Czynniki rozwoju suszy i pustynnienia

podrozdział 8.2.3.3 pierwszej części raportu IPCC (2023) – tłum. Sebastian Szklarek,  wyróżnienia redakcji)

Oczekuje się, że w odpowiedzi na wymuszenia antropogeniczne, w wyniku zmieniających się wzorców opadów, cieplejszych temperatur, zmian zachmurzenia (wpływających na promieniowanie słoneczne), zmniejszającej się pokrywy śnieżnej, zmian wiatrów i wilgotności, oraz pokrywy roślinnej nastąpią regionalne zmiany pustynnienia – rozumianego jak niedobór wody/wilgoci [uniemożliwiający lub utrudniający wzrost i rozwój roślin i zwierząt – przyp. tłum.] (rysunek 8.6). Ewapotranspiracja jest kluczowym składnikiem pustynnienia i składa się z dwóch głównych procesów: parowania z powierzchni gleby, wody i roślinności [ewaporacja – parowanie z powierzchni – przyp. tłum.]; oraz transpiracji, wymiany wilgoci między roślinami a atmosferą przez aparaty szparkowe roślin. Na poziomie globalnym wyższe temperatury zwiększają zdolność ewaporacyjną atmosfery [ilość pary wodnej, jaką może pochłonąć – przyp. red.], a tym samym (zakładając, że dostępna jest wystarczająca wilgotność gleby) zwiększają utratę wilgoci związaną z ewapotranspiracją [ dążąc do równowagi, ciepłe powietrze niejako “szuka” nowych porcji wilgoci – przyp. red.] (wysoki poziom pewności) (Dai i in., 2018; Vicente-Serrano i in., 2020). Na poziomie regionalnym, pustynnienie jest dodatkowo modulowane przez sezonowe wzorce opadów, spływ, magazynowanie wody i interakcje z roślinnością. 

Roślinność stanowi kluczowy szlak transportowy wody pomiędzy podziemnymi zbiornikami wody (wilgocią w glebie i wodami gruntowymi) a atmosferą. Rośliny zmieniają parowanie i bilans energetyczny powierzchni, a zatem mogą mieć duży wpływ na regionalny rozwój pustynnienia (Lemordant i in., 2018). W SRCCL [Special Report on Climate Change and Land – przyp. tłum.] stwierdzono, że z dużym poziomem pewności* wyższy poziom CO₂ w atmosferze zwiększa stosunek poboru CO₂ do utraty wody przez rośliny (efektywność wykorzystania wody) poprzez łączne zwiększenie fotosyntezy i regulacji wymiany gazowej pomiędzy rośliną a atmosferą, zapewnianej przez aparaty szparkowe (De Kauwe i in., 2013; C.D. Jones i in., 2013; Deryng i in., 2016; Swann i in., 2016; Cheng i in., 2017; Knauer i in., 2017; Peters i in., 2018; Guerrieri i in., 2019). Badania oparte na modelowaniu sugerują, że zwiększenie efektywności wykorzystywania wody przez rośliny może częściowo przeciwdziałać stratom wody związanym ze zwiększeniem parowania w cieplejszej atmosferze, potencjalnie łagodząc proces pustynnienia (Milly i Dunne, 2016; Bonfils i in., 2017; Cook i in., 2018; Y. Yang i in., 2018). Jednak badania empiryczne wskazują, że efekt ten może być niwelowany przez większy wzrost roślin w odpowiedzi na podwyższony poziom CO₂, co skutkuje zwiększonym zużyciem wody (De Kauwe i in., 2013; Donohue i in., 2013; Ukkola i in., 2016b; Yang i in., 2016; Guerrieri i in., 2019; Mankin i in., 2019; A. Singh i in., 2020). W regionach półpustynnych zwiększone zużycie wody przez rośliny może zmniejszyć przepływ wody w rzekach i zaostrzyć proces pustynnienia (Ukkola i in., 2016b; Mankin i in., 2019; A. Singh i in., 2020). W związku z tym poziom pewności, że zwiększone wykorzystanie wody w roślinach może zrównoważyć wpływ zwiększonej zdolności ewaporcyjnej atmosfery na parowanie jest niski. 

Susza to okres nienormalnie suchej pogody, który trwa wystarczająco długo, aby spowodować poważną nierównowagę hydrologiczną (Słownik IPCC; Wilhite i Glantz, 1985; Wilhite, 2000; Cook i in., 2018). Większość susz zaczyna się od długotrwałego niedoboru opadów (susza atmosferyczna [długi niewielki deficyt lub krótszy, ale większy – przyp. tłum.]), który z czasem przekłada się na niedobory wilgotności gleby [susza rolnicza/glebowa – przyp. tłum.], przepływu strumieni i magazynowania wody [susza hydrologiczna – wody powierzchniowe – przyp. tłum.], co prowadzi do zmniejszenia dostępności wody (susza gospodarcza i susza ekologiczna). Zwiększanie zdolności ewaporacyjnej atmosfery prowadzi do zwiększonego stresu wodnego roślin i rozwoju suszy glebowej [która dotyka zarówno roślin uprawnych jak i wszystkich innych – przyp. red.] (Williams i in., 2013; C.D. Allen i in., 2015; Anderegg i in., 2016; McDowell i in., 2016; Grossiord i in., 2020). Zdolność ewapotranspiracyjna atmosfery wpływa na rośliny na dwa sposoby. Zwiększa ewapotranspirację, wyczerpując wilgoć w glebie i stresując rośliny przez brak wody do pobrania przez korzenie (Teuling i in., 2013; Sperry i in., 2016), a także bezpośrednio wpływa na fizjologię roślin, powodując spadek przewodnictwa hydraulicznego i metabolizmu węgla, co prowadzi do śmiertelności (Breshears i in., 2013; Hartmann, 2015; McDowell i Allen, 2015; Fontes i in., 2018). Susze zazwyczaj postrzegane są jako katastrofy „powolne”, których rozwój zazwyczaj trwa miesiące lub lata [w przeciwieństwie do gwałtownego rozwoju np. powodzi – przyp. red.], ale mogą również wystąpić szybko rozwijające się i często nieprzewidywalne “susze błyskawiczne” (Otkin i in., 2016, 2018). Susze błyskawiczne mogą rozwinąć się w ciągu kilku tygodni, powodując znaczne zakłócenia w rolnictwie i zasobach wodnych (Pendergrass i in., 2020). Z drugiej strony susze, które utrzymują się przez długi czas (zwykle dekadę lub dłużej), nazywane są megasuszami. Susze obejmują szeroki zakres skal przestrzennych i czasowych, powstają w wyniku różnych zjawisk zachodzących w systemie klimatycznym (np. wewnętrznej zmienności atmosferycznej czy telekoneksji [istotnych relacji lub powiązań między zjawiskami pogodowymi w odległych od siebie miejscach na Ziemi, które obejmują oddziaływanie z oceanem – przyp. tłum] i mogą być wzmacniane lub łagodzone przez różne procesy fizyczne i biologiczne. Susze zajmują unikalną przestrzeń w ramach ekstremalnych zjawisk klimatycznych i pogodowych, nie posiadając pojedynczej definicji.

Rola opadów w powstawaniu susz jest oczywista, jednak nie należy zapominać o innych czynnikach klimatycznych, takich jak temperatura, promieniowanie, wiatr i wilgotność. Czynniki te mają silny wpływ na zdolność ewaporacyjną atmosfery, co wpływa na ewapotranspirację i wilgotność gleby. W regionach, w których dominuje śnieg, wysokie temperatury zwiększają udział opadów mających postać deszczu zamiast śniegu i przyspieszają wiosenne topnienie śniegu (wysoki poziom pewności) (Vincent i in., 2015; Mote i in., 2016, 2018; Berg i Hall, 2017; Solander i in., 2018). Może to skutkować niższymi niż normalnie poziomami pokrywy śnieżnej („susza śnieżna”), a tym samym zmniejszonym przepływem wody, nawet jeśli całkowite opady są równe lub wyższe niż normalnie dla pory zimnej (Harpold i in., 2017). Rośliny również wpływają na nasilenie suszy poprzez modulację parowania. Jak omówiono powyżej, wpływ podwyższonego stężenia CO₂ na rośliny może zarówno zwiększyć, jak i zmniejszyć utratę wody poprzez parowanie i transpirację, odpowiednio poprzez zwiększoną efektywność wykorzystania wody przez rośliny i ich wzrost, ale poziom pewności, że  któryś z procesów dominuje nad drugim w skali globalnej, jest niski.

Nasilenie suszy zależy również od działalności człowieka i podejmowanych przez niego decyzji (AghaKouchak i in., 2015; Van Loon i in., 2016; Pendergrass i in., 2020). Społeczeństwa opracowały szereg strategii wpływania na cykl wodny w celu zwiększenia odporności w obliczu niedoboru wody, obejmujących nawadnianie, tworzenie sztucznych zbiorników i pompowanie wód gruntowych. Chociaż  potencjalnie stanowią one dla zasobów wodnych rodzaj bufora, to w niektórych przypadkach interwencje te mogą nieoczekiwanie zwiększyć podatność [na niedobory wody – przyp. red.] (średni poziom pewności). Na przykład, zwiększona wydajność nawadniania może zapewnić większą dostępność wody dla upraw, jednak odpowiadająca temu redukcja odpływu i zasilania podpowierzchniowego może zaostrzyć suszę hydrologiczną (Grafton i in., 2018) [w Polsce rzeki zasilane są głównie dopływem wód podziemnych – przyp. red.]. Ponadto, chociaż budowanie tam i zwiększanie pojemności zbiorników powierzchniowych może zwiększyć zasoby wody, to może też zwiększyć podatność na suszę, jeśli w odpowiedzi na zwiększoną podaż wzrośnie także popyt, lub jeśli pojawią się zachęty do nadmiernego polegania na tych zbiornikach powierzchniowych (Di Baldassarre i in., 2018). Interakcje między adaptacją, podatnością i skutkami suszy są omówione bardziej szczegółowo w AR6 WGII ​​(rozdziały 2 i 4).

Podsumowując:

•  ocieplający się klimat z dużym poziomem pewności powoduje wzrost zdolności ewaporacyjnej atmosfery, zmniejszając dostępną wilgoć glebową.
• wyższy poziom CO₂ w atmosferze z dużym poziomem pewności zwiększa wydajność wykorzystania wody przez rośliny, ale poziom pewności, że ten efekt fizjologiczny może zrównoważyć straty wody, jest niski. 

Ponieważ suszę można zdefiniować na wiele sposobów, zależnie od rodzaju suszy sposoby reagowania mogą być różne. Oprócz braku opadów, krytycznym elementem suszy są zmiany w ewapotranspiracji, ponieważ mogą one prowadzić do spadku wilgotności gleby (duży poziom pewności). W bardzo suchych warunkach glebowych ewapotranspiracja zostaje ograniczona, a rośliny doświadczają stresu wodnego w odpowiedzi na zwiększoną zdolność ewaporacyjną atmosfery (średni poziom pewności). Działalność człowieka i podejmowanie decyzji mają krytyczny wpływ na nasilenie suszy (duży poziom pewności).

