elastyczne oraz oparte na obserwowanych i prognozowanych trendach, a nie stałych punktach odniesienia, aby zachować skuteczność w szybko zmieniającym się otoczeniu.

II.5. PORÓWNYWALNOŚĆ I SPÓJNOŚĆ W ZARZĄDZANIU RYZYKIEM KLIMATYCZNYM 

5.1. Wytyczne UE dla planów narodowych. 

Należy opracować wspólne wytyczne, które zapewnią, że cele klimatyczne są w sposób rzetelny i konsekwentny uwzględniane w krajowych dokumentach strategicznych i wdrożeniowych. Wytyczne te powinny ułatwiać planowanie i realizację działań adaptacyjnych, w tym ich monitorowanie, ocenę i weryfikację, a zarazem ograniczać ryzyko pomijania lub ignorowania wynikających z nich zaleceń. 

Wytyczne powinny również wspierać opracowywanie krajowych planów adaptacyjnych, które uwzględniają specyfikę, wrażliwości i uwarunkowania poszczególnych państw członkowskich oraz priorytety krajowej polityki klimatycznej. Wspólny, ramowy system adaptacji UE ułatwi koordynację zarządzania ryzykiem klimatycznym między państwami członkowskimi oraz zapewni bardziej efektywne i terminowe wdrażanie polityk adaptacyjnych. 

5.2. Działania na poziomie UE i krajowym. 

ECAP powinien zostać oparty na podejściu dwupoziomowym: pierwszym, skoncentrowanym na wyzwaniach w skali całej UE oraz w wymiarze międzynarodowym, oraz drugim, odnoszącym się do działań na poziomie krajowym. O ile państwa członkowskie odpowiadają za krajową adaptację, o tyle UE posiada wyraźny mandat do koordynowania reakcji na transgraniczne i globalne wymiary ryzyka klimatycznego, w których niezbędne jest działanie zbiorowe. 

Skala i znaczenie narastających wyzwań – takich jak migracje wywołane zmianą klimatu, status i ochrona prawna uchodźców klimatycznych, finansowanie strat wynikających z katastrof oraz skutków podnoszenia się poziomu mórz – wymagają skoordynowanych działań na poziomie UE oraz oparcia ich na silnym konsensusie politycznym. 

II.6. EFEKTYWNE MONITOROWANIE, RAPORTOWANIE I OCENA POSTĘPÓW W ZAKRESIE ADAPTACJI 

6.1. Multidyscyplinarny zespół ekspertów ds. wskaźników. 

Opracowanie ramowych wskaźników adaptacji powinno zostać powierzone multidyscyplinarnemu zespołowi ekspertów. W jego skład powinni wejść m.in. klimatolodzy, specjaliści nauk o środowisku (np. hydrolodzy, ekohydrolodzy i ekolodzy) oraz eksperci z kluczowych sektorów szczególnie podatnych na skutki zmiany klimatu, w tym na ryzyka kaskadowe i złożone (m.in. zdrowie publiczne, nauki społeczne, finanse, rolnictwo, leśnictwo, systemy żywnościowe, energia, przemysł i inne). 

Tworzenie polityk powinno być solidnie oparte na wiedzy naukowej, a decydenci powinni korzystać ze wskazówek i ocen dostarczanych przez środowisko eksperckie. Adaptacja do zmiany klimatu stanowi złożone, przekrojowe wyzwanie, obejmujące wzajemnie powiązane zagrożenia w systemach środowiskowych, społecznych i gospodarczych. Dlatego opracowanie sensownych i wykonalnych wskaźników – zdolnych uchwycić pełen zakres efektów kaskadowych i złożonych – wymaga wkładu wielu dyscyplin oraz praktyków sektorowych. Taki model pracy zwiększa prawdopodobieństwo, że wskaźniki będą jednocześnie naukowo wiarygodne i praktycznie użyteczne. 

W proponowanym podziale ról eksperci odpowiadają za przygotowanie podstaw merytorycznych i ocen, natomiast decydenci polityczni koncentrują się na projektowaniu i wdrażaniu odpowiedzi strategicznych, co wzmacnia legitymację, przejrzystość i skuteczność polityki adaptacyjnej. 

6.2. Wskaźniki wpływu. 

Wskaźniki adaptacji w ECAP powinny służyć przede wszystkim pomiarowi rzeczywistych efektów, a nie jedynie liczby działań lub poniesionych nakładów. Przykładowo, zamiast raportować wyłącznie wolumen lub wartość finansową inwestycji związanych z gospodarką wodną, wskaźniki powinny odzwierciedlać ich skuteczność w redukcji ryzyka powodzi i suszy oraz w poprawie bezpieczeństwa i dostępności wody. 

Ocena wpływu powinna opierać się na zharmonizowanych metodologiach i wspólnych wytycznych na poziomie UE, tak aby zapewnić spójność, możliwość ewidencjonowania, porównywalność oraz stosowalność w państwach członkowskich, a także wspierać podejmowanie decyzji opartych na dowodach. 

Koncentracja na liczbie działań lub kosztach – bez oceny ich faktycznych rezultatów – może tworzyć fałszywe poczucie postępu oraz sprzyjać niewłaściwej adaptacji i nie efektywnemu wykorzystaniu zasobów. Skuteczna adaptacja wymaga jasnych dowodów redukcji ryzyka i wzrostu odporności, a wspólne metodologie ograniczą ryzyko fragmentarycznego raportowania i wzmocnią wiarygodność monitorowania adaptacji w całej UE. 

II.7. MECHANIZMY WSPIERAJĄCE DZIAŁANIA NA POZIOMIE REGIONALNYM I LOKALNYM 

7.1. Polityka i systemy rządzenia w państwach członkowskich: 

Mechanizmy wspierające działania indywidualne, lokalne i regionalne powinny uwzględniać specyfikę każdego kraju, w tym relacje między poziomami administracji publicznej oraz priorytety krajowej polityki klimatycznej. Celem jest wzmacnianie lokalnej odporności w sposób adekwatny do uwarunkowań danego państwa. 

7.2. Katalog działań adaptacyjnych i akceptacja społeczna: 

ECAP powinien zaproponować wspólny, ogólny katalog działań adaptacyjnych, stanowiący strategiczne wskazówki dla państw członkowskich. Katalog ten powinien obejmować nie tylko działania powszechnie wdrażane i społecznie akceptowane, lecz także środki trudne społecznie i politycznie – takie jak relokacja ludności z obszarów wysokiego ryzyka (np. doliny rzeczne, obszary zagrożone podnoszeniem się poziomu morza) oraz promowanie odejścia od wysokoemisyjnych wzorców konsumpcji na rzecz modeli energooszczędnych i społecznie odpowiedzialnych – podkreślając, że adaptacja do zmian klimatu wymaga również szerszej transformacji społecznej. 

Szacunki śladu ekologicznego wskazują, że dla zaspokojenia obecnych potrzeb społeczno gospodarczych ludzkość corocznie zużywa zasoby przekraczając o czynnik 1,75 możliwości regeneracyjne Ziemi (odpowiedni wskaźnik dla Europy odpowiada 2,8 Ziemi). W tym kontekście adaptacja powinna wykraczać poza ograniczanie wpływu zmian klimatu na systemy ludzkie i obejmować także istotne zmniejszenie presji człowieka na ekosystemy lądowe i wodne, krajobraz oraz bioróżnorodność. Osiągnięcie społecznej akceptacji takiego podejścia – w tym zmiany stylu życia – może być jednym z największych wyzwań adaptacji. 

7.3. Komunikacja społeczna i edukacja: 

Jasne i kompleksowe komunikowanie celów adaptacyjnych oraz upowszechnianie informacji weryfikowanych naukowo będą kluczowe dla zrozumienia przez obywateli UE zachodzącej zmiany klimatu, ich zaangażowania w działania podejmowane przez władze na wszystkich poziomach, a w konsekwencji – dla skutecznego wdrożenia tych działań. 

Równie istotne będzie wzmacnianie odporności społeczeństwa na dezinformację. Może to wymagać wykorzystania istniejących lub stworzenia nowych mediów i platform UE służących publikowaniu wiarygodnych danych i informacji, a także prowadzenia odrębnych kampanii społecznych dostosowanych do uwarunkowań poszczególnych krajów oraz poprawy edukacji klimatycznej na wszystkich poziomach kształcenia. 

II.8. SYSTEMOWE MECHANIZMY PROAKTYWNEGO ZARZĄDZANIA RYZYKIEM KLIMATYCZNYM W POLITYKACH SEKTOROWYCH 

8.1. Rozwiązania oparte na przyrodzie i błękitno-zielona infrastruktura (BZI) jako infrastruktura krytyczna: 

ECAP powinien jednoznacznie podkreślić fundamentalną rolę błękitno-zielonej infrastruktury oraz rozwiązań opartych na przyrodzie (ang. nature based solutions – NBS) jako skutecznych, relatywnie szybko wdrażalnych i środowiskowo zrównoważonych instrumentów adaptacji. Rozwiązania techniczne i inżynieryjne należy stosować przede wszystkim tam, gdzie uzupełniają lub wzmacniają interwencje oparte na NBS, wyłącznie po przeprowadzeniu kompleksowej analizy kosztów i korzyści, wraz z uzasadnieniem w pełni uwzględniającym skutki środowiskowe, ekologiczne i społeczne. 

Dla wsparcia takiego podejścia ECAP powinien konsekwentnie opierać się na ochronie przyrody oraz w pełnym zakresie wykorzystywać istniejące instrumenty, w tym Rozporządzenie w sprawie odbudowy zasobów przyrodniczych (ang. Nature Restoration Law – NRL), sieć Natura 2000 oraz strategiczne ramy ochrony terenów podmokłych, wód i torfowisk, rozwijane m.in. w ramach inicjatyw takich jak WaterLANDS. 

NBS oraz infrastruktura błękitno-zielona (BZI) generują liczne współkorzyści i cechują się wysoką wartością adaptacyjną. Poprzez wspieranie różnorodności biologicznej i podtrzymywanie funkcjonowania ekosystemów wzmacniają odporność systemów społeczno-gospodarczych, a jednocześnie – w porównaniu z konwencjonalnymi rozwiązaniami inżynieryjnymi – istotnie obniżają koszty wdrożenia i utrzymania pożądanych efektów oraz znacząco ograniczają wydatki w długim horyzoncie. Ponieważ przetrwanie ludzi, społeczeństw i gospodarki bezpośrednio zależy od usług ekosystemowych, infrastruktura błękitno-zielona powinna być traktowana jako infrastruktura krytyczna. 

Skuteczność w świadczeniu usług ekosystemowych przez BZI pozostaje jednak zależna od terminowej realizacji działań łagodzących (mitygacyjnych), niezbędnych do ograniczenia ryzyka nieodwracalnej degradacji procesów naturalnych oraz załamania funkcji ekosystemów. 

8.2. Podejście oparte na zlewniach i planowanie przestrzenne. 

Podejście do planowania przestrzennego oparte na równowadze zasobów wodnych i bioróżnorodności w obrębie dorzeczy (podejście zlewniowe) ma kluczowe znaczenie i powinno stanowić fundament decyzji dotyczących użytkowania gruntów. Uwzględnienie procesów ekohydrologicznych na poziomie zlewni w planowaniu przestrzennym umożliwia skuteczniejsze reagowanie na ryzyka klimatyczne, takie jak powodzie i deficyty wody, a jednocześnie wspiera długoterminową odporność ekosystemów oraz społeczeństw. 

Odporność klimatyczna w planowaniu przestrzennym zależy od rozumienia i aktywnego zarządzania procesami naturalnymi w skali zlewni. Decyzje o zagospodarowaniu terenu podejmowane w sposób fragmentaryczny, z pominięciem granic zlewni i lokalnych bilansów wodnych, zwiększają podatność na powodzie, susze i niedobory wody, a w konsekwencji osłabiają zdolność państw do reagowania na narastającą niestabilność klimatyczną. 

8.3. Prawo klimatyczne UE i wartości w legislacji. 

ECAP powinien stymulować i wspierać rozwój krajowego prawa klimatycznego w państwach członkowskich. Takie ramy prawne powinny umożliwiać kompleksowe i systematyczne formułowanie celów klimatycznych, a także jednoznacznie wskazywać podstawowe wartości oraz ogólne klauzule interpretacyjne, które należy uwzględniać przy wykładni przepisów – zarówno w administracji publicznej, jak i w ramach wymiaru sprawiedliwości. Zapewni to większą spójność systemu prawa, przewidywalność decyzji oraz wykonalność zobowiązań klimatycznych. 

Brak jasnych regulacji klimatycznych, lub ich rozproszenie i fragmentacja, ogranicza skuteczność, spójność i rozliczalność działań adaptacyjnych. Bez precyzyjnie sformułowanych klauzul generalnych i zasad interpretacyjnych, opartych na wiedzy z zakresu nauk o środowisku i klimacie, rośnie ryzyko błędnej wykładni przepisów przez organy publiczne i sądy. Ryzyko to jest szczególnie istotne w sytuacji, gdy w części środowisk prawniczych nadal utrzymują się luki w świadomości i wiedzy dotyczącej problematyki środowiskowej i klimatycznej. W konsekwencji mogą zapadać rozstrzygnięcia, które nieintencjonalnie osłabiają realizację celów adaptacyjnych. 

Komunikat wyraża opinię Komitetu i nie powinien być utożsamiany ze stanowiskiem Polskiej Akademii Nauk (par. 5 ust. 3 Uchwały nr 1/2023 Prezydium PAN w sprawie utworzenia komitetów problemowych i rad przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk na kadencję 2023-2026) 

The post Jak przystosować Europę do nowego klimatu? – komunikat Komitetu ds. Kryzysu Klimatycznego PAN appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Warszawa, 26 maja 2025 roku

Komunikat 03/2025 Komitetu Problemowego
ds. Kryzysu Klimatycznego przy Prezydium PAN
w sprawie szans i wyzwań dotyczących miejskich planów adaptacji

STRESZCZENIE

W ramach ostatniej nowelizacji prawa ochrony środowiska oraz innych ustaw wprowadzono obowiązek uchwalenia miejskich planów adaptacji dla miast liczących co najmniej 20 tys. mieszkańców. Należy ocenić tę zmianę prawną jako konieczną dla realnego uwzględniania celów adaptacyjnych w politykach miejskich, nie jest to jednak zmiana wystarczająca. W komunikacie wskazano kluczowe dalsze działania, obejmujące między innymi ustanowienie Krajowej Strategii Adaptacji (podejmującej między innymi problematykę ochrony bioróżnorodności oraz kształtowanie błękitno – zielonej infrastruktury), uwzględnienie roli zarządzania zlewniowego w planowaniu przestrzennym, zapewnienie faktycznej integracji narzędzi adaptacji z narzędziami planowania przestrzennego, a także uwzględnianie celów adaptacji w polityce morskiej i leśnej.

KOMUNIKAT

W ustawie z dnia 27 listopada 2024 r. o zmianie ustawy prawo ochrony środowiska oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2024, poz. 1940, obowiązującej od 11 stycznia 2025 r.) wprowadzono do polskiego porządku prawnego miejskie plany adaptacji. W roku 2019 plany takie opracowano dla 44 największych polskich miast, niemniej dotychczasowa niedookreślona formuła prawna, a także zróżnicowanie treści zdecydowanie ograniczały ich realne znaczenie. Aktualnie, zgodnie z art. 18a ust. 1 znowelizowanej ustawy prawo ochrony środowiska, dla miasta o liczbie mieszkańców równej 20 tysięcy lub większej sporządza się miejski plan adaptacji. Ustawodawca określił plan jako „dokument o charakterze strategiczno – wdrożeniowym, obejmujący swoim zakresem obszar całego miasta, mający na celu zmniejszenie podatności na zmiany klimatu, w tym poprawę zdolności przystosowania miasta do zmian klimatu.” Wzmocnienie znaczenia wskazanego instrumentu, a także stworzenie dla niego podstaw prawnych należy ocenić zdecydowanie pozytywnie. Niezależnie od powyższego, komitet sygnalizuje kluczowe nowe wyzwania, dotyczące miast i adaptacji do zmiany klimatu.

Miejskie plany adaptacji występują w systemach wielu państw na świecie. Wyodrębniają kluczowe dla funkcjonowania miast (w tym ich poszczególnych części) zagrożenia klimatyczne oraz zawierają propozycje najbardziej istotnych odpowiedzi adaptacyjnych. W konsekwencji, w zależności od kraju, połączone są ze zróżnicowanymi zagadnieniami¹. Kierunkowo jednak znaczna część działań wiąże się z „zazielenianiem miast”, zrównoważoną gospodarką wodną, jak również dostosowaniem przestrzeni miasta do ekstremalnych zdarzeń pogodowych. Niezależnie od zróżnicowania związanego z różnymi warunkami naturalnymi, plany powinno cechować podejście partycypacyjne, integracja różnych szczebli planowania rozwoju, a także gwarancja szczegółowego monitoringu zaplanowanych w nich działań². Z perspektywy doświadczeń państw Unii Europejskiej należy podkreślić konieczność zachowania związku planów adaptacji z ambitną polityką klimatyczną realizowaną na szczeblu krajowym³, a także podejmowaniem prób wspólnego ujmowania w tych planach (integrowania) działań adaptacyjnych i mitygacyjnych⁴.

Zgodnie z rozwiązaniami wprowadzonymi w polskiej ustawie, miejskie plany adaptacji mają zawierać część analityczną, koncepcję zazieleniania miasta, koncepcję zagospodarowania na terenie miasta wód opadowych i roztopowych, a także część programową (m. in. szczegółowe cele planu, działania adaptacyjne i mierniki ich weryfikacji) oraz wskazanie sposobu wdrażania planu, ze szczególnym uwzględnieniem zasad monitorowania skuteczności osiągania poszczególnych celów. Zawarte w planach wnioski i rekomendacje mają się przekładać na treść innych dokumentów, w tym planów zagospodarowania przestrzennego. Ponadto, obowiązek wskazywania celów klimatycznych zawarto względem strategii rozwoju gmin. Oznacza to, że również pozostałe gminy (nie tylko z miastami liczącymi co najmniej 20 tys. mieszkańców) powinny dokonać przeglądu zagrożeń klimatycznych i możliwych odpowiedzi (Art. 2 Prawa ochrony środowiska po ostatniej nowelizacji).

Dla skutecznej adaptacji proponowane jest podjęcie następujących działań:

• Ustanowienie Krajowej Strategii Adaptacji, w której szczególny nacisk zostanie położony na wskazanie zagrożeń specyficznych dla różnych regionów i sektorów oraz działań priorytetowych z perspektywy skali kraju. Z uwagi na szczególne znaczenie skuteczności działań adaptacyjnych w sferze regeneracji środowiska, istotne powinno być uwzględnienie ochrony bioróżnorodności oraz wielkoskalowych obszarów błękitno-zielonej infrastruktury jako infrastruktury krytycznej. Konsekwencją ustanowienia planu powinno być przyjęcie Rozporządzenia o odbudowie zasobów przyrodniczych oraz Krajowego Programu Renaturyzacji Wód Powierzchniowych jako narzędzia jego realizacji;

• Uwzględnienie zarządzania zlewniowego jako podstawy planowania przestrzennego dla ochrony zasobów wodnych, odtwarzania wód podziemnych, zapobiegania powodziom i łagodzenia suszy. Modelowanie zasobów wodnych w zlewni powinno być merytoryczną podstawą podejmowania decyzji w dokumentach takich jak plany gospodarowania wodami (PGW), plany utrzymania wód (PUW), plany zarządzania ryzykiem powodziowym (PZRP) i plany przeciwdziałania skutkom suszy (PPSS). Dodatkowo, konieczna jest również analiza skumulowanych skutków planów ogólnych (POG) poszczególnych gmin dla bilansu zlewni i dostosowanie rozwiązań przestrzennych do potrzeb retencyjnych. Przykładowo, brak całościowego planu, uwzględniającego oddziaływanie zlewniowe, niekorzystnie wpłynął na przebieg powodzi w południowym dorzeczu Odry we wrześniu 2024 i jej katastrofalne skutki w takich miastach jak między innymi Lądek-Zdrój, Stronie Śląskie, czy Głuchołazy. Trzeba jednak podkreślić, że przy tak intensywnych opadach żaden, nawet najlepszy, całościowy, plan nie pozwoliłby całkowicie uniknąć strat.

• Realną integrację narzędzi adaptacyjnych z narzędziami planowania przestrzennego, zgodnie z zapisami Prawa ochrony środowiska, w Art 71 po ust. 2a, zobowiązującego gminy do uwzględniania wniosków i rekomendacji MPA przy sporządzaniu i aktualizacji strategii rozwoju gminy, strategii rozwoju ponadlokalnego, planów ogólnych gmin oraz miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, oraz wsparcie finansowe i merytoryczne gmin w ich realizacji.

• Uwzględnienie adaptacji do zmiany klimatu w planach zagospodarowania przestrzennego obszarów morskich i ochronie obszarów zagrożonych podnoszącym się poziomem morza;

• Uwzględnienie adaptacji do zmiany klimatu w wieloletniej polityce leśnej państwa, opracowanej poprzez dialog społeczny z udziałem wszystkich grup interesariuszy oraz ekspertów i naukowców zajmujących się tematyką leśną, przyrodniczą i społeczną;

• Stworzenie mechanizmów, na podstawie których prowadzona na szczeblu lokalnym analiza wyzwań klimatycznych będzie uwzględniać również sytuację w gminach sąsiednich. W wielu wypadkach realizacja celów adaptacyjnych zarówno na etapie diagnostycznym, jak też na etapie formułowania części programowej w pełni zależy od cech i zjawisk występujących na obszarach poza granicami miast i gmin;

Słuszna i potrzebna koncentracja władz publicznych na adaptacji do zmiany klimatu nie kończy dyskusji o odpowiedzi na wyzwania klimatu w politykach publicznych. Konieczne jest również uwzględnienie celów związanych z mitygacją.

Należy podkreślić, że władze miast powinny traktować uchwalenie planu nie tylko jako realizację kolejnego prawnego obowiązku, ale jako okazję do szerszej refleksji na temat występujących na ich terenie zagrożeń klimatycznych i możliwych optymalnych działań adaptacyjnych. W polskim porządku instytucjonalnym zbyt często obserwujemy podejście do konkretnych instrumentów strategiczno- rozwojowych, jedynie jako formalnego obowiązku, bez należytej świadomości celu ustanowionych zapisów i konsekwencji niepodejmowania działania w kierunku adaptacji. W przypadku miejskich planów adaptacji sytuacja powinna wyglądać zdecydowanie inaczej.

Miasta mogą i powinny wykazywać dużą staranność w przygotowaniu planów, zwłaszcza: w doborze wykonawców o odpowiednich kwalifikacjach i dogłębnej znajomości lokalnych i regionalnych uwarunkowań oraz w zapewnieniu jak najszerszej partycypacji społecznej, połączonej z budowaniem świadomości w zakresie zmiany klimatu, jej skutków i metodach adaptacji.

Uchwała wyraża opinię Komitetu i nie powinna być utożsamiana ze stanowiskiem Polskiej Akademii Nauk (par. 5 ust. 3 Uchwały nr 1/2023 Prezydium PAN w sprawie utworzenia komitetów problemowych i rad przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk na kadencję 2023-2026).

1 P. Dacosta Aboagye, A. Sharifi, Urban climate adaptation and mitigation action plans: A critical review, Renewable and Sustainable Energy Reviews,Volume 189, Part A, 2024. Wróć do tekstu

2 K. Andreanidou, P. Bertoldi, J. Dallemand, M. Follador, R. Glancy, Y. Hernandez Gonzalez, et al. Guidebook ‘How to develop a sustainable energy and climate action plan (SECAP)’Publications Office of the European Union, Luxembourg, 2018. Wróć do tekstu

3 M. Pizzorni, O. Caldarice, N. Tollin, A methodological framework to assess the urban content in climate change policies,Valori e Valutazioni, 29, 2021. Wróć do tekstu

4 S. Grafakos, G. Viero, D. Reckien, K. Trigg, V. Viguie, A. Sudmant, et al., Integration of mitigation and adaptation in urban climate change action plans in Europe: a systematic assessment,Renew Sustain Energy Rev, 121, 2020. Wróć do tekstu

The post Miejskie plany adaptacji – komunikat Komitetu ds. Kryzysu Klimatycznego PAN appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Warszawa, 7 października 2024

Komunikat 06/2024
Komitetu Problemowego ds. Kryzysu Klimatycznego
przy Prezydium PAN
o uwzględnieniu wyzwań klimatycznych
w działaniach po powodzi we wrześniu 2024 roku

W dobie postępującego globalnego ocieplenia zdarzenia ekstremalne związane z zaburzeniami obiegu wody (opady nawalne, powodzie i susze) stają się częstsze i bardziej dotkliwe niż w przeszłościⁱ, uderzając w mieszkańców i gospodarkę. Katastrofalna powódź, która dotknęła południe Polski we wrześniu 2024 roku, była skutkiem ekstremalnych opadów. Prawdopodobieństwo tego i podobnych mu zjawisk, w wyniku zmiany klimatuⁱⁱ, i przy intensywności nasilającej się ze wzrostem temperatury, wzrosło dwukrotnie. Jeśli nie podejmiemy natychmiastowych działań dla redukcji antropogenicznych emisji CO₂, prawdopodobieństwo podobnych zdarzeń, będzie – wraz ze wzrostem temperatury – szybko narastać. Narastać będzie również wielkość strat wskutek coraz liczniejszych i bardziej złożonych zagrożeń. Niewłaściwa adaptacja do większej częstotliwości bardziej intensywnych opadów, czyli m.in.: gospodarka przestrzenna nieuwzględniająca błękitno-zielonej infrastruktury, gospodarka wodna nieuwzględniająca zarządzania zlewniowego i zmian bilansu wodnego zlewni, degradacja krajobrazu i infrastruktura techniczna niedostosowana do zmieniających się warunków, pogłębiają i dalej będą pogłębiać ryzyko występowania wysokich strat powodziowychⁱⁱⁱ.

Jeśli przy odbudowie po katastrofalnej powodzi nie będziemy patrzeć w przyszłość, a stosować rozwiązania z przeszłości, zapominając o zmieniających się i narastających zagrożeniach, nie wykorzystamy szansy na zastosowanie rozwiązań, które w najwyższym możliwym stopniu będą je łagodziły. Konieczna jest oparta na wiedzy zmiana sposobu myślenia o środowisku i przyrodzie, nie jako o przeszkodzie w rozwoju, lecz sprzymierzeńcu w skutecznym zapewnieniu odporności i bezpieczeństwa hydrologicznego oraz żywnościowego i zdrowotnego. Dlatego też wyzwania klimatyczne muszą być uwzględnione zarówno w pilnych działaniach z zakresu odbudowy popowodziowej, jak i przedsięwzięciach strategicznych.

Postulujemy w szczególności:

1. W rozwiązaniach prawnych – szybką i skuteczną zmianę i integrację prawa oraz działań praktycznych w zakresie włączenia adaptacji do zmiany klimatu w takie obszary jak:

1. planowanie przestrzenne – prowadzone obecnie na obszarach wyznaczonych przez granice administracyjne, nie uwzględnia wykraczających poza te granice procesów fizycznych i przyrodniczych;
2. gospodarka leśna – niedostatecznie uwzględnia funkcje ochronne lasów i usługi ekosystemów leśnych, w tym wpływ lasów na bilans wodny zlewni;
3. gospodarka rolna – konieczne jest priorytetowe wdrażanie metod rolnictwa odtwarzającego glebę i strukturę krajobrazu i wzmacniających usługi ekosystemowe na rzecz gospodarki wodnej;
4. gospodarowanie wodami – konieczne jest uwzględnienie retencji krajobrazowej i środowiskowej oraz zintegrowane zarządzanie krajobrazem w skali zlewni z planowaniem przestrzennym;
5. wprowadzanie planów zarządzania ryzykiem powodzi i suszy;
6. skuteczna realizacja wymogów ochrony środowiska;
7. zapewnienie ram prawnych i finansowych dla odtwarzania usług ekosystemowych zgodnie z Rozporządzeniem o Odbudowie Zasobów Przyrodniczych.

2. W rozwiązaniach infrastrukturalnych – poszukiwanie i wykorzystywanie synergii, które można osiągnąć, stosując jednocześnie rozwiązania techniczne i środowiskowe (rozwiązania oparte na przyrodzie – NBS – nature based solutions), przez:

1. połączenie NBS, w tym zagospodarowania lasów, odtwarzania mokradeł, planowania przestrzennego, dobrych praktyk rolniczych i retencji naturalnej i krajobrazowej, z zabezpieczeniami hydrotechnicznymi;
2. systemowe wprowadzenie błękitno-zielonej infrastruktury w miastach i poza nimi;
3. ograniczenie i/lub wycofywanie zabudowy z terenów zalewowych tak, aby unikać strat powodziowych;
4. zmianę funkcji, formy, konstrukcji, lokalizacji lub użytkowania infrastruktury tak, aby minimalizować skutki zalania i zapewnić możliwość skutecznego zarządzania kryzysowego oraz niezbędnego minimum bezpieczeństwa w warunkach zdarzeń ekstremalnych;
5. aktualizację obowiązujących wytycznych projektowych dotyczących budowy infrastruktury (w tym hydrotechnicznej, kanalizacyjnej, komunikacyjnej) z uwzględnieniem najnowszej wiedzy na temat długoterminowych projekcji zmian klimatu i rosnącego ryzyka strat wskutek awarii urządzeń hydrotechnicznych i infrastruktury podczas katastrofalnych epizodów powodziowych;
6. nowelizację obowiązujących aktów prawnych poprzez wprowadzenie przepisów umożliwiających szybszą i systemową adaptację gospodarki wodnej i gospodarki przestrzennej do zmiany klimatu.

Jako Komitet Problemowy ds. Kryzysu Klimatycznego przy Prezydium PAN deklarujemy swoją gotowość włączenia się w prace merytoryczne związane z odbudową i przystosowaniem gospodarki i społeczeństwa do wyzwań klimatycznych.

Uchwała wyraża opinię Komitetu i nie powinna być utożsamiana ze stanowiskiem Polskiej Akademii Nauk (par. 5 ust. 3 Uchwały nr 1/2023 Prezydium PAN w sprawie utworzenia komitetów problemowych i rad przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk na kadencję 2023-2026).

ⁱ IPCC, 2022: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation, and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, 3056 pp., doi:10.1017/9781009325844. [wróć do tekstu]

^{ii/ iii} Kimutai, J., Vautard, R., Zachariah, M., Tolasz, R., Šustková, V., Cassou, C., Skalák, P., Clarke, B., Haslinger, K., Vahlberg, M., Singh, R., Stephens, E., Cloke, H., Raju, E., Baumgart, N., Thalheimer, L., Chojnicki, B., Otto, F., Koren, G., Philip, S., Kew, S., Haro, P., Vibert, J., Von Weissenberg, A. 2024. Climate change and high exposure increased costs and disruption to lives and livelihoods from flooding associated with exceptionally heavy rainfall in Central Europe. DOI: 10.25561/114694 https://spiral.imperial.ac.uk/handle/10044/1/114694. [wróć do tekstu]

The post Wyzwania klimatyczne w działaniach po powodzi we wrześniu 2024 roku – komunikat komitetu PAN appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Warszawa, 10 lipca 2024 roku

Komunikat 05/2024
Komitetu Problemowego ds. Kryzysu Klimatycznego
przy Prezydium PAN
na temat
odpowiedzi na wyzwania klimatyczne
z perspektywy lokalnych polityk przestrzennych

STRESZCZENIE

Sprostanie wyzwaniom związanym z adaptacją do zmian klimatu i ograniczeniem tych zmian wymaga dobrego planowania przestrzennego. Kluczowe znaczenie mają tu decyzje podejmowane lokalnie, na poziomie gmin, ale ramy dla tych decyzji wyznaczają regulacje ogólnokrajowe. Dlatego nasze myślenie o planowaniu przestrzennym musimy skutecznie powiązać z myśleniem w kategoriach klimatu.

Pierwsza część komunikatu diagnozuje dwie główne niedoskonałości polskiego systemu:

1) brak lokalnych planów przestrzennych i nadużywanie administracyjnych decyzji o warunkach zabudowy prowadzi do niekontrolowanej zabudowy, a w konsekwencji do wzrostu uszczelnienia i redukcji powierzchni biologicznie czynnej; chaotyczna zabudowa rodzi także konieczność nadmiernej rozbudowy dróg i kanalizacji;

2) niewykorzystywanie sprawdzonych w innych krajach narzędzi reagowania na wyzwania klimatyczne takich jak: instrumenty klimatyczne, narzędzia monitorowania, integracja systemowa różnych rozwiązań, czy mechanizmy finansowe ułatwiające skuteczną ochronę obszarów biologicznie czynnych.

W drugiej części komunikatu Komitet proponuje siedem priorytetowych działań, które pomogłyby znacząco dostosować polski system planowania przestrzennego do wyzwań klimatycznych:

1. ochrona i odtwarzanie terenów biologicznie czynnych (np. doliny cieków, torfowiska, tereny zalewowe itp.);
2. promowanie zwartej zabudowy miejskiej;
3. wdrażanie błękitno-zielonej infrastruktury miejskiej (zazielenianie miast);
4. zróżnicowanie struktury obszarów rolniczych;
5. redukcja ryzyka poprzez dostosowanie zagospodarowania terenów do prawdopodobieństwa wystąpienia klęsk żywiołowych i ekstremalnych zdarzeń pogodowych
6. uwzględnienie w planowaniu transformacji energetycznej;
7. uwzględnienie ryzyka podniesienia poziomu morza.

Trzecia część komunikatu poświęcona jest systemowym zmianom w prawie, które sprawią, że ochrona i adaptacja do zmiany klimatu zyska wyraźne ramy jako konkretne cele planowania przestrzennego na poziomie lokalnym i ogólnopolskim.

Wstęp

Planowanie przestrzenne odgrywa bardzo ważną rolę w kontekście odpowiedzi na wyzwania klimatyczne. Określanie przeznaczenia terenu i szczegółowych parametrów zabudowy, wprowadzanie ograniczeń i zakazów zabudowy, a także stwarzanie warunków realizacji szczególnie istotnych inwestycji to działania mające znaczenie i dla adaptacji do zmiany klimatu, i jej ograniczenia. W przypadku miast planowanie przestrzenne umożliwia dostosowanie ich do zróżnicowanych wyzwań klimatycznych, ochronę terenów wartościowych przyrodniczo, wyodrębnianie przestrzeni awaryjnej (związanej z niebezpieczną pogodą i zdarzeniami ekstremalnymi) czy wyważanie konfliktów przestrzennych związanych np. z realizacją inwestycji z zakresu odnawialnych źródeł energii. Bez wsparcia ze strony planowania przestrzennego, odpowiedź na wyzwania klimatyczne będzie niepełna¹ i ograniczona. Dlatego tak istotne jest zdiagnozowanie możliwości i potrzeb z perspektywy polskiego systemu planowania przestrzennego.

W Komunikacie przedstawiamy odpowiedzi na priorytetowe wyzwania klimatyczne z perspektywy prawa oraz proponujemy dobre praktyki planowania przestrzennego na szczeblu lokalnym. To władze gminne są podstawowym podmiotem realizującym politykę przestrzenną, odpowiadającym za ochronę i kształtowanie przestrzeni. Ich realne możliwości w tym zakresie są jednak zdeterminowane aktywnością władz innych szczebli, w szczególności władz krajowych. Nasze rekomendacje kierujemy zarówno do władz publicznych, jak i interesariuszy odpowiedzialnych za kształtowanie przestrzeni.

Problemy polskiego systemu planowania przestrzennego z perspektywy wyzwań klimatycznych

Problemy planowania przestrzennego bezpośrednio przekładają się na ochronę klimatu i adaptację do jego skutków. Dokonując syntezy, można wyodrębnić dwie współzależne grupy wyzwań: wyzwania związane z chaosem przestrzennym oraz wyzwania związane ze słabością instytucjonalną polskiego systemu.

1) Ogromną barierą, utrudniającą realizację wyzwań klimatycznych, jest chaos przestrzenny². Jest on skutkiem niekontrolowanej zabudowy, co wynika z nieostrych rozwiązań prawnych i trudnej do ograniczenia silnej presji urbanistycznej, szczególnie zauważalnej na obrzeżach dużych miast. Dla większości obszaru Polski (ok. 2/3 powierzchni kraju) nie istnieją lokalne plany przestrzenne³. Miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego są często fragmentaryczne⁴, a szczególny problem stanowi nadużywanie administracyjnych decyzji o warunkach zabudowy⁵. Decyzje te w wielu gminach stały się podstawowym instrumentem gospodarowania przestrzenią, co powoduje niekontrolowaną ekspansję zabudowy⁶. Rozpraszanie zabudowy na terenach otwartych prowadzi do zwiększania uszczelnienia powierzchni i wzrostu emisji gazów cieplarnianych na skutek konieczności rozbudowy infrastruktury transportowej, wodno-kanalizacyjnej i energetycznej, a przejmowanie terenów biologicznie czynnych zmniejsza bioróżnorodność i potencjał tych terenów do pochłaniania i trwałego wiązania węgla⁷. Zdarza się również, że uchwalone plany przestrzenne nie gwarantują wystarczającej ochrony ładu przestrzennego, co skutkuje postępującą degradacją środowiska i krajobrazu⁸. Pogłębiający się chaos przestrzenny utrudnia też wdrażanie celów związanych z adaptacją do zmian klimatu, ograniczając zasób terenów ważnych z perspektywy klimatycznego i ekologicznego bezpieczeństwa mieszkańców.