Podstawą każdego stwierdzenia jest ocena dowodów i ich spójności. Stopień pewności wyrażany jest za pomocą pięciu kwalifikatorów (bardzo niski, niski, średni, wysoki i bardzo wysoki), zapisanych kursywą, np. średni poziom pewności. Poziom bardzo niski oznacza, że w na dany temat dostępne jest mało opracowań i nie przedstawiają spójnych wniosków, poziom bardzo wysoki – że są liczne i zgodne. – przyp. red. na podstawie 6. Raportu IPCC (2021) [wróć do tekstu]

Źródło: IPCC (2021)

The post Czynniki rozwoju suszy i pustynnienia – fragment raportu IPCC appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Redukcja kosztów jednostkowych i zwiększenie wykorzystania niektórych szybko zmieniających się technologii wspomagających mitygację zmiany klimatu.

Górny panel pokazuje globalne jednostkowe koszty jednostki energii (USD/MWh), dla wybranych szybko zmieniających się technologii wspomagających mitygację zmian klimatu. Ciągłe niebieskie linie wskazują średni koszt jednostkowy w każdym roku. Jasnoniebieskie zacienione obszary pokazują zakres między 5 a 95 percentylem w każdym roku. Szare cieniowanie wskazuje zakres kosztów jednostkowych wydobywanego paliwa kopalnego (węgiel i gaz) w 2020 r. (co odpowiada 55–148 USD za MWh). 

W 2020 r. uśrednione koszty energii (LCOE, Levelized cost of energy) czterech technologii energii odnawialnej mogą w wielu miejscach konkurować z paliwami kopalnymi. W przypadku akumulatorów podane koszty dotyczą 1 kWh pojemności akumulatora; dla pozostałych koszty to LCOE, w tym montaż, koszty inwestycyjne, operacyjne i serwisowe w przeliczeniu na 1 MWh wyprodukowanej energii elektrycznej. 

Dolny panel pokazuje skumulowaną globalną moc dla każdej technologii, w GW zainstalowanej mocy dla energii odnawialnej oraz w milionach pojazdów w przypadku pojazdów elektrycznych. Pionowa linia przerywana wskazuje 2010 r. (raport AR5). Wskazano także procentowe udziały wyprodukowanej energii elektrycznej w relacji do całkowitej produkcji energii elektrycznej dla poszczególnych źródeł energii oraz udział pojazdów pasażerskich w 2020 r. w globalnej flocie pojazdów, na podstawie wstępnych danych. W danych dotyczących produkcji energii elektrycznej jej udział uwzględnia różne czynniki wydajności; np. przy tej samej mocy zainstalowanej wiatr wytwarza około dwa razy tyle energii elektrycznej, co fotowoltaika.

Technologie energii odnawialnej i akumulatorów zostały wybrane jako przykłady ilustracyjne, ponieważ ostatnio wykazano szybki spadek kosztów i wzrost liczby i zakresu instalacji, a także dlatego, że dostępne są spójne dane dla tych technologii. 

Źródło: IPCC AR6 WG3(2022)

W ramach akcji „Wykres na dziś” publikujemy wykresy i inne wizualizacje dotyczące zagadnień związanych ze zmianą klimatu. Mamy nadzieję, że prezentowane przez nas dane stanowić będą punkt wyjścia do szerokiej i opartej na faktach dyskusji na temat globalnego ocieplenia oraz możliwości jego ograniczenia. Akcję prowadzimy we współpracy z Komitetem ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk.

Zobacz wszystkie wizualizacje.

The post Zmiany kosztów energetyki odnawialnej i baterii do samochodów elektrycznych appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

20 marca 2023 podczas konferencji w Genewie, odbyła się premiera AR6 Synthesis Report – ostatniej części najnowszego Raportu Podsumowującego Międzyrządowego Zespołu ds. Zmiany klimatu. Przygotowując go, 93 specjalistów i specjalistek bazowało na pracy blisko 800 kolegów odpowiedzialnych za opracowanie pierwszych trzech części raportu. W dokumencie podsumowano wiedzę płynącą z ponad 100 tysięcy recenzowanych artykułów naukowych na temat zmiany klimatu. Najważniejsze wnioski?

• Globalne ocieplenie spowodował człowiek. 
• Zmiana klimatu postępuje i przynosi nam coraz więcej problemów.
• To ostatnia chwila, by temu przeciwdziałać. 

IPCC nie ma dziś wątpliwości

„Działalność człowieka, przede wszystkim poprzez emisję gazów cieplarnianych, bezdyskusyjnie spowodowała globalne ocieplenie” – piszą autorzy Szóstego raportu podsumowującego. Nastąpiły „powszechne i szybkie zmiany w atmosferze, oceanie, kriosferze i biosferze” a „spowodowana przez człowieka zmiana klimatu już obecnie wpływa na wiele ekstremów pogodowych i klimatycznych we wszystkich rejonach świata.  Doprowadziło to do powszechnych niekorzystnych skutków oraz związanych z nimi strat i zniszczeń dla przyrody i ludzi”.

W raporcie podsumowującym stwierdzono też, że dowody na obserwowane zmiany w ekstremach (takich jak fale upałów, obfite opady, susze i cyklony tropikalne) od czasu poprzedniego cyklu raportów jeszcze bardziej się wzmocniły. W szczególności udoskonalono metody pozwalające na powiązanie ich częstości i skali z działalnością człowieka.

A jak zmieniało się stanowisko IPCC od czasu publikacji pierwszego raportu?

Publikacje w ramach szóstego cyklu, czyli AR6, miały miejsce w latach 2018-2023 (zaczęły się od Specjalnego raportu o ociepleniu o 1,5℃). Pierwsza seria raportów pojawiła się jednak znacznie wcześniej, bo w 1990 r. Jeśli porównamy dzisiejsze wnioski z ówczesnymi, okaże się, że nasza wiedza w międzyczasie bardzo się rozwinęła. Niestety również samo ocieplenie klimatu stało się dużo bardziej wyraźne.

Autorzy publikacji sprzed ponad 30 lat stwierdzili, że w ciągu 100 lat średnia temperatura wzrosła globalnie o 0,3-0,6°C. „Wielkość tego ocieplenia jest zasadniczo zgodna z przewidywaniami modeli klimatycznych” – napisali w raporcie. Zaznaczyli jednak także, że zaobserwowany wzrost temperatury leżał jeszcze zakresie naturalnej zmienności klimatu. Trzeba było więc brać pod uwagę zarówno możliwość, że ocieplenie było w dużej mierze spowodowane naturalną zmiennością klimatu, ale też że naturalna zmienność i inne czynniki związane z działalnością człowieka mogły częściowo zamaskować ocieplenie związane z nasileniem efektu cieplarnianego przez człowieka (i że bez tego chłodzącego wpływu ocieplenie byłoby silniejsze). 

IPCC w 1990 r. twierdziło również, że „nie ma mocnych dowodów na to, że w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat klimat stał się bardziej zmienny” oraz że „jednoznaczne wykrycie zwiększonego efektu cieplarnianego na podstawie obserwacji nie jest prawdopodobne jeszcze przez dekadę lub dłużej”. „Jednak wraz ze wzrostem średniej temperatury, epizody wysokich temperatur najprawdopodobniej staną się w przyszłości częstsze, a epizody chłodu rzadsze” – odnotowano.

A co IPCC mówi dziś? Cóż, coś o wiele bardziej dosadnego:

We wszystkich regionach nasilenie ekstremalnych zjawisk cieplnych spowodowało śmiertelność i zachorowalność ludzi. Wzrosło występowanie związanych z klimatem chorób przenoszonych przez wodę i drogą pokarmową oraz zapadalność na choroby przenoszone przez wektory. W analizowanych regionach niektóre wyzwania związane ze zdrowiem psychicznym są związane ze wzrostem temperatur (wysoki stopień pewności), traumą powodowaną ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi i klimatycznymi (bardzo wysoki poziom pewności) oraz utratą źródeł utrzymania i [otoczenia] kulturowego. Ekstremalne warunki klimatyczne i pogodowe w coraz większym stopniu powodują wysiedlenia w Afryce, Azji, Ameryce Północnej oraz Ameryce Środkowej i Południowej, przy czym małe państwa wyspiarskie na Karaibach i Południowym Pacyfiku są dotknięte w sposób nieproporcjonalny w stosunku do ich niewielkiej liczby ludności.

Postęp nauki, wzrost konsensusu

Dlaczego stanowisko IPCC tak wyraźnie zmieniło się na przestrzeni dekad? Najważniejszą przyczyną jest po prostu postęp nauki. Z każdym rokiem przybywa wyników badań, dzięki którym coraz lepiej rozumiemy zależności pomiędzy zjawiskami zachodzącymi w atmosferze, oceanie czy ekosystemach. Dzięki temu, że temat zmiany klimatu zyskał na znaczeniu, coraz liczniejsze grono naukowców przeprowadzi badania w terenie, współtworzy modele, podchodzi do zagadnienia z perspektywy różnych dziedzin nauki czy wreszcie wykonuje metaanalizy publikacji dokonanych przez innych badaczy.

Rosnącą rangę tematu widać też po samych publikacjach IPCC. Na przykład cały raport I Grupy Roboczej z 1990 r. obejmował 414 stron, a raport tej samej grupy z 2021 r. – 2409. Znacząco większa jest również liczba jego współautorów i, co zrozumiałe, cytowanych badań.

Efektem tego wszystkiego jest zaś rosnący konsensus. Dzięki metaanalizie z 2021 r. dowiedzieliśmy się, że ponad 99,9% publikacji w recenzowanych czasopismach naukowych odpowiedzialnością za aktualną zmianę klimatu obarcza działalność człowieka. Jeszcze kilka lat wcześniej konsensus naukowy w tej sprawie wynosił 97%, a kilka dekad temu – co widać chociażby po raportach IPCC – nie było go w ogóle.

I na tym właśnie polega naukowy postęp.

Emisje gazów cieplarnianych wzrosły o ponad połowę

Choć o zmianie klimatu wiemy coraz więcej, a jej konsekwencje odczuwamy coraz boleśniej, wciąż nie zmieniło się to, co najważniejsze: emisje gazów cieplarnianych cały czas rosną. 

Jak podano w raporcie podsumowującym, globalne antropogeniczne emisje gazów cieplarnianych netto wynosiły w 2019 r. aż 59 miliardów ton ekwiwalentu CO₂. Oznacza to, że w porównaniu z 2010 r. były wyższe o ok. 12%. A w porównaniu z rokiem 1990, gdy wydano pierwszy raport IPCC, wzrosły aż o 54%.

Średnia dla poprzedniej dekady wynosiła zaś 56 miliardów ton rocznie i była wyższa od średniej z lat 2000-2009 o 9,1 miliarda CO_2e.

Ale na tym nie koniec. Od 1850 r. wyemitowaliśmy 2400 gigaton (miliardów ton) dwutlenku węgla, z czego aż 42% w latach 1990-2019.

Efekt? Wzrost temperatury Ziemi o ok. 1,1℃. I to w zatrważającym tempie.

Wciąż mamy szanse

Choć nasza wiedza na temat klimatu szybko rośnie, podobnego postępu brakuje w działaniach na rzecz jego ochrony. Nie oznacza to jednak, że ludzkość robi wszystko, by podążać najgorszą możliwą ścieżką. Jak podaje IPCC, w pierwszej dekadzie XXI w. emisje wzrastały w tempie 2,1% rocznie, a w drugiej – 1,3%. Za ograniczeniem wzrostu tempa emisji stoi m.in. przyśpieszenie wdrażania czystych technologii, które stają się coraz tańsze (np. w ciągu dekady koszty paneli fotowoltaicznych spadły o 85%).

Twórcy raportu zaznaczają przy tym, że możliwe jest zarówno szybkie ograniczenie emisji gazów cieplarnianych i w konsekwencji skali zmiany klimatu (mitygacja), jak i dostosowanie się do nowych realiów klimatycznych (adaptacja).

Jeżeli technologia, know-how i odpowiednie środki polityczne będą udostępniane, a odpowiednie finansowanie będzie dostępne już teraz, każda społeczność może ograniczyć lub uniknąć konsumpcji [towarów i usług] powodujących duże emisje dwutlenku węgla. Jednocześnie, dzięki znacznym inwestycjom w adaptację, możemy zapobiec rosnącym zagrożeniom, zwłaszcza wobec podatnych na nie grup i regionów

– stwierdza IPCC w komunikacie prasowym na temat raportu podsumowującego szósty cykl.

Na ten moment zalecenia świata nauki nie zostały jednak wdrożone w odpowiedniej skali. Wciąż robimy o wiele za mało, by mieć nadzieję na ograniczenie globalnego ocieplenia nie tylko do 1,5℃, lecz także znacznie poniżej 2℃, co jest celem nakreślonym przez naukowców i popartym przez rządy w ramach Porozumienia paryskiego. Z powodu braku wystarczających działań cel 1,5℃ jest już wręcz poza naszym zasięgiem. „Nie ma wiarygodnej ścieżki dla celu 1,5℃” – stwierdził Program Środowiskowy ONZ (UNEP) w listopadzie 2022 r., gdy przedstawił raport o tzw. luce emisyjnej.

Mieliśmy szansę na stopniowe zmiany, ale ten czas już minął. Tylko gruntowna transformacja naszych gospodarek i społeczeństw może nas uratować przed przyspieszeniem katastrofy klimatycznej

– ocenia Inger Andersen, dyrektor wykonawcza UNEP.

Z raportu IPCC dowiadujemy się, że istnieje możliwość, by po chwilowym przekroczeniu progu 1,5℃ powrócić pod koniec wieku poniżej tego poziomu. Na razie jednak obecne polityki pchają nas w kierunku ogrzania planety o około 2,7℃ do końca wieku. Tymczasem już dziś prawie połowa światowej populacji (3,3-3,6 miliarda ludzi) żyje w regionach, które są bardzo wrażliwe na zmianę klimatu. Ocieplenie o każdy ułamek stopnia będzie zwiększać tę liczbę.

Jednocześnie, jak podkreśla przewodniczący IPCC, prof. Hoesung Lee: 

Rozpowszechnienie efektywnych i sprawiedliwych działań na rzecz ograniczenia zmiany klimatu i jej skutków nie tylko zmniejszy szkody i straty dla ludzi i przyrody, ale dostarczy też szerszych korzyści.

Jeśli zaczniemy działać już teraz, wciąż jeszcze będziemy w stanie zapewnić całej ludzkości bezpieczne miejsce i środki do życia w przyszłości. Jak jednak zauważa Lee:

Wprowadzanie istotnych zmian ma większe szanse powodzenia, gdy mamy do siebie zaufanie, gdy wszyscy razem pracujemy na rzecz zmniejszenia ryzyka i gdy sprawiedliwie dzielimy się korzyściami i obciążeniami. Żyjemy w zróżnicowanym świecie, w którym każdy ma inne zobowiązania i możliwości do wprowadzania zmian. Niektórzy mogą zrobić bardzo dużo, podczas gdy inni będą potrzebować wsparcia, żeby poradzić sobie ze zmianą.”

Szymon Bujalski, konsultacja merytoryczna: dr Aleksandra Kardaś

The post IPCC podsumowuje szósty raport. Od premiery pierwszego emisje gazów cieplarnianych… wzrosły o ponad połowę appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Komunikat 08/2022
interdyscyplinarnego zespołu doradczego ds. kryzysu klimatycznego działającego przy Prezesie PAN

na temat drugiej części 6 Raportu Podsumowującego Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu

Oddajemy w Państwa ręce polską wersję językową „Podsumowania dla Decydentów” wyników pracy Drugiej Grupy Roboczej – drugiej części 6 Raportu Podsumowującego Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu (ang. IPCC – International Panel on Climate Change).

Niemal czterdziestostronicowy dokument w syntetyczny sposób podsumowuje najważniejsze ustalenia naukowe dotyczące podatności społeczeństw na obecną zmianę klimatu, a także sposoby i możliwości adaptacji do niej.

Raport podkreśla współzależność klimatu, ekosystemów i różnorodności biologicznej oraz systemów społeczno-gospodarczych, a także lepiej niż wcześniejsze raporty IPCC integruje wiedzę z zakresu nauk przyrodniczych, społecznych i ekonomicznych. Oceny zagrożeń i ryzyk związanych z antropogeniczną zmianą klimatu, jak również adaptacji do tej zmiany, zostały dokonane w kontekście trendów zmian innych niż klimatyczne, takich jak utrata różnorodności biologicznej, niezrównoważona konsumpcja zasobów naturalnych, degradacja powierzchni lądów i ekosystemów, szybka urbanizacja, zmiany w strukturze demograficznej ludności, wzrost nierówności społecznych i ekonomicznych oraz pandemia.

Apelujemy o zapoznanie się z polską wersją dokumentu (Załącznik).

Wzywamy do uwzględnienia ustaleń nauki w działaniach adaptacyjnych do zmiany klimatu na wszystkich szczeblach – od gminnych, miejskich, powiatowych, wojewódzkich do ogólnokrajowych, a także do aktywnego włączania się decydentów w działania międzynarodowe.

Wzywamy władze każdego szczebla do ścisłej współpracy ze społecznościami, społeczeństwem obywatelskim, ośrodkami edukacyjnymi, naukowymi, mediami, inwestorami i biznesem, w celu przyspieszenia wdrażania zrównoważonych i skutecznych działań adaptacyjnych.

Najważniejsze wnioski zawarte w „Podsumowaniu dla Decydentów”

I. Obserwowane i przewidywane oddziaływania zmiany klimatu na systemy społeczno-gospodarcze i przyrodnicze oraz ryzyka z tym związane

1) Spowodowana przez człowieka zmiana klimatu, obejmująca częstsze i bardziej intensywne zjawiska ekstremalne, wywołała powszechne, niekorzystne skutki oraz związane z nimi straty i zniszczenia w systemach społecznych, ekonomicznych i przyrodzie, wykraczające poza te związane z naturalną zmiennością klimatu. Nieproporcjonalnie duże obciążenia dotykają najbardziej narażone systemy i grupy ludzi we wszystkich sektorach i regionach na świecie. W niektórych przypadkach doszło do nieodwracalnych zmian, ponieważ systemy zostały wypchnięte poza granice ich zdolności do adaptacji.

2) Wrażliwość ekosystemów i społeczności na zmianę klimatu jest istotnie zróżnicowana. W przybliżeniu 3,3 do 3,6 mld ludzi żyje w warunkach silnie podatnych na zmianę klimatu. Duża część gatunków jest wrażliwa na zagrożenia związane ze zmianą klimatu. Część z nich wymarła pod wpływem zmiany klimatu lub zmienia swoje zasięgi. Społeczna i ekosystemowa wrażliwość są wzajemnie zależne. Różnorodność biologiczna jest też podstawą życia ludzi na Ziemi – wpływa np. na procesy glebotwórcze, obieg wody i wielu substancji w krajobrazie, na lokalne i globalne warunki klimatyczne a także na gospodarkę (dostępność materiałów, jakość wody, rybołówstwo i in.). Aktualnie realizowane wzorce niezrównoważonego rozwoju powiększają stopień narażenia ekosystemów i ludzi na niebezpieczeństwa związane z klimatem.

3) Globalne ocieplenie, które osiągnie 1,5°C już w najbliższej przyszłości, spowoduje nieuniknione nasilenie się wielu niebezpieczeństw klimatycznych oraz liczne ryzyka dla ekosystemów i ludzi. Działania ograniczające globalne ocieplenie do poziomu jak najmniej wykraczającego ponad próg 1,5°C, znacznie zmniejszą prognozowane straty i szkody wynikające ze zmiany klimatu w porównaniu z wyższymi poziomami ocieplenia, lecz nie wyeliminują ich zupełnie.

4) Zagrożenia dla ekosystemów i systemów ludzkich będą zależnie od poziomu globalnego ocieplenia. Wielkość i tempo zmiany klimatu oraz związane z nią ryzyka silnie zależą od tempa działań mitygacyjnych, zmierzających do osiągnięcia neutralności klimatycznej, a także działań adaptacyjnych. Prognozowane straty i szkody rosną wraz z każdym przyrostem globalnego ocieplenia.

5) Zagrożenia związane ze zmianą klimatu i ich skutki stają się coraz bardziej złożone i trudne do opanowania. Liczne zagrożenia klimatyczne będą pojawiać się równolegle (np. powodzie i susze), a wiele ryzyk klimatycznych i pozaklimatycznych (np. wzrastające zaludnienie, degradacja krajobrazu, awarie czy niewydolność infrastruktur dostosowanych do przeszłych warunków) będzie wzajemnie na siebie wpływać, czego wynikiem będą zagrożenia złożone. Część działań podejmowanych w odpowiedzi na zmianę klimatu będzie skutkować nowymi zagrożeniami i ryzykami.

II. Działania adaptacyjne i uwarunkowania tych działań

1) Działania adaptacyjne do zmiany klimatu zmniejszają wrażliwość na czynniki klimatyczne i związane z nimi ryzyko. Istnieje wiele wykonalnych i efektywnych opcji adaptacyjnych, ale skuteczność ich wdrażania zależy od możliwości i skuteczności systemów zarządzania i procesów decyzyjnych.

2) Efektywność adaptacji, jeśli chodzi o redukcję ryzyk klimatycznych, będzie spadać wraz ze wzrostem ocieplenia. Zintegrowane, wielosektorowe rozwiązania, które uwzględniają nierówności społeczne, pozwalają na różnicowanie reakcji w zależności od ryzyk klimatycznych oraz zwiększają wykonalność i skuteczność adaptacji.

3) Względne granice niektórych adaptacji w systemach ludzkich zostały osiągnięte, ale można je przekroczyć pod warunkiem pokonania szeregu ograniczeń, głównie finansowych, związanych z zarządzaniem, instytucjonalnych i politycznych. Niektóre ekosystemy osiągnęły bezwzględne granice adaptacji, czyli takie granice, po przekroczeniu których adaptacja nie jest już możliwa. Wraz z każdym przyrostem globalnego ocieplenia, straty i szkody będą rosnąć i kolejne systemy przyrodnicze i społeczno-gospodarcze będą osiągać względne i bezwzględne granice adaptacji.

4) Zaobserwowano postęp w planowaniu i wdrażaniu działań adaptacyjnych, co przyniosło wiele korzyści. Jednakże postęp działań adaptacyjnych nie jest jednorodny. Wiele inicjatyw traktuje priorytetowo bezpośrednią i krótkoterminową redukcję ryzyk, co zmniejsza szansę na przeprowadzenie adaptacji transformacyjnej. Adaptacja transformacyjna polega na wprowadzaniu zmian systemowych, które wzmocnią zdolność ekosystemów i społeczeństw do radzenia sobie z zagrożeniami w długiej perspektywie.