2) Sposób organizacji systemu planowania przestrzennego w Polsce pozostaje nieadekwatny do konieczności reakcji na wyzwania klimatyczne, czego nie zmieniają znacząco kolejne nowelizacje przepisów z zakresu planowania przestrzennego. Odwołując się do przykładów sprawdzonych rozwiązań instytucjonalnych w innych państwach europejskich, należy stwierdzić, że w polskim systemie planowania przestrzennego brakuje przede wszystkim:

• instrumentów klimatycznych (np. specjalnych planów przestrzennych)ułatwiających i usprawniających istotne z perspektywy klimatycznej działania na poszczególnych obszarach⁹ oraz baz danych i narzędzi monitorowania klimatycznych i środowiskowych konsekwencji decyzji przestrzennych;
• pogłębionej integracji narzędzi planowania przestrzennego z narzędziami istotnymi z perspektywy wyzwań klimatycznych (np. miejskimi planami adaptacji do zmiany klimatu)¹⁰;
• mechanizmów finansowych i prawnych umożliwiających skuteczną ochronę terenów biologicznie czynnych;
• szerszego uwzględniania wyzwań klimatycznych w strategicznym planowaniu przestrzennym¹¹;
• aktu na poziomie krajowym wskazującego kierunki rozwoju przestrzennego w perspektywie długookresowej, integrującego tę perspektywę z wyzwaniami klimatycznymi¹².

Kluczowe działania umożliwiające efektywne powiązanie planowania przestrzennego z wyzwaniami dotyczącymi klimatu

Z perspektywy lokalnych instrumentów planowania przestrzennego za szczególnie istotne należy uznać następujące kierunki działań:

1. ochrona (również przy pomocy instrumentów planowania przestrzennego)i odtwarzanie lub rehabilitacja terenów kluczowych dla adaptacji, wszczególności dolin cieków, torfowisk, terenów zalewowych i infiltracyjnych,lasów oraz terenów górskich i podgórskich;
2. promowanie zwartej zabudowy miejskiej i ograniczanie ekspansji miast na obszary cenne przyrodniczo (np. ochrona Zielonych Pierścieni wokół miast);
3. wdrażanie systemów błękitno-zielonej infrastruktury w różnej skali: struktur zieleni miejskiej (w tym „zazielenianie” centrów miast), rolnictwa miejskiego,„nieużytków” w obszarach miejskich i podmiejskich, w tym podtrzymywanie lub odtwarzanie przestrzennej łączności systemów przyrodniczych;
4. redukcja ryzyka poprzez dostosowanie zagospodarowania terenów do prawdopodobieństwa wystąpienia klęsk żywiołowych i ekstremalnych zdarzeń pogodowych. Istotna jest nie tylko zdolność reagowania na zdarzenia kryzysowe, ale też systematyczne wdrażanie działań transformatywnych i proaktywnych za pomocą instrumentów planowania przestrzennego;
5. dbałość o zróżnicowaną strukturę krajobrazów otwartych użytkowanych rolniczo;
6. szersze uwzględnienie w planowaniu przestrzennym wyzwań transformacji energetycznej, w szczególności rozwoju odnawialnych źródeł energii i rozbudowy infrastruktury wytwórczej i sieciowej. Musi odbywać się to w sposób zapewniający ograniczanie konfliktów przestrzennych, ochronę ekosystemów oraz dostarczanych przez nie usług ekosystemowych;
7. uwzględnianie w planowaniu przestrzennym obszarów przybrzeżnych i ryzyka negatywnych konsekwencji wzrostu poziomu morza.

Proponowane szczegółowe postulaty wymagające uwzględnienia w lokalnych politykach przestrzennych

Istotnym punktem odniesienia do dyskusji o sposobie wdrażania kolejnych postulatów jest reforma planowania przestrzennego z 2023 roku¹³ . Warto jednak wspomnieć, że również nowe przepisy nie uwzględniają odpowiedzi na wyzwania klimatyczne. Dlatego Komitet rekomenduje następujące priorytetowe działania:

• Wzmocnienie podstaw prawnych podkreślających rolę ochrony i adaptacji do zmiany klimatu w instrumentach planowania przestrzennego –„wymagania wynikające z ochrony i adaptacji do zmian klimatu” powinny zostać ujęte jako jeden z deklarowanych celów planowania przestrzennego (art.1 ust. 2 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym). Następnie,w ramach ustawowych definicji (art. 2 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym) należy wskazać kluczowe kierunki działań dla realizacji tych celów. Ochrona i adaptacja do zmiany klimatu muszą być jednoznacznymi celami planowania przestrzennego, zauważalnymi przy okazji dokonywania wykładni przepisów;
• Wyodrębnianie (na szczeblu ponadlokalnym) i ochrona przy wsparciu instrumentów planowania przestrzennego stref o szczególnym znaczeniu z perspektywy adaptacji i mitygacji zmian klimatu. Wskazane strefy powinny być wyznaczane na podstawie funkcji poszczególnych terenów i obejmować w szczególności doliny rzeczne i/ lub strefy zalewowe, lasy w strefach górskich i podgórskich, mokradła oraz zapewniać łączność systemów przyrodniczych;
• Uniemożliwienie podejmowania rozstrzygnięć przestrzennych odnoszących się do fragmentarycznych terenów, oderwanych od szerszego kontekstu przestrzennego danej jednostki planistycznej i jednostek sąsiadujących. Władze gmin powinny powstrzymać się przed uchwalaniem planów przestrzennych dla małych obszarów (zwłaszcza na terenach podmiejskich) oraz rygorystycznie podchodzić do wykładni kryteriów wydawania decyzji o warunkach zabudowy. Zasadny jest postulat ustawowego ograniczenia możliwości uchwalania planów miejscowych dla niewielkich obszarów;
• Zapewnienie ochrony terenów otwartych wokół dużych miast oraz obszarów cennych przyrodniczo, w tym obszarów ważnych z perspektywy retencji w miastach. Pewne możliwości w tym zakresie mogą zagwarantować plany ogólne. Jest w nich przewidziana możliwość odpowiedniego strefowania, pozwalająca ograniczyć poziom presji urbanistycznej na tereny otwarte. Dla realizacji funkcji ochronnej konieczne jest czytelne wyodrębnienie obszarów cennych przyrodniczo, strukturalnych obszarów błękitno-zielonej infrastruktury, obszarów ważnych z perspektywy retencji, a następnie wzmocnienie ich ochrony planistycznej. Istotną zmianą (wymagającą jednak dalszych rozwiązań prawnych) jest rozszerzenie stosowanego w prawie planowania przestrzennego wskaźnika powierzchni biologicznie czynnej, o ocenę efektywności ekologicznej zieleni;
• Opracowanie specjalnych standardów urbanistycznych dla terenów szczególnie narażonych na ekstrema pogodowe (np. terenów zagrożonych powodzią i osuwiskami, narażonych na zniszczenie w przypadku przerwania wałów przeciwpowodziowych, czy centrów miast eksponowanych na fale upałów);
• Wprowadzenie przepisów motywujących inwestorów i projektantów do ochrony i zwiększania powierzchni zieleni i retencji wody, zwłaszcza w zakresie „zazieleniania” centrów miast, w oparciu o zasadę odpowiedzialnego inwestowania i wdrażania rozwiązań opartych o przyrodę. Aktualnie wytyczne przestrzenne dotyczące drzew i terenów zielonych bywają często ignorowane. Ustawodawca powinien zadbać o skuteczne mechanizmy weryfikujące stosowanie tych przepisów, również po ukończeniu prac nad daną inwestycją. W szczególności ustawodawca powinien zwrócić uwagę na przepisy określające obowiązek zachowania i ochrony zdrowych drzew, retencji i infiltracji wód opadowych do gruntu oraz przepisy wprowadzające sukcesywnie obowiązek zazieleniania płaskich dachów projektowanych budynków w przypadku, gdy nie powoduje to konfliktu z umieszczeniem paneli fotowoltaicznych;
• Integracja programów ochrony środowiska z aktami planowania przestrzennego oraz integracja instrumentów planowania przestrzennego z treścią planów adaptacji do zmiany klimatu. Zwłaszcza wzmocnienie roli tych ostatnich instrumentów stanowi szansę z perspektywy planowania przestrzennego. Działania wskazane w planach adaptacji do zmian klimatu powinny przekładać się na skonkretyzowane wytyczne dla stref wskazywanych w planach ogólnych oraz na szczegółowe postanowienia miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego;
• planowanie przestrzenne terenów szczególnie narażonych na skutki zmian klimatu oraz terenów ważnych z perspektywy ograniczenia tych skutków, powinno uwzględniać przyszłą ubezpieczalność inwestycji. Przewidziana w instrumentach planowania przestrzennego możliwość zabudowy np. terenów zalewowych albo osuwisk stwarza liczne potencjalne problemy w przyszłości. Na przykład brak możliwości ubezpieczenia inwestycji finansowanej przez bank może skutkować wypowiedzeniem kredytu (brak zabezpieczenia kredytu).

Realizacja wskazanych postulatów wymaga z jednej strony zmian w prawie, a z drugiej – regularnego wsparcia merytorycznego gmin przy opracowywaniu poszczególnych instrumentów planowania przestrzennego, w szczególności planów ogólnych. Istotnym zagadnieniem jest również zapewnienie gminom możliwości finansowych w zakresie szerszej realizacji wskazanych celów.

Wskazane kierunki działań należy uznać za priorytetowe z perspektywy aktualnych potrzeb polskiego systemu planowania przestrzennego oraz zapewnienia bezpieczeństwa ekologicznego i możliwości dalszego rozwoju kraju w warunkach zmiany klimatu. Niewątpliwie jednak wyzwania dotyczące adaptacji i mitygacji klimatycznej występują również w innych sferach związanych z planowaniem przestrzennym. Komitet dostrzega konieczność regularnego monitorowania podejmowanych działań, zarówno z perspektywy ustawodawcy, jak i władz lokalnych.

Uchwała wyraża opinię Komitetu i nie powinna być utożsamiana ze stanowiskiem Polskiej Akademii Nauk (par. 5 ust. 3 Uchwały nr 1/2023 Prezydium PAN w sprawie utworzenia komitetów problemowych i rad przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk na kadencję 2023-2026)

¹ Potwierdza to raport Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN „Przestrzenne Zagospodarowanie Kraju. Perspektywa Długookresowa” (Warszawa 2022), gdzie wśród kluczowych wyzwań w perspektywie roku 2050 wyróżniono również wyzwania klimatyczne. Na szczególną uwagę zasługują: włączenie celów adaptacyjnych do planowania przestrzennego dla kształtowania błękitno-zielonej infrastruktury miast (w tym w szczególności intensywny rozwój terenów zieleni, działania przeciwpowodziowe, ochrona i rehabilitacja ekosystemów wodnych), wdrażanie założeń miasta zwartego, kształtowanie i wdrażanie standardów zabudowy i infrastruktury odpornej na zagrożenia, a także dostosowany do wyzwań klimatycznych rozwój infrastruktury transportowej i energetycznej. Za m.in. T. Markowskim można wskazać w tym zakresie konieczność „zintegrowanego planowania rozwoju” umożliwiającego bardziej efektywne powiązanie zróżnicowanych sfer tematycznych polityk publicznych. T. Markowski, D. Drzazga, „System zintegrowanego planowania rozwoju w warunkach polskich”, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2023. wróć do tekstu

² A. Kowalewski, T. Markowski, P. Śleszyński (red.), „Studia nad chaosem przestrzennym”, Studia KPZK PAN, t. 182, Warszawa 2018; T. Bąkowski, P. Lorens, A. Ostrowska, T. Markowski, M. Nowak, P. Śleszyński, I. Zachariasz, J. Dziedzic-Bukowska, A. Fogel, A. Nałęcz, Z. Tokarzewska-Żarna, M. Blaszke, „Kluczowe zasady i cele systemu planowania przestrzennego”, Studia KPZK PAN, t. 205, Warszawa 2022. wróć do tekstu

³ Dane GUS wskazują, że miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego (mpzp) obejmują mniej niż 1/3 powierzchni kraju. W 2019 r. było to 31,2%, a w 2021 r. – 31,7%, co oznacza wzrost jedynie o 0,5 p.p. Na koniec 2021 r. tylko 24% gmin w kraju miało wskaźnik pokrycia ich powierzchni planami miejscowymi wynoszący od 90% do 100%. Trzeba jednak zastrzec, że większość tych planów sporządzono na podstawie nieaktualnych przepisów, co nie gwarantowało aktualności mpzp i wymagało przeprowadzenia zmian. Źródło: raport NIK 25 kwietnia 2023. P. Śleszyński, T. Komornicki, J. Solon, M. Więckowski, „Planowanie przestrzenne w gminach”, Sedno, Warszawa 2012 (oraz liczne aktualizacje wskazanego raportu). wróć do tekstu

⁴ Wyniki kontroli NIK wskazują również na znaczne rozdrobnienie planów miejscowych w gminach. Średnia powierzchnia mpzp – uchwalonych bądź zmienionych na terenach skontrolowanych gmin – kształtowała się na poziomie od 2 do ok. 30 ha, a zatem ich zasięg, w przypadku najmniejszych mpzp, nie był większy niż zasięg oddziaływania decyzji WZ. wróć do tekstu

⁵ Według raportu NIK z 25 kwietnia 2023 „w okresie 2019–2022 (I kwartał) skontrolowane gminy wydały w sumie 1664 decyzji WZ dla nowych inwestycji mieszkaniowych, z tego ponad 36% dotyczyło terenów, które w Studium nie były przeznaczone pod taką zabudowę. W gminach, których powierzchnia tylko w niewielkim stopniu była objęta planami miejscowymi (od 10% do 30%), takich decyzji wydawano ponad 88%”. Źródło: https://www.nik.gov.pl/aktualnosci/planowanie-i-zagospodarowanie-przestrzenne.html wróć do tekstu

⁶ Nadpodaż terenów mieszkaniowych wyznaczonych w dokumentach Studium gmin (stan na 31.12.2021) wynosiła w sumie ponad 6 mln ha, a więc zajmowała ok. 19% powierzchni całkowitej Polski. Jak wyliczył Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN na takim obszarze mogłoby zamieszkać nawet 200 mln osób, podczas gdy liczba ludności Polski wynosi zaledwie 38 mln. wróć do tekstu

⁷ Komunikat 04/2021 interdyscyplinarnego Zespołu doradczego do spraw kryzysu klimatycznego przy prezesie PAN na temat zagrożeń miast wobec kryzysu klimatycznego. wróć do tekstu

⁸ T. Chmielewski, P. Śleszyński, S. Chmielewski, A. Kułak, „Ekologiczne i fizjonomiczne koszty bezładu przestrzennego”, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa 2018. wróć do tekstu

⁹ E. Asprogerakas, A. Tasopoulou, „A Climate Change and Green Networks. Spatial Planning Provisions at the Greek Metropolitan Areas”. IOP Conf. Ser. Earth Environ. Sci. 2021; I. Mell, S. Allin, M. Reimer, J. Wilker, „Strategic Green Infrastructure Planning in Germany and the UK: A Transnational Evaluation of the Evolution of Urban Greening Policy and Practice”. Int. Plan. Stud. 2017; S. Kruse, M. Pütz, „Adaptive Capacities of Spatial Planning in the Context of Climate Change in the European Alps”. Eur. Plan. Stud. 2014. wróć do tekstu

¹⁰ P. Aboagye, A. Sharifi, „A Post-Fifth Assessment Report Urban Climate Planning: Lessons from 278 Urban Climate Action Plans Released from 2015 to 2022. Urban Climate 2023”; S. Erlwein, J. Meister, C.Wamsler, S. Pauleit, „Governance of Densification and Climate Change Adaptation: How Can Conflicting Demands for Housing and Greening in Cities Be Reconciled? Land Use Policy 2023”. wróć do tekstu

¹¹ A. Kamaras, A. Yiannakou, „Interactions between Strategic Spatial Planning and Local State in Weak Institutional Setting”s. disP – The Planning Review 2017; S. Grafakos, K. Trigg, M. Landauer, L. Chelleri, S. Dhakal, „Analytical Framework to Evaluate the Level of Integration of Climate Adaptation and Mitigation in Cities”. Climatic change 2019. wróć do tekstu

¹² „Przestrzenne Zagospodarowanie Kraju. Perspektywa Długookresowa”, raport KPZK PAN, Warszawa 2022. wróć do tekstu

¹³ Ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o zmianie ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2023, poz. 1688). wróć do tekstu

The post Wyzwania klimatyczne a zagospodarowanie przestrzenne – komunikat Komitetu ds. Kryzysu Klimatycznego PAN appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Komunikat 04/2024
Komitetu Problemowego ds. Kryzysu Klimatycznego
przy Prezydium PAN
na temat
wpływu zmiany klimatu na zdrowie

STRESZCZENIE

Zmiana klimatu to nie abstrakcyjny proces dotyczący odległej przyszłości, lecz gwałtowne zmiany już teraz wpływające na nasze codzienne życie.

Upały istotnie zwiększają ryzyko udarów oraz chorób układu krążenia i wielu innych. Szczególnie dotkliwie odczuwają je najstarsi mieszkańcy, kobiety w ciąży i niemowlęta. W konsekwencji zmiany klimatu mogą cofnąć rezultaty postępu technologicznego i medycznego – odwrócić trwający od lat trend zwiększającej się długości życia i spadającej śmiertelności niemowląt.

Upały utrudniają dostęp do czystej wody, tym samym zwiększając ryzyko powrotu poważnych chorób i kryzysów higienicznych.

Zmiany klimatu destabilizują ekosystemy, tworząc warunki do migracji gatunków i rozwoju nowych patogenów. Powoduje to docieranie do Polski nieznanych tu wcześniej chorób (np. przenoszonych przez komary), a także zwiększa ryzyko wybuchu kolejnych pandemii powodowanych przez całkiem nowe choroby odzwierzęce.

Dlatego już dziś musimy podjąć wielotorowe działania, które:

1. natychmiast zminimalizują niekorzystny wpływ zmian klimatycznych na nasze bezpieczeństwo i zdrowie,
2. spowolnią dalszy postęp zmian klimatu i pozwolą długoterminowo zachować zdrowie i życie przyszłym pokoleniom.

Wprowadzenie

Polska znajduje się w strefie klimatu umiarkowanego, w której ekstremalne temperatury spotykane są rzadko, a przyrodą rządzą pory roku. Obserwowana w ostatnich latach zmiana klimatu nie wydaje się dramatyczna z naszego punktu widzenia, a coraz łagodniejsze zimy, czy upalne lata przez niektórych przyjmowane są wręcz z radością. Informacje o związanych z tymi zmianami długofalowych zagrożeniach docierają do nas, jednak nie przemawiają do wyobraźni. Często odezwy o zmianę podejścia do przyrody rozbijają się o naszą wygodę, bo skala czasowa wydaje się zbyt długa, a nadużywane hasło dbania o planetę skłania do zadania pytania – czy to nie my powinniśmy być najważniejsi?