5) Rośnie liczba udokumentowanych przykładów niewłaściwie przeprowadzanej adaptacji, przez którą można wpaść w pułapki związane z podatnością na zmianę klimatu i wzrostem ryzyka klimatycznego. Niewłaściwej adaptacji można uniknąć poprzez elastyczne, wielosektorowe, inkluzywne i długofalowe planowanie oraz poprzez wdrażanie działań adaptacyjnych przynoszących jednoczesne korzyści wielu sektorom i systemom.

III. Rozwój odporny na zmianę klimatu

1) Wiedza na temat obserwowanych zagrożeń, prognozowanych ryzyk oraz ograniczeń w adaptacji pokazują, że działania na rzecz rozwoju odpornego na zmianę klimatu na całym świecie są coraz bardziej pilne. Kompleksowe, efektywne i innowacyjne rozwiązania mogą uruchomić synergie i zmniejszyć kompromisy pomiędzy adaptacją i mitygacją, prowadząc do zrównoważonego rozwoju.

2) Rozwój odporny na zmianę klimatu jest możliwy, gdy rządy, społeczeństwo obywatelskie i sektor prywatny wybierają rozwój inkluzywny, w którym priorytetem jest redukcja ryzyka, równość i sprawiedliwość, podczas gdy procesy podejmowania decyzji, finansowanie i działania są zintegrowane na różnych szczeblach zarządzania, w różnych sektorach i ramach czasowych. Rozwój odporny na zmianę klimatu wymaga współpracy międzynarodowej oraz współpracy władz każdego szczebla ze społecznościami, społeczeństwem obywatelskim, ośrodkami edukacyjnymi, naukowymi i innymi instytucjami, mediami, inwestorami i biznesem.

3) Zachowanie bioróżnorodności i ekosystemów, ich ochrona i odtwarzanie, są kluczowymi elementem rozwoju odpornego na zmianę klimatu, szczególnie z powodu zagrożeń, jakie zmiana klimatu niesie dla nich i ich roli w adaptacji i mitygacji. Utrzymanie odporności, bioróżnorodności i usług ekosystemowych w skali globalnej zależy od skutecznej i sprawiedliwej ochrony około 30-50% powierzchni lądowej Ziemi, obszarów słodkowodnych i morskich, włączając w to ekosystemy obecnie zbliżone do naturalnych.

4) Nie ma żadnych wątpliwości, że zmiana klimatu już teraz zakłóca systemy społeczno-ekologiczne. Przeszłe i obecne trendy rozwojowe (historyczne emisje, wzrost gospodarczy oparty o nadmierną eksploatację zasobów przyrody i zmiana klimatu) nie sprzyjają realizacji rozwoju odpornego na zmianę klimatu. Wybory społeczne i działania wdrażane w najbliższej dekadzie zdecydują o tym, w jakim stopniu nasz rozwój będzie dostosowywał się do zmiany klimatu. Jeśli aktualne emisje gazów cieplarnianych nie spadną gwałtownie, perspektywy rozwoju staną się coraz bardziej ograniczone.

Zachęcamy do zapoznania się z całym Podsumowaniem dla Decydentów.

POBIERZ RAPORT

Źródło: Polska Akademia Nauk

The post IPCC o skutkach zmiany klimatu i możliwościach adaptacji – podsumowanie po polsku appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

W najnowszym raporcie Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu (ang. Intergovernmental Panel on Climate Change, IPCC) dotyczącym ograniczania emisji umieszczony został nowy rozdział (raport trzeciej grupy roboczej, rozdział 5). Dotyczy on zapotrzebowania na energię, usług energetycznych i społecznych aspektów ochrony klimatu. Wiele osób współtworzących raport, w tym prof. Julia Steinberger z Uniwersytetu w Lozannie, z którą udało mi się porozmawiać, uważa to za ważną zmianę. Stoją za nią działania takich autorów i autorek raportu jak m.in. Diana Ürge-Vorsatz i Felix Creutzig, którzy zabiegali o to na spotkaniach ustalających zakres raportu i publikowali artykuły podkreślające rolę nauk społecznych w walce z globalnym ociepleniem (Creutzig i in. 2016, 2018). Rozdział piąty jest w całości poświęcony dokonaniom nauk społecznych, takich jak socjologia, psychologia środowiskowa, geografia transportu czy ekonomia ekologiczna. W dodatkowym rozdziale są też wyjaśnione główne teorie i pojęcia z nauk społecznych przydatne w pracy na rzecz ograniczania emisji. Jednak nowe rozdziały nie tylko poszerzają bazę wiedzy, ale też mają duże znaczenie praktyczne.

Ograniczanie emisji gazów cieplarnianych – nowe spojrzenie

Zdaniem Julii Steinberger, dzięki rozdziałowi piątemu udało się zakwestionować powszechne przekonanie, że zapotrzebowanie na energię i surowce musi rosnąć i że jest to konieczne by zapewnić ludziom dobre warunki życia. Pomocne w tym było zastosowanie koncepcji usług energetycznych. Są nimi różne korzyści wynikające ze zużycia energii jak np. odpowiednia temperatura w mieszkaniu, możliwość dotarcia do pracy czy pełnowartościowa dieta. Energia sama w sobie nie jest wartościowa – liczy się to, w jaki sposób jest używana do poprawy jakości życia i spełnienia potrzeb. Badania podsumowane w rozdziale pokazują, że do lepszego spełniania potrzeb ludzi nie zawsze potrzeba więcej energii. Można poprawić warunki życia ludzi używając mniej energii i surowców niż obecnie. 

Wniosek ten ma duże znaczenie dla całego raportu IPCC. Do tej pory większość scenariuszy i działań prezentowanych w raportach tej instytucji dotyczyło głównie zmiany źródeł energii elektrycznej na niskoemisyjne oraz zmian w procesach produkcyjnych i stosowanych technologiach. Scenariusze zakładające dużą redukcję emisji gazów cieplarnianych polegały też w dużej mierze na technologiach usuwania dwutlenku węgla z atmosfery (ang. carbon dioxide removal) jak np. bioenergia z wyłapywaniem i magazynowaniem węgla (zobacz też „Trzy pytania o BECCS”). Jak w ostatnich latach wskazywało wielu czołowych badaczy (np. Glen Peters i Kevin Anderson) jest to ryzykowne, ponieważ tempo rozwoju tych technologii jest niepewne, a ich skutki uboczne mogą być niekorzystne dla bioróżnorodności, produkcji żywności i lokalnych społeczności (Fuss i in. 2014, Anderson i Peters 2016). Żeby szybko zmniejszyć emisje nie ryzykując tak wiele potrzebne jest między innymi zmniejszenie całkowitego zapotrzebowania na energię.

Aktualnie stosowane przez IPCC zintegrowane modele oceny (ang. Integrated Assessment Models, IAMs) tylko w niewielkim stopniu uwzględniają zmiany po stronie zapotrzebowania na energię, pomimo tego, że istnieje wiele badań pokazujących, że jest to możliwe (np. Gota i in. 2019 w sektorze transportowym). Przełomem było zastosowanie w specjalnym raporcie z 2018 roku scenariusza o niskim zużyciu energii (LED, ang. Low Energy Demand) (raport IPCC z 2018 roku, Grubler i in. 2018). W najnowszym raporcie takich scenariuszy jest więcej {sekcja 5.3.3}, jednak wciąż wspólnym założeniem stojącym za rozpatrywanymi ścieżkami społeczno-ekonomicznymi (ang. Shared Socioeconomic Pathways, SSP) jest dalszy wzrost gospodarczy. Jak pokazują badania podsumowane w rozdziale piątym, wzrost PKB jest wzajemnie sprzężony ze wzrostem zapotrzebowania na energię i zużycie surowców. Między innymi dlatego trudno jest pogodzić wzrost gospodarczy z wystarczająco szybką redukcją emisji (Hickel i Kallis 2020). Z tego powodu badacze postulują powszechniejsze uwzględnienie scenariuszy dewzrostowych, czyli takich, w których zakłada się spadek PKB i zużycia energii zamiast ich wzrostu (Hickel i in. 2021, Keyßer i Lenzen 2021).

Zmniejszanie zapotrzebowania na energię – kluczowe ustalenia

Nowy rozdział w raporcie podsumowuje wiedzę o tym w jaki sposób można zmniejszać zapotrzebowanie na energię, jakich zmian to wymaga, jakie mogą być tego skutki dla jakości życia ludzi, a także w jaki sposób można takie zmiany przyspieszyć. Wnioski z rozdziału można podsumować w kilku tezach:

1. Istnieje bardzo duży potencjał zmniejszenia zapotrzebowania na energię w sektorach mobilności, żywności, mieszkalnictwa i przemysłu {sekcja 5.3.1};
2. Zmniejszenie zapotrzebowania na energię może mieć pozytywny wpływ na dobrostan ludzi i jest zgodne z zapewnieniem wszystkim ludziom godnych warunków życia {sekcja 5.2};
3. Emisje i zapotrzebowanie na energię są bardzo nierówno rozłożone w społeczeństwie, także w skali globalnej. Korzyści dla ochrony klimatu przyniosłoby zmniejszenie nierówności społecznej oraz opodatkowanie luksusowej konsumpcji i bogactwa {sekcja 5.2, 5.4.2; 5.6};
4. Redukcja zapotrzebowania wymaga zmiany systemowej, którą można osiągnąć działając w wielu sferach jednocześnie: potrzebne są zmiany w decyzjach instytucji rządowych i przedsiębiorstw, infrastrukturze i technologii, zachowaniach jednostek oraz w kulturze i normach społecznych {sekcja 5.4};
5. Ruchy społeczne i zwiększenie partycypacji społecznej odgrywają ważną rolę w przyspieszaniu zmiany systemowej na rzecz skutecznej ochrony klimatu {sekcja 5.4.2}.

W rozdziale znalazło się też miejsce dla innych tematów. Krytycznej ocenie poddane zostały trendy takie jak cyfryzacja, gospodarka współdzielenia i gospodarka o obiegu zamkniętym {sekcja 5.3.4}. Mają one niejednoznaczne skutki dla klimatu i jeśli nie zostaną silniej uregulowane, mogą paradoksalnie prowadzić do zwiększenia popytu na energię. Interesująca jest także analiza strat energetycznych na każdym etapie od wydobycia surowców po użytkowanie {sekcja 5.3.2}. Z powodu tych strat nawet niewielkie zmiany po stronie użytkowników końcowych pozwalają zaoszczędzić bardzo duże ilości energii i surowców, jednocześnie dostarczając im wartościowych usług energetycznych.

Jak można zmniejszać emisje zmniejszając zapotrzebowanie na energię?

Sposoby zmniejszania zapotrzebowania na energię opisywane są według modelu Avoid – Shift – Improve, czyli Unikaj – Zastąp – Ulepsz{sekcja 5.3.1}. Unikanie w tym kontekście dotyczy działań, które wymagają wysokiego zużycia lub marnowania energii, a można z nich w pewnych warunkach zrezygnować, jak np. podróże lotnicze, posiadanie samochodu, wyrzucanie żywności czy duże domy, które są trudne do ogrzania. Zastępowanie dotyczy m.in. zamiany samochodu na transport zbiorowy lub rower oraz zmiany diety z mięsnej na wegetariańską lub wegańską. Ulepszanie z kolei dotyczy poprawy wydajności urządzeń np. używania małych i lekkich samochodów elektrycznych, pomp ciepła i żarówek LED, a także termomodernizacji budynków. 

Potencjał zmniejszania emisji po stronie popytu jest ogromny: szacuje się go na 40-70% do 2050 roku w porównaniu do wdrażanych obecnie polityk. W rozbiciu na sektory jest to w przybliżeniu 6 gigaton CO₂eq w budownictwie i energii związanej z użytkowaniem budynków, około 8 gigaton CO₂eq w żywności, 5-6 gigaton CO₂eq w transporcie i 4-5 gigaton CO₂eq w przemyśle. Dla porównania globalne emisje gazów cieplarnianych ze wszystkich sektorów to około 50 gigaton CO₂eq rocznie.

Największym potencjał mają takie działania jak ograniczenie długodystansowych podróży lotniczych, rozwój infrastruktury dla niskoemisyjnej mobilności w miastach, powszechne przechodzenie na diety oparte na produktach roślinnych, a także używanie wydajnych energetycznie technologii w budownictwie, w tym domów pasywnych. Podsumowanie potencjału tych opcji zaprezentowane poniżej jest wynikiem meta-analizy opublikowanej przez Dianę Ivanovą z zespołem (Ivanova i in. 2020).

Dobre życie dla wszystkich przy niskim zużyciu energii

Poświęcenie w raporcie tak wiele uwagi zmniejszaniu zapotrzebowania na energię jest według Julii Steinberger ważną zmianą w porównaniu do poprzednich edycji. Do tej pory dominowało założenie, że zapotrzebowanie to musi rosnąć ze względu na potrzebę wychodzenia z biedy i poprawy warunków życia ludzi. Zakwestionowanie tego jest bardzo ważne, zwłaszcza że, jak się okazuje, rozwiązania zmniejszające zapotrzebowanie na energię miewają też pozytywny wpływ na dobrostan ludzi {sekcja 5.2}. Pokazuje to przegląd ponad 600 artykułów autorstwa Feliksa Creutziga i Leili Niamir z zespołem (Creutzig i in. 2021). Do przykładów zmian prowadzących do jednoczesnego zmniejszenia emisji i poprawy jakości życia należą: przemieszczanie się pieszo i rowerem, poprawa dostępności usług blisko domu dzięki polityce „zwartych miast”, lepszy dostęp do transportu zbiorowego, przechodzenie na diety roślinne lub  z małą ilością mięsa, poprawa jakości powietrza dzięki wymianie źródeł ciepła i ograniczeniu ruchu samochodowego, czy przedłużenie długości życia urządzeń elektrycznych.

Godne życie na przyzwoitym standardzie

Ważna dla argumentów przedstawionych w raporcie jest koncepcja przyzwoitych standardów życia (ang. decent living standards). Korzysta ona z teorii potrzeb ludzkich by zdefiniować taki zestaw dóbr i usług, które są konieczne do godnego życia. W badaniach tych duże zasługi mają współautorki rozdziału Narasimha Rao i Julia Steinberger. W swoich pracach założyły one, że do godnego życia potrzebne są m.in. pełnowartościowa dieta, oświetlone i ogrzane mieszkanie o powierzchni ok. 15 m² na osobę z dostępem do bieżącej wody, możliwość przemieszczania się na 5-15 tysięcy kilometrów w ciągu roku, dostęp do ochrony zdrowia, edukacji, internetu, telefonii komórkowej i tak dalej. Następnie oszacowały ile energii potrzeba, by zapewnić takie warunki życia wszystkim ludziom na świecie przy zastosowaniu najnowszych technologii. Okazuje się, że w 2050 roku byłoby to możliwe przy zużyciu energii końcowej na poziomie z lat sześćdziesiątych, czyli około 150 EJ zamiast ponad 400 EJ zużywanych obecnie i to pomimo dalszego wzrostu liczby ludności (Millward-Hopkins i in. 2020). 

Jakie warunki powinny być spełnione żeby móc zapewnić wszystkim ludziom dobre warunki życia przy niskim zużyciu energii? Inne badania prowadzone w zespole Julii Steinberger pokazują, że pomaga w tym dobra jakość usług publicznych i procedur demokratycznych, zmniejszanie nierówności w społeczeństwie oraz zapewnienie powszechnego dostępu do elektryczności. Z kolei dalszy wzrost gospodarczy w już zamożnych społeczeństwach i opieranie gospodarki na intensyfikacji wydobycia surowców zwiększają zużycie energii bez znaczącej poprawy jakości życia, a nawet z jej pogorszeniem (Vogel i in. 2021).

Nierówności energetyczne

Badania podsumowane w raporcie pokazują wielkie nierówności w dostępie do energii i generowanych emisjach gazów cieplarnianych {sekcja 5.2.2}. Dziesięć procent najwięcej zużywających energii, zużywa jej niemal 40%, podczas gdy dolne 10% tylko około 2% (Oswald i in. 2020). Podobne proporcje obserwuje się w emisjach gazów cieplarnianych, czyli tak zwanej nierówności węglowej. Badania pokazują też, że największe nierówności są w sektorze transportu. Szczególnie podróże lotnicze i wyjazdy wakacyjne mają charakter luksusowy, gdy spojrzeć na to z perspektywy globalnej. Jak szacują Stefan Gössling i Andreas Humpe, najczęściej latający 1% generuje 50% emisji z tego sektora (Gössling i Humpe 2020). Jednocześnie bardzo wielu ludzi na świecie doświadcza ubóstwa energetycznego, czyli nie jest w stanie zapewnić sobie podstawowych usług energetycznych niezbędnych do godnego życia, jak ogrzanie domu czy wody do mycia, a około 600 milionów ludzi na świecie wcale nie ma dostępu do elektryczności {ramka 5.3}.

Spojrzenie na kwestię zużycia energii od strony przyzwoitych standardów życia pokazuje, że wyciągnięcie miliardów ludzi z ubóstwa jest możliwe bez znacznego zwiększenia zapotrzebowania na energię, a poprawa warunków życia nie zawsze powoduje wzrost emisji {sekcja 5.2.3}. Warunkiem tego jest jednak zmniejszenie poziomu konsumpcji wśród najbogatszych. Gdy zwiększa się zużycie energii wśród najbiedniejszych, przynosi to wymierne korzyści: gdy uzyskują dostęp do elektryczności, edukacji, wody bieżącej, kanalizacji, wydajnej kuchenki czy pralki, ich życie znacznie się poprawia. Natomiast dalszy wzrost konsumpcji wśród tych, którzy już teraz dużo konsumują (na przykład kolejnej podróży za ocean czy jeszcze większego domu) powoduje bardzo duży wzrost emisji, a tylko w niewielkim stopniu – albo wcale – poprawia ich dobrostan.

Korzyści ze zmniejszania nierówności

Między innymi dlatego w rozdziale podkreśla się znaczenie równości społecznej dla ograniczania emisji {sekcja 5.2.3}. Pozwala ona nie tylko na bardziej sprawiedliwy dostęp do energii, ale też działa korzystnie na jakość procesów demokratycznych i wzmacnia zaufanie społeczne. Jako jedno z działań politycznych wspominane jest w raporcie opodatkowanie i ograniczenie wysokoemisyjnej konsumpcji, szczególnie luksusowej, związanej ze statusem społecznym, jak np. duże domy i samochody {sekcja 5.6}. Ponieważ zamożni ludzie mają średnio znacznie wyższe emisje niż biedniejsi i więcej wydają na luksusy, opodatkowanie ich dochodów i bogactwa również pomogłoby zmniejszyć emisje. Byłoby to bez szkody dla jakości życia rozumianej jako spełnianie potrzeb, bo nadal mogliby oni sobie zapewnić wszystko co konieczne do godnego życia. 

Zmiana stylów życia najbogatszych ma także inny wymiar opisany w raporcie: stanowią oni wzór dla klas średnich, które aspirują do elit i powielają ich wysokoemisyjne zwyczaje związane np. z podróżami lotniczymi czy wyposażeniem domów {sekcja 5.2.2}. Jak postuluje Ilona Otto z zespołem na łamach Nature Climate Change, należy w polityce klimatycznej bardziej skupiać się na ludziach bardzo bogatych niż na bardzo biednych (Otto i in. 2019).

Zmiana systemowa na wszystkich frontach

Zmniejszanie zapotrzebowania na energię wymaga działań w różnych miejscach systemu: zmian w regulacjach i podatkach wprowadzanych przez instytucje rządowe, w infrastrukturze i dostępnych technologiach, działaniach przedsiębiorstw, normach kulturowych i wartościach, a także przyzwyczajeniach, przekonaniach i decyzjach gospodarstw domowych {sekcja 5.4}. Zmiany w każdej z tych dziedzin w oderwaniu od innych będą mało skuteczne. Dlatego też w raporcie nie ma podziału na zmiany indywidualne i systemowe. Jak piszą autorzy i autorki, zmiana systemowa wymaga „działań na wszystkich pięciu frontach” {str. 5-67}, a działania gospodarstw domowych i jednostek są jej częścią, a nie przeciwieństwem.

Podkreślanie konieczności zmian w stylach życia i poziomie konsumpcji nie oznacza też przerzucania odpowiedzialności na jednostki. Działania korporacji, które w swoich komunikatach nadmiernie skupiają się na wyborach konsumenckich by odwrócić uwagę od własnych działań, opisane są w raporcie jako szkodliwe dla klimatu {5.4.3}. Rola przedsiębiorstw i korporacji jest dwojaka: mogą one inicjować i wspierać pozytywne zmiany, ale często też blokują politykę klimatyczną, zabiegają o zachowanie status quo opartego na paliwach kopalnych i promują wysokoemisyjne produkty. 

Jak zmniejszać poziom konsumpcji?

Jednak poziom konsumpcji zależy nie tylko od działań biznesu. Znaczenie mają też preferencje i aspiracje ludności oraz normy społeczne, które nimi kierują {sekcja 5.4}. Według raportu, zmiany społeczno-kulturowe mają duży potencjał by przyspieszyć zmiany systemowe związane z ochroną klimatu. Zmiany zachowań prowadzące do zmniejszenia zapotrzebowania na energię wymagają motywacji – ludzie muszą chcieć je wprowadzić – oraz zdolności do wprowadzenia zmiany – na przykład dostępnej infrastruktury, umiejętności czy środków finansowych {sekcja 5.4}.Zmiany prowadzące do dużej oszczędności energii są często trudniejsze (np. rezygnacja z podróży lotniczych czy samochodu) niż zmiany o nikłych efektach (np. sortowanie odpadów). Ważnym polem działania na rzecz ochrony klimatu jest zatem motywowanie chęci dokonywania zmian. 

Rolę taką mogą pełnić kampanie społeczne i informacyjne, ale też osoby o dużym wpływie na poglądy i aspiracje innych ludzi, jak celebrytki, influencerzy i liderki opinii publicznej. Działanie osób o wysokim statusie społecznym i ekonomicznym są szczególnie ważne, ponieważ mają one najczęściej wyższy ślad węglowy i silniejszy wpływ na politykę niż osoby o niższym statusie. Mogą też swoimi działaniami promować niskoemisyjny sposób życia i angażować inne osoby w działania na rzecz ochrony klimatu (Nielsen i in. 2021).