A przecież walka o zatrzymanie zmiany klimatu to nie tylko walka o planetę i różnorodność gatunkową, to przede wszystkim walka o nasz komfort i bezpieczeństwo [1]. Obecnie żyjemy w dobrze zdefiniowanym ekosystemie we względnej równowadze. Jednak zaburzenie tego stanu zagraża naszemu życiu i zdrowiu. Aby zachować bezpieczeństwo, rozwój technologiczny i komfort Homo sapiens potrzebuje dziś nowych strategii działań w niespotykanej dotąd globalnej skali.

W niniejszym opracowaniu odnosimy się do powodowanych przez zmiany klimatu zagrożeń dla naszego zdrowia. Zagrożenia te już się pojawiły, a ich intensywność będzie rosła w najbliższych latach.

Ekstremalne zdarzenia pogodowe

Globalne ocieplenie wiąże się z coraz częstszymi, gwałtownymi i intensywnymi anomaliami oraz zjawiskami pogodowymi, w tym z falami upałów występującymi na wszystkich kontynentach. Wzrost temperatury atmosferycznej prowadzi do zwiększonej zapadalności na udary cieplne, szczególnie wśród osób starszych i dzieci. Udar cieplny jest stanem zagrożenia życia, gdy organizm nie jest już w stanie kontrolować swojej temperatury. Temperatura ciała gwałtownie wzrasta, mechanizm pocenia się zawodzi, a ciało nie jest w stanie samo się ochłodzić [2]. Uważa się, że nawet 37% wszystkich występujących obecnie udarów cieplnych można przypisać antropogenicznym emisjom gazów cieplarnianych [3]. Latem 2022 roku w Europie aż 61 672 zgonów można było przypisać upałom [4]. Oznacza to, że już dziś zmiany klimatu przynoszą rocznie 23 tysiące dodatkowych ofiar upałów rocznie. To tak, jakby z mapy zniknął Wyszków. Ekstremalne zjawiska pogodowe w Europie będą w najbliższych dziesięcioleciach narastać. Śmiertelność związana z gorącem będzie coraz poważniejszym problemem zdrowia publicznego, powodując odwrócenie się trendu wydłużania się długości życia ludzi [5]. Wzrost temperatury jest również związany z intensyfikacją ryzyka wystąpienia zaburzeń rytmu serca, zawału serca czy choroby wieńcowej [6]. Wyniki przeprowadzonych badań jednoznacznie wykazują, że wzrost temperatury o 1°C jest związany ze wzrostem ryzyka zgonu z powodu chorób sercowo-naczyniowych o ponad 2%, przy czym najwyższe ryzyko dotyczy udaru i choroby wieńcowej.

Wzrost temperatury wpływa na wszystkie obszary naszego funkcjonowania, znacząco zwiększając prawdopodobieństwo wystąpienia wielu innych zjawisk. Badania pokazują m.in. wzrost ryzyka przedwczesnych porodów o ~5% na każdy 1^oC oraz wzrost częstości epizodów schizofrenii o ~7% w czasie fali upałów [7]. Dlatego niezmiernie istotna jest zmiana podejścia do tworzonej oraz istniejącej infrastruktury, w której na co dzień bytujemy (potrzebujemy więcej cienia i zieleni) oraz wdrożenie edukacji dotyczącej radzenia sobie w trakcie upałów.

Czysta woda

Zmiany klimatu i ekstremalne zjawiska pogodowe wpływają na bilans wodny. Oznacza to okresowy brak dostępu do czystej, zdatnej do spożycia wody i ryzyko powrotu dawno zapomnianych w naszym klimacie chorób. Choroby przenoszone drogą fekalno-oralną (np. cholera, dur brzuszny, czerwonka bakteryjna, wirusowe zapalenia wątroby typu A i E) jak dotąd nie występują powszechnie w Europie dzięki tzw. higienie komunalnej, czyli stałemu utrzymywaniu sprawnej i dobrej jakościowo infrastruktury wodociągowej, sanitarno-kanalizacyjnej oraz dzięki nadzorowi nad żywnością, a także łatwemu dostępowi do prostych antybiotyków doustnych. Katastrofalne klęski żywiołowe lub choćby tylko zaniki zasilania wyłączają tę infrastrukturę i procedury, a w efekcie powyższe choroby zakaźne przestaną być „trzymane na dystans” i dość szybko powrócą. Ważną lekcję przyniosła tu katastrofa naturalna, jaką było trzęsienie ziemi w Haiti w styczniu 2010 roku. Bezpośrednio na skutek trzęsienia zginęło ponad 300 tysięcy osób, jednak zniszczenia sieci kanalizacyjnej i lokalne powodzie w połączeniu z przybyciem zespołów ratowników, którzy stali się źródłem zakażenia przecinkowcem cholery, doprowadziło do wybuchu epidemii, na którą zachorowało ponad 820 tysięcy osób. Odnotowano wówczas niemal 10 tysięcy ofiar śmiertelnych, kilkadziesiąt osób zlinczował tłum, co doprowadziło do wprowadzenia stanu wyjątkowego w październiku 2010 roku. Zachorowania na cholerę odnotowywano w Haiti do lutego 2019 r. [8].

Poważnym problemem związanym z globalnym ociepleniem jest zmiana warunków fizycznych ekosystemów wodnych prowadząca do przebudowy ich struktury biologicznej. Wzrost temperatury i niski przepływ rzek wydłużający czas stagnacji wody w zasilanych rzekami zbiornikach i niektórych jeziorach skutkuje częstszym pojawianiem się sinic. Dominują one struktury biologiczne tych ekosystemów i często zwiększają produkcję toksyn. Dotyczy to zwłaszcza zbiorników i jezior w wysokich szerokościach geograficznych, w tym w Polsce. Występowanie intensywnych opadów i brak pokrywy śnieżnej może – zwłaszcza w zlewni o niskim udziale lasów i mokradeł – prowadzić do intensywnego spływu powierzchniowego zasilającego ekosystemy wodne w związki fosforu i azotu. Te z kolei są bezpośrednio pozytywnie skorelowane z produkcją sinic.

Innym przykładem bezpośredniego wpływu zmian klimatu na nasze zdrowie jest legionelloza, czyli choroba wywoływana przez bakterię Legionella sp., która występuje naturalnie w wodach powierzchniowych i sporadycznie powoduje zakażenia u człowieka. Częstość takich zakażeń rośnie wraz z temperaturą, która sprzyja rozwojowi tych bakterii. Optymalne warunki do ich namnażania się to temperatura w zakresie 25–45°C, która w naturalnych warunkach rzadko jest w Polsce spotykana. Jednakże, wraz ze wzrostem średnich temperatur i podwyższaniem się temperatury wody w sieciach przesyłowych i zbiornikach klimatyzatorów, bakteria uzyskuje korzystne nisze ekologiczne. W krajach południowej Europy to zagrożenie jest doskonale znane: corocznie notowane są liczne przypadki zakażeń w miesiącach letnich. Co ważne, w 2023 roku również w Polsce odnotowano liczne przypadki legionellozy oraz ogniska zakażeń, co bezpośrednio należy powiązać z faktem, że rok ten był najcieplejszy w historii pomiarów. Zagrożenie to dla Polski opisano już kilka lat wcześniej, jednak nie zostały podjęte żadne działania zapobiegawcze [9].

Nowe zagrożenia

Zmiany klimatyczne wpływają na nasze życie i zdrowie nie tylko bezpośrednio, pogarszając warunki życiowe, ale również pośrednio – poprzez zmianę ekosystemów, w których żyjemy. Wszystkie gatunki na Ziemi mają swoje nisze ekologiczne, w których funkcjonują. Działalność człowieka zakłóca funkcjonowanie tych nisz, co prowadzi nie tylko do wymierania gatunków, ale także do migracji zwierząt, zmian w ich geograficznym rozmieszczeniu (zasięgu i liczebności) oraz w ekosystemach, w których występują [10–12].

Wśród wielu negatywnych efektów takich zmian wymienić można także wzrost ryzyka chorób, które dotychczas stanowiły zagrożenie głównie podczas egzotycznych podróży. Drugie, być może jeszcze ważniejsze, ryzyko wiąże się ze wzrostem prawdopodobieństwa pojawienia się nowych patogenów mogących spowodować pandemię.

W pierwszym przypadku namacalnym przykładem pojawienia się nowych chorób są patogeny przenoszone przez komary. Zwiększenie ryzyka wynika zarówno ze wzrostu zdolności wirusów do przetrwania i namnażania się w owadach w niższych temperaturach, jak i z rozszerzaniem się zasięgu występowania gatunków komarów będących wektorem zakażeń. Warto podkreślić, że choć potocznie termin „komar” odnosi się do jednego rodzaju owada, w rzeczywistości obejmuje on wiele gatunków różniących się wyglądem oraz rodzajami przenoszonych chorób. Na przykład malaria jest przenoszona przez komary z rodzaju Anopheles (np. widliszek), denga głównie przez Aedes (komar egipski, komar tygrysi), a gorączka Zachodniego Nilu przez komary z rodzaju Culex (np. komar pospolity). Zmiany klimatyczne już dziś umożliwiają migrację komarów coraz dalej na północ, a analizy wskazują na przyspieszenie tego procesu, co sugeruje, że możemy obserwować przypadki nowych chorób również w Polsce [13–15].

W związku z opisanymi procesami obserwuje się coraz szersze występowanie dengi w krajach europejskich. Pierwsze przypadki lokalnej transmisji dengi zaobserwowano we Francji i Chorwacji w 2010 r. [16–18] i dziś choroba ta obecna jest w wielu krajach europejskich [19].

Z drugiej strony ograniczeniem są również wymogi samych patogenów. Przykładem może być wirus Zachodniego Nilu wywołujący zapalenie mózgu i przenoszony przez komary występujące w całej Europie. Od początku XXI wieku wirus ten rozszerzył swoje występowanie na północ. Początkowo rozprzestrzeniał się w Amerykach, a teraz proces ten następuje w Europie z przypadkami infekcji u ludzi w krajach sąsiadujących z Polską, takich jak Niemcy i Czechy [20]. Wykazano bezpośrednią zależność zmian klimatu z występowaniem tego wirusa [21, 22].

Również kleszcze przenoszą wiele chorób wirusowych, bakteryjnych oraz pasożytniczych. Niektóre z nich, na przykład gorączka krymsko-kongijska, charakteryzują się bardzo wysoką śmiertelnością [23]. Również w przypadku tych pajęczaków obserwuje się znaczący wpływ zmian klimatu na zasięg i częstość ich występowania, co z kolei prowadzi do pojawienia się w naszej strefie klimatycznej nowych, egzotycznych chorób [24, 25].

Chociaż rozprzestrzenianie się chorób wirusowych jest dla nas niebezpieczne, są to procesy stosunkowo powolne, co pozwala na wdrożenie działań ochronnych. Już teraz dostępne są pierwsze szczepionki przeciwko dendze, a nawet przeciw malarii. Trwają również prace nad skutecznymi terapiami, które mogą złagodzić objawy tych chorób.

Znacznie poważniejszym zagrożeniem jest jednak rosnące ryzyko pojawienia się całkowicie nowych, odzwierzęcych chorób, które mogą spowodować kolejną pandemię. Nasza aktywność ma istotny wpływ na ryzyko wystąpienia pandemii. Zmiana warunków życia spowodowana działalnością ludzką prowadzi do utraty ustalonych nisz ekologicznych przez zwierzęta, co zmusza je do migracji i wejścia w nowe środowiska oraz interakcji z innymi gatunkami. Co ciekawe, zwiększa to również częstość występowania wirusów u samych zwierząt [26]. Dodatkowo nasza rosnąca mobilność [27] i coraz częstsze kontakty z dzikimi i udomowionymi zwierzętami (np. podczas wakacyjnych wyjazdów do jaskiń z nietoperzami czy odwiedzania targów zwierząt w krajach Azji i Afryki) zwiększają prawdopodobieństwo transmisji międzygatunkowej.

Kontakt z nietoperzem jest groźniejszy dla turysty niż dla lokalnego mieszkańca. Mieszkańcy danych terenów mają częsty kontakt z występującymi lokalnie zwierzętami i w efekcie również z wirusami i bakteriami występującymi u tych zwierząt. Ich układ odpornościowy przez lata adaptował się do tych patogenów, minimalizując ryzyko zakażenia i poważnej infekcji w przypadku pojawienia się wariantu zagrażającego ludziom. W przeciwieństwie do nich Europejczycy nie posiadają tej naturalnej bariery i pojawienie się takiej transmisji stanowi realne zagrożenie [28–30].

Możemy obserwować podobne sytuacje w świecie zwierząt. Przykładem może być introdukcja wiewiórki szarej w Europie, która wypiera miejscową wiewiórkę pospolitą. Proces ten jest związany między innymi z przenoszeniem wirusa ospy wiewiórek i nicienia Strongyloides robustus przez gatunek inwazyjny. Podczas kiedy wiewiórka szara przystosowała się do tych zagrożeń, populacja wiewiórki pospolitej gwałtownie maleje [31, 32].

Podsumowanie

Zmiany klimatu przyniosą nowe zagrożenia długoterminowe, których wciąż jeszcze możemy uniknąć. Są jednak takie, które już dziś stanowią naszą teraźniejszość. W związku z tym musimy podjąć działania wielotorowe, które z jednej strony zminimalizują niekorzystny wpływ zmian klimatycznych na nasze bezpieczeństwo i zdrowie poprzez rozwój technologii, włączając w to biomedycynę i przygotowania logistyczno-organizacyjne, natomiast z drugiej spowolnią dalszy postęp zmian klimatu i pozwolą długoterminowo zachować zdrowie i życie przyszłym pokoleniom. To zintegrowane podejście, łączące zarówno reaktywne, jak i prewencyjne strategie, jest niezbędne do skutecznego zarządzania ryzykiem zdrowotnym w obliczu zmieniającego się świata.

Aby było to możliwe, konieczne jest skoordynowane działanie ponad podziałami politycznymi. W związku z tym apelujemy o:

1. Utworzenie i wsparcie mechanizmu doradztwa naukowego na wysokim szczeblu, na wzór sprawdzonego podejścia scientific advice, które pozwoli na obiektywne i wyłączone z rozgrywek politycznych i biznesowych opracowanie kluczowych zagadnień dla decydentów.

2. Rozszerzenie funkcjonowania autonomicznej służby cywilnej, aby była w stanie reagować na pojawiające się zagrożenia, w tym powodowane przez fale ekstremalnych upałów.

3. Inwestycję w technologie przyszłości, zarówno w zakresie biomedycyny, jak i rozwiązań zwiększających naszą odporność na szybko zachodzące zmiany klimatu.

4. Edukację personelu medycznego, ze szczególnym uwzględnieniem lekarzy rodzinnych, w zakresie rozpoznawania oraz działania w przypadku chorób, które prawdopodobnie pojawią się w regionie w najbliższym czasie.

5. Wdrożenie elementu oceny ryzyka klimatycznego w projektowaniu nowej oraz modernizacji istniejącej infrastruktury. Niezbędne są zmiany organizacyjne i legislacyjne – przykładem takich pilnych zmian jest wdrożenie dyrektywy unijnej dotyczącej czystej wody [33].

Komunikat wyraża opinię Komitetu i nie powinien być utożsamiany ze stanowiskiem Polskiej Akademii Nauk (par. 5 ust. 3 Uchwały nr 1/2023 Prezydium PAN w sprawie utworzenia komitetów problemowych i rad przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk na kadencję 2023-2026).

Bibliografia

[1] (IPCC), I. P. on C. C. Health, Wellbeing and the Changing Structure of Communities. Climate Change 2022 – Impacts, Adaptation and Vulnerability 1041–1170 (2023) doi:10.1017/9781009325844.009. wróć do tekstu

[2] Heat Stress Related Illness | NIOSH | CDC. https://www.cdc.gov/niosh/topics/heatstress/heatrelillness.html. wróć do tekstu

[3] Vicedo-Cabrera, A. M. et al. The burden of heat-related mortality attributable to recent human-induced climate change. Nature Climate Change 2021 11:6 11, 492–500 (2021). wróć do tekstu

[4] Ballester, J. et al. Heat-related mortality in Europe during the summer of 2022. Nature Medicine 2023 29:7 29, 1857–1866 (2023). wróć do tekstu

[5] Suarez-Gutierrez, L., Müller, W. A. & Marotzke, J. Extreme heat and drought typical of an end-of-century climate could occur over Europe soon and repeatedly. Communications Earth & Environment 2023 4:1 4, 1–11 (2023). wróć do tekstu

[6] Liu, J. et al. Heat exposure and cardiovascular health outcomes: a systematic review and meta-analysis. Lancet Planet Health 6, e484–e495 (2022). wróć do tekstu

[7] Hu, J. et al. Seasonal peak and the role of local weather in schizophrenia occurrence: A global analysis of epidemiological evidence. Science of The Total Environment 899, 165658 (2023). wróć do tekstu

[8] Haiti | Earthquake and Cholera Outbreak – Emergency Appeal № MDRHT018 – Operation update #6 – Haiti | ReliefWeb. https://reliefweb.int/report/haiti/haiti-earthquake-and-cholera-outbreak-emergency-appeal-no-mdrht018-operation-update-6. wróć do tekstu

[9] Skotak, K. et al. Raport Końcowy Zawierający Trendy i Prognozy Umieralności i Chorobowości z Powodu Chorób Klimatozależnych, a Także Wnioski i Rekomendacje Dla Jednostek Systemu Ochrony Zdrowia w Zakresie Adaptacji Do Zmian Klimatu. (2020). wróć do tekstu

[10] Tödtling, F. & Trippl, M. One size fits all?: Towards a differentiated regional innovation policy approach. Res Policy 34, 1203–1219 (2005). wróć do tekstu

[11] Wernberg, T. et al. Climate-driven regime shift of a temperate marine ecosystem. Science (1979) 353, 169–172 (2016). wróć do tekstu

[12] Climate change and migratory species: a review of impacts, conservation actions, indicators and ecosystem services | JNCC Resource Hub. https://hub.jncc.gov.uk/assets/9989a5a2-1745-4532-a9f4-92c0c50ca304. wróć do tekstu

[13] Groen, T. A. et al. Ecology of West Nile virus across four European countries: Empirical modelling of the Culex pipiens abundance dynamics as a function of weather. Parasit Vectors 10, 1–11 (2017). wróć do tekstu

[14] Bertola, M., Mazzucato, M., Pombi, M. & Montarsi, F. Updated occurrence and bionomics of potential malaria vectors in Europe: a systematic review (2000–2021). Parasites & Vectors 2022 15:1 15, 1–34 (2022). wróć do tekstu

[15] Giunti, G., Becker, N. & Benelli, G. Invasive mosquito vectors in Europe: From bioecology to surveillance and management. Acta Trop 239, 106832 (2023). wróć do tekstu

[16] Gjenero-Margan, I. et al. Autochthonous dengue fever in Croatia, August- September 2010. Eurosurveillance 16, 1–4 (2011). wróć do tekstu

[17] Vega-Rua, A. et al. High Efficiency of Temperate Aedes albopictus to Transmit Chikungunya and Dengue Viruses in the Southeast of France. PLoS One 8, e59716 (2013). wróć do tekstu