Powszechne wprowadzenie niskoemisyjnych praktyk do życia codziennego wymaga jednak wsparcia w postaci zmian w infrastrukturze (np. sieci dróg dla rowerów), regulacjach (np. zmian w dopłatach do przemysłowego chowu zwierząt) i działaniach przedsiębiorstw (np. oferowania wegańskich opcji w restauracjach). Nie tylko ułatwia to zmianę zachowań, ale też wpływa na preferencje i normy społeczne {sekcja 5.2.1 i 5.4.5). Przykładowo, obserwowanie wielu osób zamawiających wegańskie posiłki w restauracji czy dojeżdżających do pracy rowerem może nas przekonać do tych praktyk. Jak piszą autorki i autorzy raportu, zmiany w codziennych zachowaniach są zaraźliwe {sekcja 5.4.2}. A gdy zmieni się nastawienie ludzi, będzie to miało dalszy wpływ na zmiany w prawie i infrastrukturze, ponieważ politykom łatwiej jest uzyskać poparcie polityczne dla zmian, które są zgodne z tym co społeczeństwo uważa za słuszne i potrzebne.

Kluczowa rola instytucji

Jednak zmiany polityczne nie muszą ograniczać się do podążania za tym, co pokażą sondaże. To na instytucjach rządowych spoczywa największa odpowiedzialność za wprowadzanie zmian, które wpłyną na style życia i poziom konsumpcji. Swoimi decyzjami mogą one podtrzymywać uwarunkowania  wysokoemisyjnego sposobu życia, takie jak normy społeczne, regulacje i infrastruktura, które stanowią ramy dla codziennych zachowań ludzi. Mogą je też przełamywać. Przytaczanym w raporcie przykładem jest system transportowy, który w wielu miejscach jest silnie uzależniony od samochodów osobowych m.in. za sprawą ciągłej rozbudowy dróg i rozlewania się miast (Mattioli i in. 2020). Tak ukształtowane miasta sprawiają, że trudno jest w nich żyć bez samochodów, a mieszkańcy (oraz branża motoryzacyjna) domagają się nowej infrastruktury i ułatwień, co jeszcze pogarsza warunki dla transportu zbiorowego i pieszego. Duże znaczenie mają także pro-samochodowe przekonania urbanistów i inżynierów ruchu oraz kultura, w której samochód pełni rolę wyznacznika statusu społecznego. To, jaki kształt ma infrastruktura cementuje więc obecną sytuację – dosłownie i w przenośni. Jednak może też motywować zmianę. Dlatego tak ważne i często przytaczane w raporcie są zmiany w infrastrukturze: drogi dla rowerów, transport zbiorowy, zmniejszanie przestrzeni dla samochodów na miejskich ulicach, budownictwo wielorodzinne czy połączenia kolejowe między miastami {sekcja 5.6.2}.

Ruchy społeczne przyspieszą zmianę

Aby zainicjować zmiany w stylach życia i zużyciu energii, potrzebna jest nie tylko infrastruktura, ale też odpowiednie narracje i wyobrażenia {sekcja 5.4.2}. Opowieści te mogą dotyczyć trudnej przyszłości związanej z katastrofalnymi zmianami klimatu, ale też obejmować pozytywne wizje, które pozwolą nam wyobrazić sobie dobre życie, sprzyjające ochronie klimatu. Autorzy i autorki raportu podkreślają w tym miejscu rolę sztuki i nauk humanistycznych. Jeszcze więcej miejsca poświęcają roli aktywizmu i społeczeństwa obywatelskiego. Grupy aktywistyczne mogą odegrać różne role w motywowaniu zmiany. Mogą działać lokalnie na rzecz budowania społeczeństwa niskoenergetycznego i lepiej dostosowanego do zmian klimatu, jak np. Transition Towns. Mogą też krytykować wysokoemisyjne style życia i praktyki jak np. szwedzkie We Stay On the Ground namawiające ludzi do ograniczenia podróży lotniczych. Organizacje pozarządowe, które poprzez lobbing i doradztwo pracują bezpośrednio z instytucjami rządowymi (jak np. World Wildlife Fund) i ruchy protestu jak np. Extinction Rebellion i strajki klimatyczne – wszystkie wpływają na zmianę społeczną i polityczną.

Nowy paradygmat rozwoju

Rozdział 5 najnowszego raportu IPCC daje dodatkowe argumenty za działaniami w kierunku zmniejszenia zapotrzebowania na energię, w tym też daleko idącymi zmianami w stylach życia oraz odchodzeniem od prymatu wzrostu w gospodarce. Jak twierdzi Julia Steinberger, raport ten prezentuje zupełnie nowy paradygmat rozwoju, skupiony wokół zapewniania niskoemisyjnej infrastruktury i usług publicznych poprawiających dobrobyt i zrównoważony rozwój, a nie jak dotąd wokół dalszej industrializacji. Rozdział piąty omawia konkretne rozwiązania polityczne mające do tego doprowadzić i wskazuje na konieczność działań „na wielu frontach”. Podkreśla znaczenie takich sposobów podejmowania decyzji, które włączają różne rodzaje wiedzy i grupy społeczne. Opisana w raporcie zmiana nie wydarzy się jednak sama, ani też za sprawą polityków czytających raport i podejmujących na tej podstawie słuszne decyzje. Zdaniem Julii Steinberger będzie to zależało od nas samych: naukowców, aktywistek, obywateli i tego jak będziemy wzmacniać przesłanie raportu i naciskać by podsumowane w nim wyniki badań wpłynęły na zmianę polityczną.

Dr Michał Czepkiewicz

The post Dobre życie przy niskim zużyciu energii, czyli nowy rozdział w raporcie IPCC appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Jak pokazały pierwsza i druga część Szóstego raportu podsumowującego, zmiana klimatu stanowi poważne zagrożenie dla ludzkości i ekosystemów, od których zależy także nasze przetrwanie. Nie ma “bezpiecznego poziomu ocieplenia” – każdy ułamek stopnia oznacza wzrost ryzyka. Zatrzymanie wzrostu średniej temperatury jest jednym z najważniejszych aktualnych wyzwań dla ludzkości. Jak mówi przewodniczący IPCC (Międzyrządowego Zespołu ds. Zmiany Klimatu), Hoesung Lee: 

Jesteśmy na rozstaju dróg. Podejmując dziś odpowiednie decyzje, możemy zapewnić sobie przetrwanie w przyszłości. Mamy narzędzia i wiedzę potrzebne do ograniczenia ocieplenia. 

Zmiana klimatu – dokąd dążymy i gdzie jesteśmy?

Już pierwsza część Szóstego raportu IPCC (patrz 6 raport IPCC, podsumowanie dla decydentów po polsku i Wprowadzenie do 6 Raportu IPCC) nie pozostawiła wątpliwości: zahamowanie wzrostu średniej temperatury powierzchni Ziemi wymaga zredukowania emisji dwutlenku węgla związanych z działalnością człowieka do zera. Tylko to pozwoli zatrzymać wzrost koncentracji tego gazu w atmosferze, stanowiący główną przyczynę postępującego globalnego ocieplenia. Nie będzie to jednak wystarczające. Należy także poważnie ograniczyć emisje metanu i podtlenku azotu (gazów cieplarnianych) oraz innych substancji, których nadmiar w atmosferze zaburza bilans energetyczny planety (przede wszystkim sadzy).  

Zgodnie z podpisanym przez wszystkie kraje Porozumieniem paryskim, celem jaki stawiamy sobie jako ludzkość, jest zatrzymanie ocieplenia na poziomie 1,5 lub 2℃. Tymczasem średnia temperatura w ostatniej dekadzie przekroczyła tę z czasów przedprzemysłowych już o ok. 1,1℃ a osiągnięcia 1,5℃ należy spodziewać się w ciągu najbliższych 20 lat. Dotrzymanie zobowiązań wymaga w związku z tym niezwłocznego działania. Musi ono obejmować zarówno pilne zmniejszanie emisji jak i usuwanie dwutlenku węgla z atmosfery. Im dłużej będziemy zwlekać z hamowaniem emisji, tym szybciej trzeba będzie je zmniejszać w przyszłości i tym więcej CO₂ trzeba będzie wycofać z obiegu. 

Aktualnie, jak wskazują autorzy raportu IPCC, utrzymanie średniej temperatury powierzchni Ziemi poniżej progu 1,5℃ ocieplenia względem epoki przedprzemysłowej (całkowicie lub z tylko niewielkim i krótkotrwałym przekroczeniem) wymaga sprowadzenia emisji dwutlenku węgla do zera już w połowie XXI wieku. Jednocześnie emisje metanu powinny spaść o ok. ⅓. Niestety, to jeszcze nie gwarantuje sukcesu, a jedynie sprawia, że jego prawdopodobieństwo wyniesie powyżej 50%. 

Zmiany w energetyce i przemyśle

Emitowane przez ludzkość gazy cieplarniane to przede wszystkim dwutlenek węgla uwalniany przy okazji spalania paliw kopalnych (głównie w energetyce) oraz w procesach przemysłowych. W ślad za poprzednimi raportami (m.in. Specjalnym raportem o ociepleniu o 1,5℃), autorzy nowo opublikowanego podsumowania wskazują więc, że zatrzymanie ocieplania się klimatu wymagać będzie poważnych zmian w tym sektorze, obejmujących zastąpienie paliw kopalnych (ropy, węgla, gazu) innymi źródłami energii (energetyką słoneczną, wiatrową, atomową itd.) i wdrożenie wychwytu dwutlenku węgla ze spalin. 

Kompletna przebudowa systemu energetycznego to duże wyzwanie. Ten tom raportu nie bez powodu przygotowują jednak specjaliści w dziedzinie techniki i ekonomii. Poszczególne rozwiązania oceniane są nie tylko pod kątem ich przydatności z punktu widzenia ochrony klimatu, ale też kosztów i praktyczności. Jak zauważa prof. Masahiro Sugiyama (University of Tokyo), współautor opracowania:

Jednym z kluczowych wniosków z tego raportu jest, że koszty takich kluczowych technologii, jak energetyka słoneczna, wiatrowa i elektromobilność znacząco spadły. To może nam znacząco pomóc w ograniczaniu emisji. We wszystkich sektorach gospodarki istnieją opcje pozwalające na zmniejszenie emisji o połowę do 2030 r. 

Jak dowiadujemy się z raportu, w ostatniej dekadzie mieliśmy do czynienia ze spadkiem kosztów związanych z energetyką słoneczną i wiatrową czy akumulatorami nawet o 85%.

Duży potencjał redukcji emisji ma też przemysł, w którym podobnie jak w energetyce można zmienić źródła energii wykorzystywanej przy produkcji towarów, ale także znacząco zwiększyć efektywność energetyczną maszyn i zmniejszyć zużycie materiałów. 

Nie należy zapominać także o gazach cieplarnianych innych niż CO₂. W przypadku metanu istotnych cięć emisji można dokonać ograniczając wycieki  tego gazu towarzyszące wydobyciu węgla, ropy i gazu. Ważnym elementem zapobiegania ocieplaniu się klimatu jest też dalsze ograniczanie użycia i emisji fluorowcowanych gazów cieplarnianych – gazów technicznych wykorzystywanych m.in. w chłodnictwie.