[18] La Ruche, G. et al. First two autochthonous dengue virus infections in metropolitan France, september 2010. Eurosurveillance 15, 1–5 (2010). wróć do tekstu

[19] Dengue worldwide overview. https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-monthly. wróć do tekstu

[20] West Nile virus infection. https://www.ecdc.europa.eu/en/west-nile-virus-infection. wróć do tekstu

[21] Erazo, D. et al. Contribution of climate change to the spatial expansion of West Nile virus in Europe. Nature Communications 2024 15:1 15, 1–10 (2024). wróć do tekstu

[22] Bakonyi, T. & Haussig, J. M. West nile virus keeps on moving up in Europe. Eurosurveillance 25, 2001938 (2020). wróć do tekstu

[23] Crimean-Congo haemorrhagic fever. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/crimean-congo-haemorrhagic-fever. wróć do tekstu

[24] Hekimoglu, O., Elverici, C. & Kuyucu, A. C. Predicting climate-driven distribution shifts in Hyalomma marginatum (Ixodidae). Parasitology 150, 883–893 (2023). wróć do tekstu

[25] Yılmaz, S., İba Yilmaz, S., Alay, H., Koşan, Z. & Eren, Z. Temporal tendency, seasonality and relationship with climatic factors of Crimean-Congo Hemorrhagic Fever cases (East of Turkey: 2012–2021). Heliyon 9, (2023). wróć do tekstu

[26] Warmuth, V. M., Metzler, D. & Zamora-Gutierrez, V. Human disturbance increases coronavirus prevalence in bats. Sci Adv 9, (2023). wróć do tekstu

[27] Chen, L. H. & Wilson, M. E. The Role of the Traveler in Emerging Infections and Magnitude of Travel. Med Clin North Am 92, 1409 (2008). wróć do tekstu

[28] Johnson, B. A. et al. Loss of furin cleavage site attenuates SARS-CoV-2 pathogenesis. Nature 2021 591:7849 591, 293–299 (2021). wróć do tekstu

[29] Evans, T. S. et al. Exposure to diverse sarbecoviruses indicates frequent zoonotic spillover in human communities interacting with wildlife. International Journal of Infectious Diseases 131, 57–64 (2023). wróć do tekstu

[30] Latinne, A. et al. One Health Surveillance Highlights Circulation of Viruses with Zoonotic Potential in Bats, Pigs, and Humans in Viet Nam. Viruses 15, 790 (2023). wróć do tekstu

[31] Tompkins, D. M., White, A. R. & Boots, M. Ecological replacement of native red squirrels by invasive greys driven by disease. Ecol Lett 6, 189–196 (2003). wróć do tekstu

[32] Romeo, C. et al. Biodiversity threats from outside to inside: effects of alien grey squirrel (Sciurus carolinensis) on helminth community of native red squirrel (Sciurus vulgaris). Parasitol Res 114, 2621–2628 (2015). wróć do tekstu

[33] Dyrektywa 2020/2184 w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi (wersja przekształcona) – OpenLEX. https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzienniki-UE/dyrektywa-2020-2184-w-sprawie-jakosci-wody-przeznaczonej-do-spozycia-przez-69394323.

The post Wpływ zmiany klimatu na zdrowie – komunikat Komitetu ds. Kryzysu Klimatycznego PAN appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Warszawa, 16 kwietnia 2024

Komunikat 03/2024
Komitetu Problemowego ds. Kryzysu Klimatycznego
przy Prezydium PAN
na temat przyspieszenia globalnego ocieplenia

STRESZCZENIE

Raporty opublikowane w ostatnich latach m.in. przez IPCC, WMO i Copernicus nie pozostawiają żadnych wątpliwości w kwestii odpowiedzialności człowieka za współczesne ocieplenie klimatu: „Jest bezdyskusyjne, że to człowiek poprzez emisję gazów cieplarnianych spowodował ocieplenie globalne”.

Mamy mnóstwo danych pokazujących drastyczne zmiany, jakie zachodzą na świecie. Zawartość dwutlenku węgla w atmosferze przekroczyła już 420 ppm i przyrasta w niespotykanym dotychczas tempie dowodząc, że podejmowane dotychczas działania mające zredukować emisje są niewystarczające.

Ostatnia dekada (2014–2023) to 10 najcieplejszych lat od początku pomiarów instrumentalnych. Średnia globalna temperatura w 2023 roku była o 1,45°C wyższa od średniej z lat 1850–1900¹, niebezpiecznie zbliżając się do wartości 1,5°C sugerowanej jako limit w Porozumieniu Paryskim.

Poziom wód w oceanach wzrasta o ponad 4,5 mm rocznie – dwukrotnie szybciej niż 20 lat temu.

Dla Polski globalne zmiany klimatu oznaczają fale upałów, gwałtowne zjawiska pogodowe oraz susze w kluczowym dla bezpieczeństwa żywnościowego i przetrwania ekosystemów naturalnych okresie wegetacyjnym.

Aby zapobiec katastrofie potrzebujemy szybkich i stanowczych działań obejmujących m.in.:

1. Przyjęcie kalendarza odchodzenia od paliw kopalnych,
2. Budowanie międzynarodowego konsensusu w kwestii czystej energii,
3. Podjęcie działań edukacyjnych budujących zrozumienie i akceptację dla polityki klimatycznej.

KOMUNIKAT

Gdy w 1988 roku powołano Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu (IPCC) opinia publiczna nie przywiązywała specjalnej wagi do prac tego gremium. W 1990 roku został opublikowany pierwszy raport IPCC, który tylko sugerował przyczynę współczesnego ocieplenia: „Istnieją obawy, że przyczyną może być działalność człowieka, który poprzez emisję gazów cieplarnianych nieumyślnie zmienia klimat globu”². Od tego czasu stale rozwijamy wiedzę naukową na temat zmian klimatu i ich przyczyn. Kolejne raporty podkreślały coraz silniej wpływ człowieka, a ostatni Raport IPCC³ nie pozostawia żadnych wątpliwości w tej kwestii: „Jest bezdyskusyjne, że to człowiek poprzez emisję gazów cieplarnianych spowodował ocieplenie globalne”.

Publikacja pierwszego raportu rozpoczęła ogólnoświatową dyskusję dotyczącą zagrożeń, jakie niesie ze sobą współczesna zmiana klimatu, jak również zakresu koniecznych działań łagodzących i adaptacyjnych. Dyskusja ta, ujęta między innymi w ramy Konwencji Narodów Zjednoczonych ds. Zmiany Klimatu (UNFCCC), angażuje coraz szersze grono krajów i skupia na sobie uwagę coraz większej części społeczności międzynarodowej.

Niestety, wymierne efekty tej debaty są wciąż rozczarowujące. W chwili publikacji pierwszego raportu średnia zawartość dwutlenku węgla w atmosferze wynosiła około 350 ppm (o 70 ppm więcej niż w okresie przedprzemysłowym), a jej przyrost z roku na rok wynosił około 1,5 ppm. Obecnie zawartość dwutlenku węgla w atmosferze przekroczyła 420 ppm i przyrasta w tempie około 2,5 ppm rocznie⁴. Wyraźnie widać, że podejmowane dotychczas działania są zbyt wolne, spóźnione o dekady i dalece niewystarczające. Skutkiem emitowanego przez ludzi dwutlenku węgla jest postępujące ocieplenie. Dzięki szczegółowym pomiarom dysponujemy licznymi wskaźnikami, które informują nas o alarmującym tempie zmian.

Każdy rok z ostatnich dziesięciu mieści się w dziesiątce najcieplejszych lat od rozpoczęcia regularnych pomiarów temperatury. Poziom wód w oceanach wzrasta w tempie większym niż 4,5 mm rocznie, podczas gdy w ostatniej dekadzie ubiegłego wieku było to nieco ponad 2 mm/rok⁵. Zasoby ciepła w oceanie w warstwie 2 km od powierzchni wzrastają obecnie w tempie 1 W/m², przy 0,6 W/m² pod koniec ubiegłego wieku. Morskie fale upałów dotykają już 60% powierzchni oceanów. Grenlandia traci ponad 250 miliardów ton lodu rocznie, a w rekordowym 2019 roku było to nawet 444 miliardy ton. Straty lodu antarktycznego wzrosły w ostatniej dekadzie o prawie 40% w porównaniu z poprzednią⁶. Ostatnie lata przyniosły rekordowe temperatury. Światowy rekord 54,4°C zanotowano 16 sierpnia 2020 roku w Dolinie Śmierci w Kalifornii. Europejski rekord, wynoszący 48,8°C, padł 11 sierpnia 2021 roku w Syrakuzach we Włoszech⁷.

Kulminacją tych zmian okazał się rok 2023. Średnia globalna temperatura powietrza wyniosła 14,98°C i była wyższa o 0,17°C od poprzedniego rekordu z 2016 roku oraz o 1,45°C wyższa od średniej z lat 1850–1900⁸, niebezpiecznie zbliżając się do wartości 1,5°C sugerowanej jako limit w Porozumieniu Paryskim. Ponadto od 3 do 31 lipca 2023 roku średnia dobowa temperatura na Ziemi przekraczała poprzedni rekord z 13 sierpnia 2016 roku wynoszący 16,8°C. Najcieplej było 6 lipca, gdy średnia globalna temperatura osiągnęła wartość 17,08°C przekraczając o ponad 1,5°C średnią temperaturę dla tej pory roku z lat 1850–1900⁹.

Rekordów było więcej: miniony rok był pierwszym w historii regularnych pomiarów temperatury, w którym każdego dnia w roku średnia dobowa temperatura powietrza przekroczyła o co najmniej 1°C średnią sprzed epoki przemysłowej; okres od czerwca do grudnia minionego roku charakteryzował się także nienotowanymi wcześniej wartościami średnich miesięcznych temperatur; w grudniu średnia temperatura przekroczyła o 0,85°C średnią z lat 1991–2020 i o 1,78°C średnią z okresu 1850–1900¹⁰. Dowody naukowe mówią, że rok 2023 to nie tylko najcieplejszy rok w historii pomiarów, ale prawdopodobnie najcieplejszy rok od 125 tysięcy lat.

Wyjątkowość termiczna roku 2023 wynikała nie tylko z postępującego wzrostu koncentracji gazów cieplarnianych w atmosferze, ale również z powodu wystąpienia bezpośrednio po zakończeniu La Niña zjawiska El Niño (ENSO), czyli okresu występowania dodatniej anomalii temperatury powierzchniowych wód (SST) w równikowych obszarach Pacyfiku. Do rekordowych średnich globalnych wartości SST przyczyniły się również wysokie wartości temperatury powierzchni morza poza równikowym Pacyfikiem¹¹. Jednocześnie fale upałów na morzu były w ubiegłym roku wyjątkowo częstym zjawiskiem, rejestrowano je w Zatoce Meksykańskiej i rejonie Karaibów, w basenie Morza Śródziemnego, na Oceanie Indyjskim oraz na północnym Pacyfiku i znacznej części północnego Atlantyku¹². W nowy rok 2024 wkroczyliśmy z niespotykaną do tej pory anomalią temperatur oceanu, co jest złą prognozą na kolejne miesiące.

Ponadto, w minionym roku zasięg lodu morskiego wokół Antarktydy osiągnął w lutym rekordowo niski poziom, a zasięg lodu morskiego w Arktyce w marcowym maksimum był jednym z czterech najniższych w tej porze roku od chwili rozpoczęcia obserwacji satelitarnych w tym regionie.

Rok 2023 był wyjątkowo ciepły także w Europie. Z temperaturą o 1,02°C wyższą od średniej z lat 1991–2020 uplasował się na drugiej pozycji. Tylko w 2020 roku było o 0,17°C cieplej¹³. Wartości powyżej średniej utrzymywały się przez 11 miesięcy, a wrzesień był najcieplejszym wrześniem w historii pomiarów. Zarówno lato, jesień, jak i zima były w Europie sezonami wyjątkowo ciepłymi. Średnia temperatura powietrza latem wyniosła 19,63°C, a jesienią – 10,96°C.

Ocieplenie przyspieszyło także w Polsce. Tempo wzrostu temperatury w 30-leciu 1991–2020 było znacząco wyższe niż w całym okresie od 1951 roku¹⁴. Średnia temperatura w Polsce wzrosła od okresu 1900-1950 o ponad 2,1°C, czyli bardziej niż średnia globalna. Wg Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej – PIB (IMGW) średnia roczna wartość temperatury powietrza w Polsce w 2023 roku wynosiła 10,0°C. Był to drugi najcieplejszy rok w Polsce od początku regularnych pomiarów, z temperaturą o 0,2°C niższą niż w rekordowym roku 2019. W 2023 roku IMGW wydało 19 ostrzeżeń o występowaniu anomalii klimatycznej związanej z występowaniem wysokich wartości temperatury.

Zmiany klimatu oznaczają dla naszego kraju nie tylko upały, ale także susze w porze intensywnej wegetacji, który jest kluczowy dla bezpieczeństwa żywnościowego i przetrwania ekosystemów naturalnych. Średnia obszarowa suma opadów atmosferycznych w Polsce wyniosła w 2023 roku 656 mm i choć była wyższa od tzw. normy opadowej o 45 mm, to najważniejsze dla roślinności miesiące – maj, czerwiec i lipiec były znacznie bardziej suche niż średnio, a parowanie, przy wysokiej temperaturze, wyższe od normy. Dlatego na znacznym obszarze kraju odnotowano silny ujemny klimatyczny bilans wodny – przewagę ewapotranspiracji z powierzchni czynnej nad zasilaniem opadowym. Oznacza to, że proces utraty zasobów wilgoci z powierzchniowej warstwy gruntu jest kontynuowany, co w konsekwencji w nieodległej przyszłości może doprowadzić do istotnego obniżenia poziomu wód gruntowych oraz poziomu wód w ciekach, doprowadzając do ograniczeń w dostępie do wody dla celów bytowych i gospodarczych (rolnictwo i przemysł).

Wszelkie dane pomiarowe zbierane w atmosferze, na lądach i  w oceanach wskazują, że proces globalnego ocieplenia nasila się, co gwałtownie podnosi prawdopodobieństwo uruchomienia kaskady klimatycznych sprzężeń dodatnich grożących destabilizacją systemu klimatycznego¹⁵. Niektóre zmiany w systemie klimatycznym są już nieodwracalne a ryzyko występowania zjawisk ekstremalnych i zagrożeń złożonych, a niosących istotne konsekwencje dla człowieka i środowiska, szybko rośnie¹⁶.

Aby zapobiec katastrofie potrzebujemy szybkich i stanowczych działań. Apelujemy o:

1. Opracowanie i przyjęcie kalendarza działań prowadzącego do zaprzestania korzystania z paliw kopalnych do końca 2040 roku i realizację zaplanowanych działań.
2. Podjęcie działań na arenie międzynarodowej prowadzących do osiągnięcia międzynarodowego konsensusu w kwestii czystej energii.
3. Podjęcie działań edukacyjnych o zmianach klimatu i ich konsekwencjach – bez nich uzyskanie społecznej akceptacji polityki klimatycznej nie będzie możliwe.
4. Podjęcie, równoległych z działaniami ograniczającymi emisję, intensywnych działań adaptacyjnych, przygotowujących społeczeństwo na nieuchronne skutki zmiany klimatu z uwagi na to, że przy obecnym zaawansowaniu degradacji klimatu wielu z jej ekstremalnych skutków nie da się już uniknąć.

The post Przyśpieszające ocieplenie klimatu – komunikat Komitetu ds. Kryzysu Klimatycznego PAN appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Warszawa, 19 lutego 2024

Komunikat 02/2024
Komitetu Problemowego ds. Kryzysu Klimatycznego
przy Prezydium PAN
na temat edukacji klimatycznej w Polsce

Streszczenie:

Nie jest możliwe posiadanie skutecznej i aprobowanej przez społeczeństwo polityki klimatycznej bez powszechnego zrozumienia, że dziś, wskutek działalności człowieka, klimat ociepla się w stopniu bezprecedensowym w historii naturalnej.

Edukacja klimatyczna nie jest oddzielną domeną wiedzy wymagającą wprowadzenia nowego przedmiotu szkolnego. Przeciwnie – musi być realizowana w ścisłym związku z już istniejącym programem szkolnym – nie tylko fizyki czy geografii, ale także przedmiotów humanistycznych i społecznych.

Edukacja klimatyczna powinna być skierowana nie tylko do dzieci i młodzieży, ale także (a może nawet: przede wszystkim) do dorosłych, szczególnie tych decyzyjnych w kwestiach istotnych dla środowiska, społeczeństwa i gospodarki.

W szkolnictwie podstawowym i ponadpodstawowym, włączenie elementów edukacji klimatycznej do poszczególnych przedmiotów będzie wymagało zapewnienia nauczycielom możliwości kształcenia i rozwoju zawodowego w tym zakresie. Szanując ich dotychczasowe doświadczenie i autonomię, należy zapewnić nauczycielom niezbędną pomoc i wsparcie merytoryczne, również w zakresie krytycznych kompetencji emocjonalnych.

Edukacja na poziomie wyższym na wszystkich kierunkach kształcenia powinna przekazywać wiedzę o klimacie i przyczynach jego obecnej zmiany. Brak tejże uniemożliwia rozumienie współczesnego świata i jego wyzwań technologicznych i społecznych.

W celu eliminacji błędnych treści i aktualizacji danych zgodnie ze współczesnymi badaniami i stanowiskami wskazane jest dokonanie przeglądu i aktualizacji podręczników oraz innych materiałów dydaktycznych.

Komunikat:

Skuteczne przeciwdziałanie narastającej zmianie klimatu i adaptacja do niej wymagają zrozumienia potrzeby takich działań. Powszechna, szeroka i dostępna edukacja klimatyczna jest warunkiem koniecznym prowadzenia dobrej polityki klimatycznej¹.

Szerokie badania opinii społecznej pokazują, że ok. ¾ Polaków uważa postępującą katastrofę klimatyczną za fakt i dostrzega konieczność natychmiastowych działań zapobiegawczych i adaptacyjnych. Jednocześnie jednak Polacy czują bezradność. Przekonanie, że uda się powstrzymać kryzys klimatyczny, spada. Te same badania dokumentują niższy niż deklarowany stan wiedzy na temat środowiska i klimatu, zależność opinii na temat zagrożeń klimatycznych od ostatnich zdarzeń związanych z pogodą i podatność na tzw. greenwashing (nieuzasadnione lub słabo uzasadnione „zazielenianie wizerunku” firm, produktów, działań czy usług)².

W reakcji na te ustalenia powstało wiele inicjatyw społecznych i państwowych, mających na celu upowszechnienie edukacji klimatycznej. Część tych działań opisano w raporcie okrągłego stołu na temat edukacji klimatycznej³, podczas gdy inne, bardziej lokalne czy podejmowane przez mniejsze środowiska, nie są tak szeroko znane^4,5,6.

Brak koordynacji między poszczególnymi programami oraz brak jasno określonych celów edukacji klimatycznej powodują, że jej skuteczność jest ograniczona. Działania edukacyjne kierowane są przede wszystkim do dzieci i młodzieży, w związku z czym trudno jest oczekiwać szybkich efektów tej edukacji w postaci opartych na wiedzy działań polityczno-gospodarczych.

Komitet, wspierając wszystkie pozytywne trendy w obszarze edukacji klimatycznej, zwraca uwagę na elementy kluczowe dla skuteczności tejże edukacji, które są mniej uwypuklone czy dyskutowane.

1) Najistotniejszym efektem edukacji powinna być powszechna świadomość, że to działalność człowieka jest zasadniczym czynnikiem kształtującym obecne przeobrażenia klimatu i zmiany w przyrodzie na naszej planecie^7,8, tempo tych przemian jest bez precedensu w historii geologicznej⁹, a skutki tegoż już są odczuwalne i będą w coraz większym stopniu kształtować naszą przyszłość.

2) Niezwykle ważna, a dziś niedoceniana, jest edukacja klimatyczna skierowana do dorosłych, szczególnie decydentów politycznych i gospodarczych^10,11, na poziomach od najwyższego (politycy, kadra zarządzająca) do lokalnych (na szczeblu gmin, małych przedsiębiorstw, społeczności lokalnych). To oni podejmują dziś decyzje ważne dla naszej przyszłości. W interesie nas wszystkich jest, aby podejmowali je na podstawie rzetelnej wiedzy, nie tylko ekonomicznej i społecznej, ale także o stanie klimatu, środowiska i zagrożeń związanych z ich stanem.

3) W przypadku edukacji na poziomie średnim i podstawowym krytyczne jest skuteczne i szerokie wsparcie nauczycieli, którzy w większości nie są przygotowani do przekazywania treści na temat zmiany klimatu i jej przyczyn. Wiele planów edukacji klimatycznej w szkołach koncentruje się na wprowadzeniu osobnych zajęć, czy w postaci przedmiotu, czy specjalnych lekcji poświęconych temu tematowi. Zdaniem Komitetu znacznie bardziej skuteczne i naturalne byłoby przekazywanie treści związanych z klimatem i jego zmianą w trakcie standardowych zajęć, począwszy od języka polskiego, historii i wiedzy o współczesności, po matematykę, przyrodę, fizykę i geografię, traktując je jako rzeczywiste ramy kształtujące naszą teraźniejszość i przyszłość. Komitet widzi ogromne możliwości przekazywania wiedzy o klimacie w sposób praktyczny, nie tylko w ławach i pracowniach szkolnych, ale też w terenie, w środowisku, w trakcie debat, dyskusji i codziennej działalności szkolnej. Konieczne jest także adekwatne wsparcie psychologiczne, zarówno uczniów, jak i nauczycieli. ^12,13,14

4) Kolejnym ważnym punktem jest interdyscyplinarne kształcenie klimatyczne na poziomie wyższym. To dzisiejsi studenci, doktoranci i słuchacze studiów podyplomowych wnoszą w życie społeczno-gospodarcze najnowszą wiedzę. Ważne, żeby była ona osadzona w zrozumieniu stanu klimatu i środowiska. Dużą rolę w kształceniu klimatycznym mogą odegrać zajęcia ogólne z podstaw wiedzy o klimacie i jego aktualnej zmianie, preferowane w pakietach przedmiotów do wyboru na wszystkich kierunkach studiów¹⁵.

5) Zauważając, że w wielu podręcznikach i materiałach pomocniczych, zarówno szkolnych, jak i akademickich, można znaleźć treści nieaktualne lub sprzeczne z obecną wiedzą o klimacie, Komitet sugeruje przegląd i aktualizację materiałów dydaktycznych. Szczególnie ważne jest aktualizowanie danych o antropogenicznym wymuszeniu klimatycznym i jego oddziaływaniu na przyrodę, społeczeństwo i gospodarkę. Sugerujemy możliwie częstą aktualizację materiałów dydaktycznych tak, aby zawierały one najaktualniejsze dane dotyczące przemian klimatycznych i środowiskowych.

1 „Nacisk na edukację, w tym budowanie potencjału (społecznego), wiedza o tym jak działa klimat, a także informacje dostarczane za pośrednictwem usług klimatycznych i działań społecznościowych, ułatwiają zrozumienie ryzyka i mogą przyspieszyć zmiany zachowań i planowanie działań (mitygacyjnych i adaptacyjnych)”. IPCC, 2023: Summary for Policymakers. In: Climate Change 2023: Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Core Writing Team, H. Lee and J. Romero (eds.) IPCC, Geneva, Switzerland, pp. 1–34, doi: 10.59327/IPCC/AR6-9789291691647.001, https://www.ipcc.ch/report/sixthassessment-report-cycle/

2 Raport Kantar, ECF, GHCN „Ziemianie atakują”, 2022, https://ziemianieatakuja.pl/

3 Edukacja Klimatyczna w Polsce, GHCN 2021, http://edukacjaklimatyczna.org.pl/wpcontent/uploads/2021/10/Raport_Edukacja_klimatyczna_w_Polsce.pdf

4 Centrum Edukacji Obywatelskiej: https://globalna.ceo.org.pl/tematy/klimat/edukacja-klimatyczna/

5 Instytut Ochrony Środowiska: https://klimada2.ios.gov.pl/

6 Inicjatywy rządowe: https://www.gov.pl/web/klimat/zespol-do-spraw-edukacji-ekologicznej-w-tym-klimatycznej-ipromocji-ekologicznych-warunkow-zycia

7 IPCC AR6 Synthesis Report: Climate Change 2023, https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/

8 IPBES Global Assessment Report on Biodiversity and Ecosystem Services, 2019, https://www.ipbes.net/globalassessment

9 Geological Society of London Scientific Statement Geological Society of London Scientific Statement: what the geological record tells us about our present and future climate, 2020, https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/jgs2020-239

10 IPCC AR6, 2021-2023, summaries for policymakers:
https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/downloads/report/IPCC_AR6_WGII_SummaryForPolicymakers.pdf
https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg3/downloads/report/IPCC_AR6_WGIII_SummaryForPolicymakers.pdf

11 Raport Kantar, ECF, GHCN, 2022, https://ziemianieatakuja.pl/

12 Ojala, M., Climate-change education and critical emotional awareness (CEA): Implications for teacher education. Educational Philosophy and Theory, 55(10), 1109-1120, 2023, https://doi.org/10.1080/00131857.2022.2081150

13 Stevenson, R. B., Nicholls, J., & Whitehouse, H., What is climate change education?. Curriculum Perspectives, 37, 67– 71, 2017, https://doi.org/10.1007/s41297-017-0015-9

14 Rousell, D., & Cutter-Mackenzie-Knowles, A., A systematic review of climate change education: Giving children and young people a ‘voice’and a ‘hand’in redressing climate change. Children’s Geographies, 18(2), 191–208, 2020, https://doi.org/10.1080/14733285.2019.1614532

15 Budziszewska, M., Kardaś, A., Bohdanowicz, Z., Klimatyczne ABC, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. 2021, 2023, https://doi.org/10.31338/uw.9788323559320

Komunikat wyraża opinię Komitetu i nie powinien być utożsamiany ze stanowiskiem Polskiej Akademii Nauk (par. 5 ust. 3 Uchwały nr 1/2023 Prezydium PAN w sprawie utworzenia komitetów problemowych i rad przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk na kadencję 2023-2026)

The post Edukacja klimatyczna w Polsce – komunikat ekspertów PAN appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Warszawa, 05 stycznia 2024 roku

Komunikat 01/2024
Komitetu Problemowego ds. Kryzysu Klimatycznego
przy Prezydium PAN
na temat wpływu zmiany klimatu na lasy i lasów na klimat

Podsumowanie

Lasy są zarazem ofiarą zmian klimatu, jak i naszym kluczowym sojusznikiem w walce z nimi.

Las, jaki znaliśmy, zmienia się na naszych oczach. Zmienia się zasięg występowania wielu gatunków, a niektóre stopniowo znikają z naszych lasów. Coraz częstsze susze i huraganowe wiatry osłabiają drzewostany, które następnie padają ofiarą patogenów. Zmiany te będą miały dramatyczny wpływ na wiele obszarów naszego życia, w tym na funkcjonowanie ogromnej gałęzi gospodarki związanej z przemysłem drzewnym.

Jednocześnie Komitet chciałby zwrócić uwagę na kluczową rolę, jaką lasy mogą odgrywać w przeciwdziałaniu zmianom klimatu i łagodzeniu ich skutków. Las przechwytuje z atmosfery dwutlenek węgla, który następnie przechowywany jest w samych drzewach oraz w glebie. Zwiększenie powierzchni lasów nie zastąpi wprawdzie odchodzenia od paliw kopalnych, ale może być jednym z narzędzi kompensowania emisji dwutlenku węgla. Lasy odgrywają też kluczową rolę w stabilizacji obiegu wody, zmniejszając dotkliwość zarówno susz, jak i powodzi.

Warto pamiętać, że nie wszystkie lasy spełniają te funkcje równie dobrze. Powinniśmy mieć na uwadze nie tylko ilość (powierzchnię) lasów, lecz także ich jakość. Stare, bioróżnorodne systemy leśne muszą zostać objęte szczególną ochroną. Należy dbać o zwiększanie obszarów zalesionych (choć nie kosztem innych ważnych ekosystemów m.in. bagiennych) i ochronę tych istniejących.

Funkcje ekologiczne, społeczne i gospodarcze lasów są dziś zagrożone przez kryzys klimatyczny. Jednocześnie lasy odgrywają bardzo ważną rolę w zapewnieniu stabilności środowiska. Przeciwdziałają antropogenicznej zmianie klimatu oraz łagodzą jej skutki. Dlatego istnieje potrzeba podjęcia pilnych działań zmierzających do ochrony polskich lasów dla zachowania korzyści, które jako społeczeństwo czerpiemy z ich istnienia. Kompleksowe działania powinny być wypracowane z udziałem wszystkich grup interesariuszy oraz ekspertów. Musimy uratować nasze lasy, żeby one mogły ratować nas.

Komitet Problemowy ds. Kryzysu Klimatycznego przy Prezydium PAN wzywa do opracowania wielowymiarowej, opartej na dialogu społecznym polityki leśnej, która będzie łączyła szybko rozwijającą się wiedzę naukową na temat tych złożonych ekosystemów z potrzebami i interesami różnych grup społecznych.

Wpływ zmiany klimatu na lasy

Już teraz zmiana klimatu wpływa na funkcjonowanie ekosystemów leśnych na całym świecie, a w przyszłości ten wpływ znacznie się nasili. Zmienia się tempo wzrostu drzew, przesuwają się granice zasięgu gatunków, już dziś inne są struktura i skład drzewostanów oraz runa leśnego. Coraz więcej drzew zamiera w wyniku susz¹, aktywności patogenów grzybowych oraz owadów liściożernych czy żerujących pod korą (takich jak kornik drukarz), a także zjawisk o charakterze ekstremalnym: huraganowych wiatrów, pożarów, powodzi, których częstość i nasilenie wzrasta wraz z ocieplaniem się klimatu². W skrajnych przypadkach na świecie (na przykład w wyniku następujących po sobie intensywnych pożarów oraz zamierania młodych drzew i siewek) dochodzi już do lokalnego zastępowania zbiorowisk leśnych przez zbiorowiska krzewiaste czy nawet przez roślinność trawiastą³.

Powszechne i rozległe zmiany w składzie gatunkowym drzewostanów powodują, że gatunki drzew o dużym znaczeniu gospodarczym ustępują miejsca gatunkom do tej pory mniej rozpowszechnionym i nie odgrywającym ważnej roli w produkcji surowca drzewnego. Zmiany struktury gatunkowej lasów skutkują też zmianami ich różnorodności biologicznej. Ze względu na szybsze tempo wzrostu drzew ^4,5 należy się też liczyć z przyspieszonym rozpadem wielu drzewostanów, szczególnie monokultur iglastych sadzonych niegdyś na wysoko produktywnych siedliskach ^6,7. Procesy takie pojawiły się już kilka lat temu w efekcie suszy na obszarze południowo-zachodniej Polski. Będzie to prowadzić do rozpadu drzewostanów gospodarczych na dużych obszarach, destabilizacji rynku drzewnego oraz problemów logistycznych przy próbach schematycznego uprzątania terenu i sadzenia drzew. Prognozy klimatu wskazują na nasilenie się tego typu zmian w przyszłości.

Rola lasów w mitygacji zmiany klimatu

Podstawowym działaniem mającym na celu spowolnienie i ograniczenie ocieplania klimatu jest redukcja spalania paliw kopalnych, a lasy mogą nam pomóc w tym zadaniu, gdyż węgiel gromadzi się w biomasie rosnących drzew, martwym drewnie i w glebie. Należy jednak przy tym zwrócić uwagę, że pochłanianie CO₂ netto przez ekosystemy lądowe jest znacznie mniejsze niż jego emisja w wyniku spalania paliw kopalnych, które prowadzą do stałego wzrostu koncentracji dwutlenku węgla w atmosferze. Wykorzystanie procesów opartych o przyrodę (ang. NbS – Nature based Solutions) do kompensacji emisji CO₂ wymaga zatem zwiększenia powierzchni ekosystemów naturalnych, zwłaszcza leśnych i bagiennych, i nie może zastąpić ograniczenia emisji z paliw kopalnych.

Z uwagi na wolniejsze pochłanianie dwutlenku węgla w starych lasach⁸ pojawiają się głosy podające w wątpliwość potrzebę ich ochrony dla celów klimatycznych. Należy jednak uwzględnić nie tylko samo tempo pochłaniania CO₂ przez drzewa, ale również akumulację węgla w glebie – nawet około połowy węgla nagromadzonego przez ekosystemy leśne znajduje się właśnie tam. Podkreślenia wymaga fakt, że przy wycięciu fragmentu starego lasu, wskutek wylesienia i przygotowania gleby pod nowe nasadzenia, w krótkim czasie z gleby i odpadów drzewnych zostaną uwolnione takie ilości dwutlenku węgla, że posadzone w tym miejscu młode drzewa będą potrzebowały co najmniej kilkudziesięciu (a w przypadku niektórych gatunków nawet ponad 100) lat, aby zrównoważyć tę emisję^9,10. Ponadto, wbrew obiegowym twierdzeniom, stare drzewa nadal pochłaniają dwutlenek węgla z atmosfery i czynią to bardzo efektywnie¹¹. Dlatego wycinanie starych drzew i sadzenie w ich miejsce młodych nie jest sposobem na poprawę bilansu węglowego w czasie mierzonym dziesięcioleciami.

Jednym z rekomendowanych rozwiązań jest odtwarzanie lasów na obszarach niegdyś wylesionych, a także w pewnym stopniu sadzenie drzew na innych terenach nieleśnych¹². Zwracamy przy tym uwagę, że w odtwarzaniu lasów, jak w medycynie, obowiązuje żelazna zasada primum non nocere. Należy rozważnie dobierać tereny pod nowe lasy, biorąc pod uwagę wszystkie czynniki przyrodnicze. Na przykład sadzenie lasów na odwodnionych niegdyś mokradłach zamiast zwiększenia pochłaniania dwutlenku węgla może prowadzić do wzrostu jego emisji, przyspieszając rozkład materii w glebach organicznych, w których zakumulowane są ogromne ilości węgla. Odtwarzanie lasów na takich siedliskach może być rekomendowane jedynie pod warunkiem wcześniejszego przywrócenia warunków bagiennych, które ochronią pokłady torfu przed rozkładem, przy czym dotyczy to wyłącznie regeneracji zgodnych z takimi siedliskami lasów i borów bagiennych.

Wreszcie, odtwarzanie lasów, czy też sadzenie drzew w celach klimatycznych nie powinno w żadnym przypadku kolidować z ochroną różnorodności biologicznej w ekosystemach naturalnie nieleśnych (jak np. wspomniane torfowiska) czy w bogatych gatunkowo ekosystemach półnaturalnych, jak murawy czy łąki podmokłe. Wprost przeciwnie: powinniśmy zadbać, by lasy tworzyły wraz z nimi spójny funkcjonalnie system krajobrazowy, w którym efektywnie będą chronione zasoby węgla, wody i przyroda ożywiona.

Według ostatniego raportu IPCC, 30–50% powierzchni ziemi powinno być pokryte ekosystemami o charakterze naturalnym i zbliżonym do naturalnego, aby zapewnić skuteczną adaptację i mitygację systemów społeczno-ekologicznych do zmiany klimatu¹³.

Rola lasów w adaptacji do zmiany klimatu i gospodarce wodnej

Lasy mają duże znaczenie w stabilizacji obiegu wody w krajobrazie. Wzrost udziału powierzchni zalesionych w powierzchni całkowitej zlewni zwiększa intercepcję (zatrzymywanie wody na powierzchni roślin), ewapotranspirację (parowanie i odprowadzanie wody przez rośliny), wsiąkanie, retencję glebową i zasilanie wód podziemnych. Wysoki stopień zalesienia zlewni nawet kilkukrotnie zmniejsza ekstremalne spływy powierzchniowe, stabilizuje ich sezonową zmienność i zmniejsza szkody powodowane przez powodzie¹⁴. Woda miejscowo retencjonowana w lasach nie odpływa ze zlewni, lecz odtwarza wody podziemne oraz wraca do lokalnego obiegu poprzez ewapotranspirację. Jest to kluczowe w kontekście nasilającej się od 15 lat w Polsce suszy, negatywnie wpływającej na produkcję żywności, dostępność wody dla ludności (w ostatnich latach kilkaset jednostek samorządów terytorialnych publikuje każdego roku apele o ograniczenie zużycia wody) i przemysłu. Miejscowa retencja spowalnia też wysychanie rzek, co w ostatnich latach jest zjawiskiem coraz bardziej powszechnym, nawet we wschodnich, najbardziej wilgotnych częściach Polski. Krajobrazowa retencja wody wpływa w końcu pozytywnie na same lasy, redukując stres wodny w okresach bezopadowych i w czasie wysokich temperatur.

Lasy dojrzałe, cechujące się złożonymi biocenozami i wysoką różnorodnością biologiczną, znacznie efektywniej stabilizują cykl obiegu wody w zlewni niż lasy o uproszczonej strukturze, znajdujące się w początkowych stadiach rozwoju lub monokultury. Oznacza to, że lasy bliższe naturalnym skuteczniej chronią i odtwarzają zagrożone zmianą klimatu zasoby wodne, w znaczący sposób decydując o zdolności adaptacji systemów społeczno-ekologicznych.

Dlatego ochrona bioróżnorodności lasów powinna być dla nas ważniejsza niż maksymalizacja ich wydajności produkcyjnej. Jest to szczególnie istotne na terenach górskich i podgórskich zagrożonych powodziami oraz w środkowej Polsce objętej ujemnym bilansem wodnym i wyższym stopniem zagrożenia suszą. Ważną rolę pełnią również lasy o charakterze naturalnym, zlokalizowane w sąsiedztwie większych skupisk ludzkich, np. lasy miejskie, które w okresie fal upałów stanowią ważne obszary wytchnienia dla mieszkańców miast.