Rolnictwo i leśnictwo nie załatwią sprawy

Produkcja energii i towarów użytkowych to nie wszystko. Jak mówi prof. Mercedes Bustamante (University of Brasilia), współautorka raportu:

Rolnictwo, leśnictwo i inne źródła związane wykorzystaniem terenu odpowiadają za 22% globalnych emisji [gazów cieplarnianych]. Ten sektor może nie tylko redukować emisje na dużą skalę , ale też pomóc w usuwaniu [z atmosfery] i składowaniu dużych ilości dwutlenku węgla.

Dobrze zaprojektowane rozwiązania oparte na zagospodarowaniu terenu mogą jednocześnie wiązać węgiel, przynosić korzyści bioróżnorodności i ekosystemom, pomagać nam w adaptacji do zmiany klimatu, zapewniać utrzymanie [ludziom] oraz zwiększać dostępność wody i pożywienia. 

Wdrożenie rozwiązań z dziedziny gospodarki rolnej (takich jak ograniczanie pogłowia bydła czy zbędnego nawożenia), leśnej i ochrony ekosystemów jest konieczne dla powstrzymania zmiany klimatu i może przynieść wiele dodatkowych korzyści. Jednak, jak podkreślają autorzy raportu, nie można mieć nadziei na skompensowanie tego typu działaniami emisji z innych sektorów. Odtwarzanie lasów, mokradeł czy łąk nie zastąpi szybkich cięć emisji w energetyce. 

Więcej na temat roli rolnictwa w mitygacji zmiany klimatu przeczytasz już niebawem w naszych kolejnych artykułach.  

Miasta (znowu) w centrum zmian

Podobnie jak w drugiej części raportu (Jak zmiana klimatu wpływa na nasze życie? Druga część raportu IPCC), Międzyrządowy Zespół ds. Zmiany Klimatu zwrócił szczególną uwagę na miasta i mniejsze osiedla ludzkie. Zamieszkiwanie dużych grup ludności na małych przestrzeniach daje możliwości licznych usprawnień ograniczających emisje gazów cieplarnianych, takich jak rozbudowa i elektryfikacja transportu zbiorowego, planowanie rozwoju miast tak, by przemieszczanie się na dużych dystansach nie było konieczne, opieranie się na niskoemisyjnych źródłach energii czy wspieranie pochłaniania i składowania CO2 przez zielono-błękitną infrastrukturę (więcej na ten temat przeczytasz w naszym wywiadzie z prof. Anną Januchtą-Szostak). 

Wpływ zarządców i mieszkańców miast nie ogranicza się jednak do tylko fizycznych granic terenów zurbanizowanych. Podejmowane tu decyzje mają znaczenie dla całych regionów i działów gospodarki (jak transport, produkcja żywności czy energetyka). Jak tłumaczy prof. Siir Kilkis (The Scientific and Technological Research Council of Turkey), współautorka raportu:

Każde miasto – rozbudowane, rozbudowujące się czy dopiero powstające – może mieć swój wkład w tworzenie przyszłości “zero netto” [emisji CO2]. To tu stykają się różne sektory gospodarki, wdraża się strategie i innowacje. Związane z rozbudową miast planowanie przestrzenne, zapotrzebowanie na materiały czy wzajemne oddziaływanie między miastami a systemami energetycznymi tworzą wiele możliwości [potencjalnie] korzystnych dla ludzi i planety. 

Teraz albo nigdy

Tym, którzy tylko pobieżnie czytają doniesienia o kolejnych raportach Międzyrządowego Zespołu ds. Zmiany Klimatu, może wydawać się, że naukowcy ciągle piszą w nich to samo. Do pewnego stopnia to prawda, bo przecież fizyczne podstawy wiedzy o klimacie zasadniczo pozostają te same. Wiemy, że mamy do czynienia z globalnym wzrostem średniej temperatury powierzchni Ziemi, spowodowanym wzrostem koncentracji gazów cieplarnianych. Zdajemy sobie sprawę z tego, które z naszych aktywności prowadzą do emisji tych gazów. Oraz, że im więcej umieścimy ich w atmosferze, tym poważniejsze będą skutki dla klimatu, przyrody i nas samych.

Jeśli jednak przyjrzymy się wnioskom z raportów dokładniej, zauważymy, że nie wszystko jest w nich niezmienne. Z raportu na raport mamy coraz więcej dowodów na związek zmiany klimatu z działalnością człowieka. Przewidywane konsekwencje okazują się coraz poważniejsze. A czas na wykonanie zadań takich, jak obniżenie emisji CO2 do zera – coraz krótszy.  Jeśli spadek emisji dwutlenku węgla, metanu i innych gazów cieplarnianych nie zacznie się do czasu publikacji kolejnego raportu IPCC, to raczej nie przeczytamy w nim już, że “utrzymanie ocieplenia poniżej progu 1,5℃ wciąż jest jeszcze możliwe”. 

Aleksandra Kardaś na podstawie materiałów prasowych IPCC i streszczenia raportu.

Trzecia część Szóstego raportu IPCC

“Szósty raport podsumowujący” to dokument podsumowujący naukową wiedzę na temat zmiany klimatu, przygotowany przez Międzyrządowy Zespół ds. Zmiany Klimatu (Intergovernmental Panel on Climate Change, IPCC). Tak jak poprzednie opracowania, składa się z tomów przygotowanych przez trzy grupy robocze, koncentrujących się na:
I) fizycznych mechanizmach zmiany klimatu (jej przyczynach, przejawach i projekcjach na przyszłość), 
II) konsekwencjach zmiany klimatu oraz możliwościach przystosowania się do nowych warunków przez ludzkość i ekosystemy (adaptacji) 
III) możliwościach ograniczenia lub zatrzymania ocieplania się klimatu (mitygacji). 
Raporty IPCC (ciała doradczego ONZ) stanowią źródło wiedzy naukowej dla decydentów uczestniczących we wszelkich międzynarodowych negocjacjach w kwestiach związanych z klimatem. 

Nad opublikowaną 4 kwietnia 2022, trzecią część raportu, pracowało 278 specjalistów z 65 krajów. Ich zadaniem było przeczytanie i podsumowanie ponad 18 tysięcy artykułów naukowych. Podobnie jak inne raporty IPCC, także ten przeszedł etap otwartej recenzji, w ramach którego każdy chętny ekspert mógł zgłosić poprawki czy uwagi do tekstu.  
Jesienią planowana jest publikacja ostatniej, czwartej części raportu, która będzie przekrojowo podsumowywać wszystkie tematy poruszone w dokumencie. 

O opublikowanych wcześniej tomach przeczytaj w artykułach:
Bezdyskusyjne – nowy raport IPCC o spowodowanym przez człowieka ociepleniu klimatu
Jak zmiana klimatu wpływa na nasze życie? Druga część raportu IPCC
Przyszłość klimatu na mapach – interaktywny atlas IPCC

The post Jak zatrzymać globalne ocieplenie? Trzecia część raportu IPCC appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Szymon Bujalski: Czy planeta ma dość ludzkości?

Richard Dawson: Nie wiem, czy poszedłbym aż tak daleko (uśmiech). Najnowszy raport ONZ wskazuje jednoznacznie, że ludzkość musi ograniczyć emisje gazów cieplarnianych, ale i zmienić sposób, w jaki zabudowuje i współdziała z naturalnymi systemami. To konieczne, by móc lepiej poradzić sobie z ryzykami związanymi ze zmianą klimatu. Raport pokazuje również, że mamy wiele narzędzi, by zrealizować ten cel, ale musimy przyspieszyć nasze wysiłki i działania, by wykorzystać je w praktyce i z większą dokładnością na całym świecie.

Co to za narzędzia?

Skupię się na miastach i infrastrukturze, bo w tym się specjalizuję. Choć miastom na całym świecie zagrażają podobne ryzyka, każde z nich jest inne. W związku z tym każde z nich musi przygotować własną, dopasowaną lokalnie strategię. Nie ma żadnej pojedynczej technologii, żadnego pojedynczego działania, które rozwiąże wszystkie problemy.

Co można zauważyć po miastach i osadach ludzkich wszystkich rozmiarów, to że jednym z najbardziej opłacalnych i efektywnych sposobów jest wdrażanie myślenia o odporności klimatycznej we wszystko, co robimy. Co ważne – myślenie takie można wprowadzić natychmiast. W kontekście inżynierii, która jest moim polem działania, oznacza to na przykład usprawnienie sposobu, w jaki projektujemy i budujemy budynki mieszkalne i komercyjne, by były bardziej efektywne energetycznie i dostosowane do przyszłego klimatu.

Inne kluczowe przesłanie z raportu to rosnąca ilość dowodów, które wskazują, jak ważne są rozwiązania oparte na naturze (nazywane czasami “zieloną infrastrukturą” czy “adaptacją opartą na ekosystemach”). Chodzi o uznanie roli świata przyrody i tego, jak my, ludzie, korzystamy z usług, jakie natura nam zapewnia. Nawet w mieście, w zabudowanym środowisku, może nam przecież pomóc ograniczyć skutki powodzi czy fali upałów, ochłodzić nas w upalne lato. Natura zapewnia też wiele korzyści dla naszego zdrowia i dobrego samopoczucia. Włączanie zielonych przestrzeni w myślenie o miastach jest więc fundamentalne.

Na przykład?

Quito w Ekwadorze, moje rodzinne Newcastle w Wielkiej Brytanii czy niektóre miasta w Chinach wprowadziły koncepcję „miast gąbek”, które mają absorbować jak najwięcej wody opadowej. Ale to wciąż działania na małą skalę. Czego nie dostrzegliśmy zbyt często, to traktowanie rozwiązań opartych na naturze jak części miejskiej infrastruktury, podobnie jak drogi czy sieci energetyczne. Na tym polu istnieje więc ogromna możliwość, by zacząć działać na większą skalę i wdrażać coś, co nazywamy adaptacją transformacyjną [wyeliminowanie słabych punktów w systemach poprzez wprowadzenie bardziej zrównoważonych praktyk i rozwiązań – przyp. red.].

Trzeba mieć przy tym na uwadze, że każdy region na świecie ma swoją specyfikę. Nie brakuje miejsc, gdzie urbanizacja postępuje błyskawicznie. Widać to zwłaszcza w częściach Afryki i Azji, gdzie cała infrastruktura i środowisko zabudowane muszą dopiero powstać. W miejscach tych trzeba zacząć od zapewnienia podstawowych usług, takich jak dostęp do bezpiecznej wody pitnej czy sanitariaty, a jednocześnie trzeba zadbać, by powstawały z myślą o klimacie. 

Z drugiej strony nawet w najbogatszych państwach świata można dostrzec, że nierówności wzmacniają wszystkie ryzyka, z którymi przyjdzie nam się zmierzyć. Wiele zależy więc na przykład od tego, czy dany kraj posiada system ubezpieczeń, który pozwoli wszystkim ludziom pokryć straty po powodzi. Nie wszędzie jest to możliwe, w efekcie nie na każdego to samo negatywne zjawisko wpłynie w taki sam sposób. Z dostępnej literatury wiemy, że ta lekcja powtarza się na całym świecie. Jak widać tych zależności, powiązań i niuansów, które trzeba mieć na uwadze, jest więc bardzo dużo.