W naturalnych kompleksach leśnych kluczową rolę z punktu widzenia gromadzenia wody, a poprzez to również węgla, odgrywają lasy położone na mokradłach, a w szczególności torfotwórcze olsy czy bory bagienne. Gleby torfowe gromadzą nawet kilkadziesiąt tysięcy metrów sześciennych wody na hektar, stanowiąc ważne źródło wody – zarówno dla lokalnego obiegu, jak i regeneracji zasobów podziemnych. Z uwagi na tę rolę lasy i bory bagienne są ważnymi regulatorami lokalnego mikroklimatu, ponieważ ich ewapotranspiracja obniża temperaturę – zwłaszcza w czasie letnich upałów. Dlatego, aby poprawić rolę lasów w adaptacji do zmiany klimatu, musimy zaniechać ich odwadniania. Lasy na glebach organicznych powinny pełnić rolę wodo- i węglochronną, a istniejące w nich systemy melioracyjne należy wyłączyć z użytkowania.

Przystosowanie lasów do zmiany klimatu

Ponieważ zmiana klimatu już wpływa na lasy, a w przyszłości będzie wpływać jeszcze mocniej, potrzebne są szybkie i daleko idące zmiany w zarządzaniu lasami.

Produkcja drewna pozostanie istotnym celem leśnictwa ze względu na ważną rolę tego surowca w transformacji gospodarki i ograniczaniu produkcji energochłonnych materiałów, takich jak stal, beton czy plastik. Musimy jednak przemyśleć hierarchię funkcji lasów i nasz sposób zarządzania nimi. Trzeba pogodzić produkcję drewna z sekwestracją węgla, ochroną zasobów wodnych oraz ochroną bioróżnorodności w ekosystemach leśnych.

Jest to optymalny sposób realizacji Europejskiej Strategii Bioróżnorodności do 2030 oraz Nowej strategii leśnej UE 2030, wskazujących na konieczność pozostawienia części lasów – przede wszystkim starych drzewostanów o charakterze zbliżonym do naturalnego – bez gospodarczej ingerencji. Wprowadzanie ochrony tego typu będzie wiązało się z zaprzestaniem pozyskiwania drewna w danym obszarze leśnym, ale nie będzie stało na przeszkodzie innym sposobom korzystania z lasu (wstęp do lasu, rekreacja, turystyka, nauka i edukacja, zbiór grzybów i owoców runa leśnego).

Wyłączenie kolejnych obszarów leśnych z pozyskania drewna będzie wymagało intensyfikacji jego produkcji w innych miejscach. Duże możliwości w tym względzie stwarza przebudowa zagrożonych gwałtownym rozpadem jednogatunkowych i jednowiekowych drzewostanów iglastych rosnących na żyźniejszych i bardziej wilgotnych siedliskach oraz skrócenie cyklu rotacji drzewostanów w obszarach, gdzie dominować będzie funkcja gospodarcza.

Musimy więc zacząć kształtować drzewostany w sposób odpowiadający na obecne i przyszłe wyzwania klimatyczne. Należy zwiększyć zróżnicowanie składu gatunkowego i struktury młodych lasów, a także oprzeć się na naturalnych procesach odnowieniowych i selekcyjnych. Zrezygnujmy z wypracowanych niegdyś w celu optymalizacji produkcji drewna schematów pielęgnacji drzewostanów oraz z typologii siedlisk nie uwzględniającej w sposób należyty zmian zachodzących w środowisku.

Wskazane jest także szersze wykorzystanie wiedzy naukowej o funkcjonowaniu lasów jako ekosystemów – a więc uwzględnienie ważnej roli, jaką kluczowe gatunki zwierząt odgrywają np. w retencjonowaniu wody (bóbr), regulacji zagęszczenia roślinożerców (duże drapieżniki) oraz owadów żerujących na drewnie, łyku i korzeniach drzew (ptaki owadożerne – szczególnie dzięcioły, nietoperze czy dziki). Zwierzęta i rośliny będące integralną częścią lasu biorą także istotny i niedoceniany udział w obiegu węgla, przyczyniając się do zwiększania całkowitej biomasy ekosystemu oraz jego odporności na zmiany klimatyczne^15,16. Strategie adaptacji lasów do zmian klimatu opracowane przez naukowców i praktyków reprezentujących Państwowe Gospodarstwo Leśne¹⁷ oceniamy jako idące w dobrym kierunku. Musimy jednak pójść znacznie dalej, jeśli chcemy sprostać wyzwaniom klimatycznym i zrealizować cele przedstawione w Nowej strategii leśnej UE 2030 przyjętej przez Parlament Europejski w roku 2022¹⁸.

Najpilniejsze wyzwania

1. Zwiększenie potencjału polskich lasów w zakresie magazynowania węgla i wody, a także ich przystosowanie do zmieniających się warunków klimatycznych to zadania wymagające czasu. Są jednak działania, które trzeba podjąć natychmiast, aby uniknąć nieodwracalnych strat.

Należy zatem:

1. bezzwłocznie ograniczyć lub wyeliminować wycinkę drzew (szczególnie liściastych) w obszarach chronionych i ich bezpośrednim sąsiedztwie, na terenach górskich, w dolinach cieków i w obszarach najcenniejszych przyrodniczo,
2. ustanowić moratorium na wycinkę drzew starych i starodrzewów leśnych do czasu rozpoznania ich zasobów w skali kraju i możliwości objęcia ich ochroną,
3. objąć ochroną i wspierać odtwarzanie mokradeł leśnych oraz wszystkich innych naturalnych form retencji wody na terenach lasów (w tym tam i stawów bobrowych).

2. Aby zwiększyć potencjał adaptacyjny lasów do zmiany klimatu, a także ich wpływ na adaptację innych sektorów gospodarki, zwłaszcza na bezpośrednio zależne od stanu i powierzchni lasów zasoby wodne, należy:

1. zwiększać powierzchnie zalesione – zalecenie IPCC to osiągnięcie progu pokrycia 30–50% terenu obszarami o cechach naturalnych,
2. prowadzić działania w kierunku zwiększania naturalnej retencji leśnej poprzez działania ekohydrologiczne i NbS, oparte głównie o ukształtowanie terenu, ochronę różnorodności biologicznej i odtwarzanie siedlisk bagiennych.

3. W gospodarowaniu lasami o charakterze naturalnym należy wdrożyć podejście ekosystemowe z wykorzystaniem wiedzy o udziale zwierząt kręgowych i bezkręgowych oraz grzybów i roślin innych niż drzewa jako pełnoprawnych elementów lasu, mających wymierny wpływ na procesy akumulacji i dekompozycji węgla w ekosystemie.

4. Rozważając wpływ zmian klimatu na lasy, nie można pominąć ich funkcji zaopatrzeniowej, zwłaszcza w zakresie dostarczania surowca drzewnego. Sektor leśno-drzewny zapewnia wiele miejsc pracy i znacząco przyczynia się do rozwoju gospodarczego kraju, w tym poprzez eksport produktów opartych o drewno. Dlatego też konieczne jest:

1. zapewnienie polskiej branży drzewnej stabilnego zaopatrzenia w surowiec, co w wyniku zmian klimatycznych oraz podejmowanych działań adaptacyjnych i mitygacyjnych może być coraz trudniejsze;
2. wprowadzanie rozwiązań łagodzących ograniczoną podaż drewna surowego – rozwiązania takie powinny obejmować m.in. poprawę systemu recyklingu papieru, wprowadzenie systemu recyklingu drewna, zmianę systemu sprzedaży drewna przez Lasy Państwowe, która ograniczyłaby eksport polskiego drewna poza granice Unii Europejskiej i promowałaby jego przerób w Polsce, a także wyeliminowanie zużycia pełnowartościowego surowca drzewnego w energetyce.

5. Powyższe działania powinny się również znaleźć w wieloletniej polityce leśnej państwa uwzględniającej plan adaptacji lasów do zmian klimatu. Dokument ten powinien zostać w trybie pilnym opracowany poprzez dialog społeczny z udziałem wszystkich grup interesariuszy oraz ekspertów. Koncentracja prawie 80% zasobów leśnych w rękach Skarbu Państwa jest czynnikiem sprzyjającym podejmowaniu szybkich i skutecznych działań związanych z ochroną lasów przed zmianami klimatu. Podejmowane decyzje powinny być jednak wypracowane w ramach partycypacyjnego procesu włączającego wszystkie grupy interesariuszy oraz naukowców zajmujących się tematyką leśną, przyrodniczą i społeczną.

6. Należy również większą niż do tej pory uwagę zwrócić na lasy prywatne, które stanowią prawie 20% powierzchni leśnej Polski. Konieczne jest wprowadzenie działań osłonowych dla lasów prywatnych, wspierających przebudowę i ochronę drzewostanów. Potrzebne są instrumenty ekonomiczne wspierające naturalną sukcesję leśną na gruntach prywatnych. Prywatni właściciele lasów powinni być również objęci systemem szkoleń dotyczących związków pomiędzy zmianami klimatu a gospodarowaniem lasami.

1. Greenwood, S., Ruiz‐Benito, P. & Martínez‐Vilalta, J., Tree mortality across biomes is promoted by drought intensity, lower wood density and higher specific leaf area. Ecology (2017).
2. Allen, C. D. et al., A global overview of drought and heat-induced tree mortality reveals emerging climate change risks for forests. For. Ecol. Manage. 259, 660–684 (2010).
3. McDowell, N. G. et al., Pervasive shifts in forest dynamics in a changing world. Science 368, (2020).
4. Pretzsch, H., Biber, P., Schütze, G., Uhl, E. & Rötzer, T., Forest stand growth dynamics in Central Europe have accelerated since 1870. Nat. Commun. 5, 4967 (2014).
5. Pretzsch, H., Biber, P., Schütze, G., Kemmerer, J. & Uhl, E., Wood density reduced while wood volume growth accelerated in Central European forests since 1870. For. Ecol. Manage. 429, 589–616 (2018).
6. Williams, A. P., Pockman, W. T. & Dickman, L. T., Multi-scale predictions of massive conifer mortality due to chronic temperature rise. Nat. Clim. Chang. (2016).
7. Arend, M. et al., Rapid hydraulic collapse as cause of drought-induced mortality in conifers. Proc. Natl. Acad. Sci. U. S. A. 118, (2021).
8. Pugh, T. A. M. et al., Role of forest regrowth in global carbon sink dynamics. Proceedings of the National Academy of Sciences 116, 4382–4387 (2019).
9. Sterman, J. D., Siegel, L. & Rooney-Varga, J. N., Does replacing coal with wood lower CO2 emissions? Dynamic lifecycle analysis of wood bioenergy. Environ. Res. Lett. 13, 015007 (2018).
10. Mills, M. B. et al., Tropical forests post-logging are a persistent net carbon source to the atmosphere. Proc. Natl. Acad. Sci. U. S. A. 120, e2214462120 (2023).
11. Stephenson, N. L. et al., Rate of tree carbon accumulation increases continuously with tree size. Nature 507, 90–93 (2014).
12. Bastin, J.-F. et al., The global tree restoration potential. Science 365
13. Lee, H. et al., Synthesis Report of the IPCC Sixth Assessment Report (AR6). Summary for Policymakers. (2023).
14. Tyszka, J., Estimation and economic valuation of the forest retention capacities. J. Water Land Dev 13a, 149–159 (2009).
15. Schmitz, O. J. et al., Animals and the zoogeochemistry of the carbon cycle. Science 362, (2018).
16. Hisano, M. & Chen, H. Y. H., Spatial variation in climate modifies effects of functional diversity on biomass dynamics in natural forests across Canada. Glob. Ecol. Biogeogr. 29, 682–695 (2020).
17. Jałoza, I. et al., Kompleksowy program przeciwdziałania procesom zamierania lasów w Polsce oraz działania mitygacyjne w perspektywie do 2030 roku. (2023). Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe.
18. Nowa strategia leśna UE 2030 – zrównoważona gospodarka leśna w Europie. Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 13 września 2022 r. w sprawie nowej strategii leśnej UE 2030 – zrównoważona gospodarka leśna w Europie (2022/2016(INI)). Parlament Europejski 32 (2022).

Uchwała wyraża opinię Komitetu i nie powinna być utożsamiana ze stanowiskiem Polskiej Akademii Nauk (par. 5 ust. 3 Uchwały nr 1/2023 Prezydium PAN w sprawie utworzenia komitetów problemowych i rad przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk na kadencję 2023-2026)

Źródło: Polska Akademia Nauk.

The post Wpływ zmiany klimatu na lasy i lasów na klimat – komunikat ekspertów PAN appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Europejska Konferencja Klimatyczna (European Climate Conference)

Konferencja zorganizowana przez PAN oraz Narodową Niemiecką Akademię Nauk Leopoldina odbyła się 15-16 maja 2023 r. w Pałacu Staszica w Warszawie, a jej celem była dyskusja nad kryzysem klimatycznym i jego konsekwencjami dla kontynentu europejskiego. W spotkaniu wzięli udział czołowi naukowców i przedstawiciele akademii nauk z 45 krajów Europy i Azji.

Podczas dwóch dni konferencji eksperci omawiali najnowsze wyniki badań, skutki zmiany klimatu w Europie, związane z nimi regionalne problemy oraz działania adaptacyjne, a także rozwiązania ograniczające postęp globalnego ocieplenia. W ramach czterech paneli oraz kilku dyskusji rozmawiano o symptomach i konsekwencjach zmian klimatycznych w obszarze rolnictwa, zagospodarowania przestrzennego, przemysłu, energetyki, infrastruktury technicznej i transportu. Omówiono również zagrożenia dla zasobów wodnych i europejskich ekosystemów.

Globalne zagrożenie związane ze zmianą klimatu

Konferencja rozpoczęła się od wykładu prof. Thomasa Stockera, eksperta od zmian klimatu związanego z Uniwersytetem w Bernie. Prelekcja dotyczyła idei stworzonej przez prof. Paula Crutzena, holenderskiego meteorologa i chemika atmosfery, laureata Nagrody Nobla z chemii. Jest on twórcą pojęcia antropocenu, czyli epoki geologicznej, w której aktualnie żyjemy. Wyróżniającą cechą antropocenu jest to, że dominującą rolę w kształtowaniu krajobrazu naszej planety odgrywa człowiek. Nagranie wykładu jest dostępne na kanale Polskiej Akademii Nauk.

Jak podkreślił profesor Stocker, zmiana klimatu spowodowana przez człowieka negatywnie wpływa na cały ekosystem Ziemi a także społeczeństwo i gospodarkę. Oddziałuje na planetę w skali lokalnej i kontynentalnej. Choć skutki te mają swoją specyfikę regionalną, to walka z ociepleniem klimatu stanowi wyzwanie globalne.

Nie jesteśmy w stanie podołać wyzwaniom związanym ze zmianami klimatu bez współpracy międzynarodowej. Musimy myśleć globalnie, a działać lokalnie. Z tą myślą spotykamy się w zacnym międzynarodowym gronie. Jestem pewien, że ta konferencja przyniesie szereg bardzo istotnych konkluzji, które pomogą nam się uporać z tym problemem

– mówił przed otwarciem konferencji prof. Marek Konarzewski, prezes PAN.

Transformacja energetyczna i programy adaptacyjne w Europie

Poszczególne regiony Europy są narażone na różne problemy i zagrożenia wynikające z ocieplenia klimatu i jego konsekwencji. Na przykład problem suszy będzie bardziej palący na południu kontynentu, a transformacja gospodarcza będzie większym wyzwaniem dla krajów, których polityka energetyczna opiera się na wydobyciu paliw kopalnych. Dlatego potrzebna jest solidarność w dzieleniu się wiedzą, zasobami i innowacjami w Europie. Ważne jest też wdrożenie programów pomocowych dla tych regionów, które zostaną dotknięte zmianami klimatycznymi bardziej niż inne.

Naukowcy zgodzili się, że szybka dekarbonizacji i przyspieszenie przejścia na odnawialne źródła energii oraz równoległe wdrażanie programów adaptacyjnych dla regionów najsilniej dotkniętych zmianami klimatycznymi i konsekwencjami transformacji energetycznej – to główne kierunki działań koniecznych do podjęcia aby świat mógł zmierzyć się z nieuchronnością i tempem ocieplenia klimatu. Europa powinna być według nich wzorem do naśladowania w działaniach, które pozwolą na złagodzenie skutków globalnego ocieplenia.

Rola nauki i naukowców w przeciwdziałaniu zmianom klimatu

Zdaniem uczestników konferencji, naukowcy mają istotną rolę do odegrania w przeciwdziałaniu zagrożeniom związanym ze zmianami klimatu. Ich rolą jest budowanie świadomości konieczności odpowiedzialnego reagowania na narastające zagrożenia, ale też dostarczanie rzetelnej wiedzy na temat działań, jakie można podjąć i ich ewentualnych konsekwencji.

Naukowcy dostarczają unikatowych informacji w oparciu o pomiary, analizy i prognozy. Dane te szczególnie przydają się w przypadku zmian klimatu, które są badane od przeszło 100 lat. Zauważyliśmy, że temperatura w wymiarze globalnym wzrosła o 1,2 stopnia Celsjusza, a lokalnie jeszcze bardziej. Rośnie temperatura i zakwaszenie oceanów. Coraz częstsze stają się ekstremalne zjawiska pogodowe. Pomiary tych parametrów prowadzą naukowcy na całym świecie. Dlatego powinniśmy ich słuchać –  naukowcy dostarczają wiedzy o stanie obecnym, fakty i rozwiązania

– mówił PAN prof. Thomas Stocker.

Skala przemian, które należy wprowadzić, jest ogólnoświatowa i systemowa. Wymaga to przemyślanych zmian społecznych i przesunięć w systemach edukacji publicznej. To z kolei będzie silną podstawą dla wymaganej transformacji gospodarki i stylu życia.

Prowadzone podczas konferencji dyskusje zostały podsumowuje „Komunikat warszawski w sprawie zmian klimatu w Europie” (Warsaw Communique on Climate Change in Europe), którego tekst zamieszczamy poniżej (wersję polską zapewniła Polska Akademia Nauk).

KOMUNIKAT WARSZAWSKI
W SPRAWIE ZMIAN KLIMATU W EUROPIE

Inauguracyjna Europejska Konferencja Klimatyczna zgromadziła 90 naukowców z 45 krajów Europy i Azji Środkowej w celu oceny zmian klimatu i postępów na drodze do osiągnięcia neutralności klimatycznej. Zebrani naukowcy niniejszym przedstawiają komunikat z dnia 23 maja 2023 roku.

1. Zmiana klimatu jest faktem, a planeta Ziemia znajduje się w epoce antropocenu. Globalne ocieplenie i jego konsekwencje są spowodowane działalnością człowieka i stanowią jedno z najpilniejszych wyzwań naszych czasów. Zmiana klimatu wpływa na życie, przedsiębiorstwa, osiedla i ekosystemy. Żadna jednostka i żaden element planety nie pozostaje nienaruszony.

2. Ekstremalne przejawy zmiany klimatu obejmują: fale upałów, susze, pożary lasów, ulewne deszcze, powodzie, silne burze i cyklony. Ponadto: zmianę pór roku, dłuższe utrzymywanie się blokad wyżowych w atmosferze, utratę lodowców i lodu morskiego, wzrost poziomu morza, zakwaszenie i ocieplenie oceanów oraz zmiany w cyrkulacji oceanicznej. Wszystkie te zjawiska z dużym prawdopodobieństwem nasilą się do 2050 roku.

3. Główne ekologiczne przejawy kryzysu są przez zmianę klimatu zaostrzane, ale wynikają przede wszystkim z niewłaściwej gospodarki gruntami, glebą i wodą. Należą do nich: utrata różnorodności biologicznej, utrata funkcji i usług ekosystemów, degradacja gleby i pustynnienie oraz pogorszenie stanu zasobów słodkiej wody.

4. Zakres ryzyka i skala transformacji muszą być rozpatrywane systemowo i sekwencyjnie (stopniowe wprowadzanie i wycofywanie). Transformacje muszą być sprawiedliwe, zarówno w obrębie społeczeństw, jak i pomiędzy nimi. Transformacja wciąż nie jest prowadzona z wystarczającym rozmachem i ambicją. Musimy działać szybciej i bardziej kompleksowo. Poradzenie sobie ze zmianą klimatu wymaga harmonizacji strategii łagodzenia i adaptacji, zawsze w podejściu międzysektorowym.

5. W przypadku energetyki i przemysłu priorytetami są: (a) przyspieszenie dekarbonizacji produkcji energii, głównie dzięki odnawialnym źródłom energii, z uwzględnieniem elektryfikacji na szeroką skalę, efektywności energetycznej i opłacalności, oraz rozwiązań w zakresie ujemnych emisji; (b) rozwój super inteligentnej sieci (Europa, Azja Środkowa, Afryka Północna), łączącej rozwiązania techniczne i rynkowe w celu zarządzania zmiennością dostaw energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych, zarządzanej w oparciu o sztuczną inteligencję; (c) inwestowanie w długoterminowe magazynowanie energii elektrycznej na dużą skalę (np. magazynowanie chemiczne za pomocą wodoru); (d) wspieranie innowacyjnych podejść pozwalających na rezygnację z paliw kopalnych w przemyśle i umożliwienie rozwoju gospodarki o obiegu zamkniętym i gospodarki niskoemisyjnej.

6. W przypadku różnorodności biologicznej i ekosystemów priorytetami są: (a) znaczne ograniczenie przyczyn utraty różnorodności biologicznej i degradacji ekosystemów, zwłaszcza wylesiania, intensywnego rolnictwa (monokultury i nadużywanie pestycydów), a także przełowienia, zanieczyszczenia, fragmentacji siedlisk i konfliktów związanych z użytkowaniem gruntów; (b) wybór rozwiązań opartych na przyrodzie w celu wspierania łagodzenia zmiany klimatu i adaptacji gatunków (np. poprzez zwiększenie różnorodności genetycznej); (c) wdrożenie globalnych ram różnorodności biologicznej Kunming-Montreal z 2022 r.

7. W przypadku rolnictwa i gospodarki wodnej priorytetami są: (a) unikanie degradacji gleby i jej rekultywacja; (b) zintegrowane zarządzanie gruntami, glebą i wodą, w tym ochrona zasobów wodnych, skuteczne nawadnianie i renaturyzacja oraz uprawy i gatunki zwierząt gospodarskich odporne na stres klimatyczny; (c) ograniczenie zasobochłonnej produkcji rolnej, zwłaszcza w przypadku zwierząt gospodarskich (również w celu ograniczenia emisji metanu), oraz zminimalizowanie strat żywności i jej marnotrawienia.

8. W przypadku infrastruktury i mobilności priorytetami są: (a) przestrzeganie nowych zasad zintegrowanego, odpornego i elastycznego planowania infrastruktury poprzez połączenie jej z inteligentnymi sieciami, rozwój mobilności efektywnie korzystającej z zasobów i niski ślad węglowy budynków; (b) inwestowanie w elektryczną mobilność ludzi i towarów, a jednocześnie rozszerzanie transportu publicznego; (c) uwzględnienie zarządzania ryzykiem klimatycznym w rozwoju przedsiębiorstw i polityce przemysłowej, a także w administracji publicznej i obronie cywilnej.

9. Regionalna różnorodność (zmian) klimatu powinna być traktowana z większą uwagą i wykorzystywana jako mocna strona działań łagodzących i adaptacyjnych. W celu osiągnięcia maksymalnego efektu, wiedza lokalna i regionalna powinna zostać przełożona na działania na poziomie krajowym i kontynentalnym. Wykorzystanie potencjału Europy i sąsiadujących z nią krajów Azji Środkowej i Afryki Północnej, w szczególności w zakresie neutralnych dla klimatu systemów energetycznych i żywnościowych, powinno być traktowane priorytetowo i realizowane w sposób sprawiedliwy i oparty na współpracy.

10. Polityka i instrumenty rynkowe – zwłaszcza te przełomowe, takie jak Europejski Zielony Ład, krajowe pakiety inwestycji ekologicznych oraz krajowe lub ponadnarodowe systemy opłat za emisje CO₂ – nigdy nie powinny działać przeciwko sobie. Polityki w zakresie klimatu i różnorodności biologicznej nie powinny być rozdzielane. Regulacje powinny być mądrze wykorzystywane do stymulowania i skalowania innowacji technologicznych i społecznych w celu osiągnięcia transformacji. Oparta na badaniach i przejrzysta komunikacja między politykami, obywatelami i naukowcami powinna stać się normą, aby zwiększyć akceptację i zmniejszyć negatywizm i negacjonizm. Sprawiedliwość pokoleniowa i partycypacyjne kształtowanie polityki powinny być oczywistością.

PODSUMOWANIE

Naukowcy uczestniczący w inauguracyjnej Europejskiej Konferencji Klimatycznej, reprezentujący 45 krajów europejskich, uznają, że oparte na dowodach doradztwo naukowe powinno być podstawą politycznych i osobistych decyzji dotyczących neutralności klimatycznej, a naukowcy powinni bardziej angażować się w zwiększanie wiedzy na temat zmiany klimatu wśród swoich współobywateli. Skuteczne działania na rzecz neutralności klimatycznej oznaczają głęboką transformację większości aspektów gospodarki, systemu energetycznego, rynków międzynarodowych i globalnych ram współpracy. Środki te powinny harmonijnie łączyć strategie adaptacji i łagodzenia zmiany klimatu, oraz znajdować transnarodowe, krajowe i regionalne kompromisy. Regionalne zmiany klimatu i relacje globalno-lokalne powinny znaleźć się w centrum uwagi. Ani sama nauka, ani polityka, ani zbiorowe działania obywatelskie, ani edukacja, ani inwestycje publiczne lub prywatne nie wystarczą. Okno czasowe, w którym możliwe jest osiągnięcie celu porozumienia paryskiego zamyka się, a to pozostawia bardzo niewiele realistycznych opcji.

Podstawowym zaleceniem jest przyspieszenie działań łagodzących zmianę klimatu zgodnie z ramami paryskimi, przy jednoczesnym wdrażaniu środków adaptacyjnych. Do stymulowania neutralności klimatycznej powinny być wykorzystywane regulacje i instrumenty finansowe, takie jak opłaty za emisje CO₂. Obejmuje to również zachęty do otwartości na zielone technologie, do rygorystycznej redukcji emisji gazów cieplarnianych oraz do przeciwdziałania zanieczyszczeniu środowiska i degradacji ekosystemów, zwłaszcza wylesianiu i utracie różnorodności biologicznej. Europa i Azja Środkowa powinny lepiej wykorzystać swój istniejący potencjał do poradzenia sobie ze zmianą klimatu: odnawialne źródła energii, łączność, gospodarkę rynkową, ludzi, wiedzę i innowacje. Wykorzystajmy te potężne potencjały, aby przyspieszyć tempo transformacji w kierunku neutralnej dla klimatu przyszłości naszego kontynentu i naszej planety.

Źródło: Polska Akademia Nauk oraz European Climate Conference

The post Komunikat warszawski w sprawie zmian klimatu w Europie appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Komunikat 08/2022
interdyscyplinarnego zespołu doradczego ds. kryzysu klimatycznego działającego przy Prezesie PAN

na temat drugiej części 6 Raportu Podsumowującego Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu

Oddajemy w Państwa ręce polską wersję językową „Podsumowania dla Decydentów” wyników pracy Drugiej Grupy Roboczej – drugiej części 6 Raportu Podsumowującego Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu (ang. IPCC – International Panel on Climate Change).

Niemal czterdziestostronicowy dokument w syntetyczny sposób podsumowuje najważniejsze ustalenia naukowe dotyczące podatności społeczeństw na obecną zmianę klimatu, a także sposoby i możliwości adaptacji do niej.

Raport podkreśla współzależność klimatu, ekosystemów i różnorodności biologicznej oraz systemów społeczno-gospodarczych, a także lepiej niż wcześniejsze raporty IPCC integruje wiedzę z zakresu nauk przyrodniczych, społecznych i ekonomicznych. Oceny zagrożeń i ryzyk związanych z antropogeniczną zmianą klimatu, jak również adaptacji do tej zmiany, zostały dokonane w kontekście trendów zmian innych niż klimatyczne, takich jak utrata różnorodności biologicznej, niezrównoważona konsumpcja zasobów naturalnych, degradacja powierzchni lądów i ekosystemów, szybka urbanizacja, zmiany w strukturze demograficznej ludności, wzrost nierówności społecznych i ekonomicznych oraz pandemia.

Apelujemy o zapoznanie się z polską wersją dokumentu (Załącznik).

Wzywamy do uwzględnienia ustaleń nauki w działaniach adaptacyjnych do zmiany klimatu na wszystkich szczeblach – od gminnych, miejskich, powiatowych, wojewódzkich do ogólnokrajowych, a także do aktywnego włączania się decydentów w działania międzynarodowe.

Wzywamy władze każdego szczebla do ścisłej współpracy ze społecznościami, społeczeństwem obywatelskim, ośrodkami edukacyjnymi, naukowymi, mediami, inwestorami i biznesem, w celu przyspieszenia wdrażania zrównoważonych i skutecznych działań adaptacyjnych.

Najważniejsze wnioski zawarte w „Podsumowaniu dla Decydentów”

I. Obserwowane i przewidywane oddziaływania zmiany klimatu na systemy społeczno-gospodarcze i przyrodnicze oraz ryzyka z tym związane

1) Spowodowana przez człowieka zmiana klimatu, obejmująca częstsze i bardziej intensywne zjawiska ekstremalne, wywołała powszechne, niekorzystne skutki oraz związane z nimi straty i zniszczenia w systemach społecznych, ekonomicznych i przyrodzie, wykraczające poza te związane z naturalną zmiennością klimatu. Nieproporcjonalnie duże obciążenia dotykają najbardziej narażone systemy i grupy ludzi we wszystkich sektorach i regionach na świecie. W niektórych przypadkach doszło do nieodwracalnych zmian, ponieważ systemy zostały wypchnięte poza granice ich zdolności do adaptacji.

2) Wrażliwość ekosystemów i społeczności na zmianę klimatu jest istotnie zróżnicowana. W przybliżeniu 3,3 do 3,6 mld ludzi żyje w warunkach silnie podatnych na zmianę klimatu. Duża część gatunków jest wrażliwa na zagrożenia związane ze zmianą klimatu. Część z nich wymarła pod wpływem zmiany klimatu lub zmienia swoje zasięgi. Społeczna i ekosystemowa wrażliwość są wzajemnie zależne. Różnorodność biologiczna jest też podstawą życia ludzi na Ziemi – wpływa np. na procesy glebotwórcze, obieg wody i wielu substancji w krajobrazie, na lokalne i globalne warunki klimatyczne a także na gospodarkę (dostępność materiałów, jakość wody, rybołówstwo i in.). Aktualnie realizowane wzorce niezrównoważonego rozwoju powiększają stopień narażenia ekosystemów i ludzi na niebezpieczeństwa związane z klimatem.

3) Globalne ocieplenie, które osiągnie 1,5°C już w najbliższej przyszłości, spowoduje nieuniknione nasilenie się wielu niebezpieczeństw klimatycznych oraz liczne ryzyka dla ekosystemów i ludzi. Działania ograniczające globalne ocieplenie do poziomu jak najmniej wykraczającego ponad próg 1,5°C, znacznie zmniejszą prognozowane straty i szkody wynikające ze zmiany klimatu w porównaniu z wyższymi poziomami ocieplenia, lecz nie wyeliminują ich zupełnie.

4) Zagrożenia dla ekosystemów i systemów ludzkich będą zależnie od poziomu globalnego ocieplenia. Wielkość i tempo zmiany klimatu oraz związane z nią ryzyka silnie zależą od tempa działań mitygacyjnych, zmierzających do osiągnięcia neutralności klimatycznej, a także działań adaptacyjnych. Prognozowane straty i szkody rosną wraz z każdym przyrostem globalnego ocieplenia.

5) Zagrożenia związane ze zmianą klimatu i ich skutki stają się coraz bardziej złożone i trudne do opanowania. Liczne zagrożenia klimatyczne będą pojawiać się równolegle (np. powodzie i susze), a wiele ryzyk klimatycznych i pozaklimatycznych (np. wzrastające zaludnienie, degradacja krajobrazu, awarie czy niewydolność infrastruktur dostosowanych do przeszłych warunków) będzie wzajemnie na siebie wpływać, czego wynikiem będą zagrożenia złożone. Część działań podejmowanych w odpowiedzi na zmianę klimatu będzie skutkować nowymi zagrożeniami i ryzykami.

II. Działania adaptacyjne i uwarunkowania tych działań

1) Działania adaptacyjne do zmiany klimatu zmniejszają wrażliwość na czynniki klimatyczne i związane z nimi ryzyko. Istnieje wiele wykonalnych i efektywnych opcji adaptacyjnych, ale skuteczność ich wdrażania zależy od możliwości i skuteczności systemów zarządzania i procesów decyzyjnych.

2) Efektywność adaptacji, jeśli chodzi o redukcję ryzyk klimatycznych, będzie spadać wraz ze wzrostem ocieplenia. Zintegrowane, wielosektorowe rozwiązania, które uwzględniają nierówności społeczne, pozwalają na różnicowanie reakcji w zależności od ryzyk klimatycznych oraz zwiększają wykonalność i skuteczność adaptacji.

3) Względne granice niektórych adaptacji w systemach ludzkich zostały osiągnięte, ale można je przekroczyć pod warunkiem pokonania szeregu ograniczeń, głównie finansowych, związanych z zarządzaniem, instytucjonalnych i politycznych. Niektóre ekosystemy osiągnęły bezwzględne granice adaptacji, czyli takie granice, po przekroczeniu których adaptacja nie jest już możliwa. Wraz z każdym przyrostem globalnego ocieplenia, straty i szkody będą rosnąć i kolejne systemy przyrodnicze i społeczno-gospodarcze będą osiągać względne i bezwzględne granice adaptacji.

4) Zaobserwowano postęp w planowaniu i wdrażaniu działań adaptacyjnych, co przyniosło wiele korzyści. Jednakże postęp działań adaptacyjnych nie jest jednorodny. Wiele inicjatyw traktuje priorytetowo bezpośrednią i krótkoterminową redukcję ryzyk, co zmniejsza szansę na przeprowadzenie adaptacji transformacyjnej. Adaptacja transformacyjna polega na wprowadzaniu zmian systemowych, które wzmocnią zdolność ekosystemów i społeczeństw do radzenia sobie z zagrożeniami w długiej perspektywie.

5) Rośnie liczba udokumentowanych przykładów niewłaściwie przeprowadzanej adaptacji, przez którą można wpaść w pułapki związane z podatnością na zmianę klimatu i wzrostem ryzyka klimatycznego. Niewłaściwej adaptacji można uniknąć poprzez elastyczne, wielosektorowe, inkluzywne i długofalowe planowanie oraz poprzez wdrażanie działań adaptacyjnych przynoszących jednoczesne korzyści wielu sektorom i systemom.

III. Rozwój odporny na zmianę klimatu

1) Wiedza na temat obserwowanych zagrożeń, prognozowanych ryzyk oraz ograniczeń w adaptacji pokazują, że działania na rzecz rozwoju odpornego na zmianę klimatu na całym świecie są coraz bardziej pilne. Kompleksowe, efektywne i innowacyjne rozwiązania mogą uruchomić synergie i zmniejszyć kompromisy pomiędzy adaptacją i mitygacją, prowadząc do zrównoważonego rozwoju.

2) Rozwój odporny na zmianę klimatu jest możliwy, gdy rządy, społeczeństwo obywatelskie i sektor prywatny wybierają rozwój inkluzywny, w którym priorytetem jest redukcja ryzyka, równość i sprawiedliwość, podczas gdy procesy podejmowania decyzji, finansowanie i działania są zintegrowane na różnych szczeblach zarządzania, w różnych sektorach i ramach czasowych. Rozwój odporny na zmianę klimatu wymaga współpracy międzynarodowej oraz współpracy władz każdego szczebla ze społecznościami, społeczeństwem obywatelskim, ośrodkami edukacyjnymi, naukowymi i innymi instytucjami, mediami, inwestorami i biznesem.

3) Zachowanie bioróżnorodności i ekosystemów, ich ochrona i odtwarzanie, są kluczowymi elementem rozwoju odpornego na zmianę klimatu, szczególnie z powodu zagrożeń, jakie zmiana klimatu niesie dla nich i ich roli w adaptacji i mitygacji. Utrzymanie odporności, bioróżnorodności i usług ekosystemowych w skali globalnej zależy od skutecznej i sprawiedliwej ochrony około 30-50% powierzchni lądowej Ziemi, obszarów słodkowodnych i morskich, włączając w to ekosystemy obecnie zbliżone do naturalnych.

4) Nie ma żadnych wątpliwości, że zmiana klimatu już teraz zakłóca systemy społeczno-ekologiczne. Przeszłe i obecne trendy rozwojowe (historyczne emisje, wzrost gospodarczy oparty o nadmierną eksploatację zasobów przyrody i zmiana klimatu) nie sprzyjają realizacji rozwoju odpornego na zmianę klimatu. Wybory społeczne i działania wdrażane w najbliższej dekadzie zdecydują o tym, w jakim stopniu nasz rozwój będzie dostosowywał się do zmiany klimatu. Jeśli aktualne emisje gazów cieplarnianych nie spadną gwałtownie, perspektywy rozwoju staną się coraz bardziej ograniczone.

Zachęcamy do zapoznania się z całym Podsumowaniem dla Decydentów.

POBIERZ RAPORT

Źródło: Polska Akademia Nauk

The post IPCC o skutkach zmiany klimatu i możliwościach adaptacji – podsumowanie po polsku appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.