Jak wiele miasta mogą zrobić same, a na ile potrzebne jest wsparcie rządu czy międzynarodowa współpraca? Możliwości w rękach lokalnych władz, samorządów są przecież ograniczone… Czy nie są?

To bardzo dobre pytanie. Potencjał miast zależy bardzo mocno od tego, w jakiej części świata leżą. Bardzo istotny jest na przykład poziom decentralizacji i sprawczość, jaką powierzono lokalnym władzom. Nie mogę powiedzieć, gdzie równowaga władzy jest prawidłowa, bo nie musi tu być jednej poprawnej odpowiedzi. Mogę natomiast powiedzieć, że bardzo dobrze sprawdza się łączenie działań na poziomie rządowym i lokalnym, a także włączenie w proces publicznych bądź prywatnych podmiotów, które zarządzają usługami komunalnymi i infrastrukturą. No i oczywiście nie można zapomnieć o lokalnych społecznościach. Zmiany wprowadzane w terenie w pierwszej kolejności wpływają przecież właśnie na nią. 

Widzieliśmy na całym świecie – bez względu na wielkość danego siedliska ludzkiego, bo nie tylko o miasta chodzi – że takie kompleksowe łączenie różnych grup i myślenie o lokalnej specyfice przynosi najlepsze korzyści. Gdybym poleciał w inny zakątek świata i próbował wprowadzić w jakimś mieście rozwiązanie, które sprawdziło się w moim domowym Newcastle… takie podejście często po prostu nie działa. Połączenie odpowiednich organizacji, instytucji i lokalnej społeczności sprawdza się natomiast i w małej osadzie na Belize, i w naprawdę dużych, rozwiniętych miastach. Łączenie ludzi i wspólne myślenie nad tym, co zadziała lokalnie, to sposób na tworzenie najlepszych strategii.

Co raport mówi o największych zagrożeniach dla europejskich miast i całego kontynentu?

Raport wskazuje, że jedne z największych zagrożeń to rosnące ryzyko powodzi, większe narażenie na susze i niedobory wody (zwłaszcza w okolicach basenu Morza Śródziemnego), coraz bardziej intensywne opady i rosnące ryzyko fal upałów. W obszarach miejskich, gdzie skoncentrowanych jest więcej ludzi, ryzyka te będą jeszcze większe.

Jaką rolę w tym kontekście odgrywa suburbanizacja?

Rozlewanie się miast i ich nieustający rozwój tak, jak do tej pory, jak najbardziej mogą stanowić ważny problemem. Jak wspominałem wcześniej, kluczowe są rozwiązania oparte na naturze. Możemy wciąż rozwijać nasze miasta, a jednocześnie kierować je w stronę bardziej wrażliwą na zagrożenia klimatyczne i ze świadomością, jak ważne są połączenia pomiędzy środowiskiem zabudowanym i naturalnym. Mówiąc inaczej: nie musimy wylewać wszędzie betonu i asfaltu.

W wielu badaniach czy raportach bardzo brakuje mi pokazania, że nie mówimy tylko o poprawie warunków życia za trzy dekady. Przecież że zmiany wprowadzane z myślą o klimacie są też zmianami, które poprawiają jakość życia tu i teraz. Uważa pan podobnie?

Absolutnie! Oczywiście nie wszystko, co robimy, przynosi uniwersalne korzyści dla wszystkich. Czasami niektóre interwencje mogą mieć wręcz negatywne skutki gdzie indziej. Ale większość leżących na stole opcji to właśnie takie sytuacje typu win-win, które zapewniają wielkie korzyści już teraz. 

Dowody pokazują, że zwłaszcza w przypadku rozwiązań opartych na naturze możliwości są ogromne. Takie działania mogą przynieść wielkie korzyści miastom oraz zdrowiu i dobremu samopoczuciu mieszkańców już teraz, poprawiając jakość powietrza, zwiększając odporność na skutki powodzi i ekstremalnych fal upałów czy też wpływając korzystnie na zdrowie psychiczne mieszkańców. Być może często nie podkreślamy wystarczająco mocno tych korzyści, przez co – jak pan wspomniał – można odnieść wrażenie, jakby chodziło o odległą przyszłość. W rzeczywistości jest jednak tak, że efekty naszych działań przyniosą korzyści zarówno w tym momencie, wręcz natychmiast, jak i w dłuższej perspektywie czasowej.

Dlaczego w raporcie tak wiele mówi się o konsekwencjach ocieplenia planety o 3°C? Czy dlatego, że właśnie w tym kierunku zmierzamy?

Raport faktycznie bardzo często wspomina o skutkach ocieplenia Ziemi tak o 3, jak i 1,5 oraz 2°C. Myślę, że te 3°C rzeczywiście oddaje mniej więcej kierunek, w jakim zmierzamy, jeśli spełnimy obecne zobowiązania. 1,5°C jest z kolei bardzo ważne z tego powodu, że pokazuje, jak znacząco większe szanse będziemy wtedy mieli, by skuteczniej radzić sobie z ryzykami klimatycznymi. Gdy zaczniemy zmierzać w kierunku 2°C, będzie bardzo trudno poradzić sobie z niektórymi z tych zagrożeń. 

Dotyczy to na przykład małych wysp, które będą miały trudność z przetrwaniem z powodu podnoszącego się poziomu morza. Przy każdym z tych trzech progów będziemy zatem patrzeć na całkiem inny świat, a przy większym ociepleniu niektóre zagrożenia staną się naprawdę wielkim wyzwaniem.

Czy na planecie cieplejszej o 3° da się żyć, czy będzie to koszmar?

Będzie to zupełnie inna planeta. Będziemy zmagać się z niedoborami wody, zagrożone będą miliony ludzi mieszkających na wybrzeżach. Życie na takiej planecie będzie też wymagało wprowadzenia przez ludzi o wiele większych zmian.

Raport jest bardzo alarmujący i zapewne powinien być. Ale czy dostrzega pan zmiany na lepsze? Czy widzi pan światełko w tunelu?

(uśmiech) Staram się nie być przesadnie pesymistyczny. Faktycznie na całym świecie dzieją się dobre rzeczy. Można było zauważyć, że w ostatnich latach problem zmiany klimatu został dostrzeżony. Krajowe rządy, lokalne władze, biznes czy organizacje pozarządowe zrozumiały wyzwania, jakie niesie ze sobą zmiana klimatu. Wciąż brakuje jednak odpowiedniego reakcji na te wyzwania i podjęcia adekwatnych działań.

Prawdziwe wyzwanie polega na tym, że prawdopodobnie w żadnym miejscu na świecie nie zlikwidowano luki pomiędzy ryzykami, jakie nam zagrażają, a realną adaptacją, jaka jest nam potrzebna. Choć jak wspomniałem można zauważyć pewną poprawę, nie zachodzi ona wystarczająco szybko. Co więcej, wspomniana luka powiększa się, bo zagrożenia związane ze zmianą klimatu rosną szybciej niż postępuje nasza adaptacja do nich.

Dlaczego pana zdaniem nie działamy wystarczająco szybko?

Wiele dowodów wskazuje, że wola polityczna to kluczowa przeszkoda, która spowalnia działania na rzecz klimatu. W ostatnim czasie ludzie na całym świecie zmagali się z poważnymi powodziami, falami upałów czy niedoborami wody. To wyraźnie dało nam odczuć, że zagrożenia już tu są. Zrozumieliśmy też, co to oznacza dla lokalnych społeczności.

 Mam zatem nadzieję, że ten raport pokaże ludziom, że problemem nie jest brak wiedzy. Mamy spostrzeżenia i zrozumienie dotyczące tego, co działa i gdzie działa. Wiemy też, jakie skutki przyniesie zmiana klimatu, jeśli nie zajmiemy się problemami. Dlatego naprawdę warto działać już teraz. Bardziej opłacalne i efektywne jest działanie teraz niż czekanie 20 lat na zmienienie tego, co w zły sposób zrobimy dziś. Jeśli wszystko, co teraz budujemy, jest projektowane z myślą o wczorajszym klimacie, nie będzie nadawało się do życia w przyszłości. W pewien sposób sami sobie projektujemy przyszłe problemy. Dotyczy to zwłaszcza miast, obszarów zabudowanych i infrastruktury, ale myślę, że podobnie jest także w innych sektorach.

Czy policzono, o ile bardziej opłacalne jest działanie teraz?

Wprowadzanie odporności klimatycznej w nasze działania już teraz daje długoterminowo cztery, pięć razy więcej korzyści, niż gdybyśmy takiego myślenia nie uwzględnili. Myślę, że to bardzo dobry argument za tym, by działać natychmiast.

Wywiad przeprowadził Szymon Bujalski – dziennikarz dla klimatu

Prof. Richard Dawson jest profesorem inżynierii systemów Ziemi na Uniwersytecie w Newcastle. Był jednym z głównych autorów 6. rozdziału drugiej części Szóstego Raportu Podsumowującego IPCC, który poświęcono miastom, osadom miejskim i kluczowej infrastrukturze. Dawson skupia się na badaniu wpływu zmiany klimatu na infrastrukturę, systemy miejskie i zlewnie. 

The post Autor raportu IPCC: Działania na rzecz klimatu przynoszą korzyści tu i teraz appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Szymon Bujalski: Jakie są najważniejsze wnioski z drugiej części raportu Międzyrządowego Zespołu ds. Zmiany Klimatu?

Matthias Garschagen: Zebrane w raporcie dowody naukowe jasno wskazują, że zmiana klimatu jest dużym zagrożeniem dla zdrowia ludzi i planety. Jeśli chcemy utrzymać Ziemię zdatną do życia dla ludzkości i całych ekosystemów, musimy działać o wiele szybciej, niż do tej pory myśleliśmy. Chodzi zarówno o mitygację, jak i adaptację. Jeśli chodzi o większe szczegóły, wyłoniłbym trzy główne wnioski.

Jakie?

Pierwszy dotyczy obecnego wpływu zmiany klimatu. Dowody naukowe i zebrana literatura wskazują bardzo jasno, że globalne ocieplenie już teraz wywołuje poważne zagrożenia dla wielu ekosystemów i wpłynęło na życie miliardów ludzi. Widzimy to choćby po wielu zjawiskach, jakie miały miejsce w ostatnim czasie. Zjawiskach coraz bardziej ekstremalnych i intensywnych, jak wielkie pożary czy powodzie. Wiemy również, że mniej więcej połowa ludzkości już teraz jest zagrożona okresowymi niedoborami wody, co przynajmniej częściowo powiązane jest ze zmianą klimatu. Widzimy też, że wiele ekosystemów i wielu ludzi od nich zależnych zbliża się do punktu bez powrotu. Dotyczy to chociażby topniejących lodowców i wody, jaką zapewniają lokalnym społecznościom.

Drugi kluczowy wniosek to coś, co naprawdę warto mieć na uwadze. Jeśli spojrzymy w przyszłość, to okaże się, że przewidywane skutki zmiany klimatu nadejdą wcześniej i uderzą mocniej, niż zakładaliśmy do tej pory. Już w przyszłej dekadzie globalne ocieplenie może przekroczyć 1,5°C, co sprowadzi ryzyko drastycznej utraty bioróżnorodności i częstszych ekstremalnych zjawisk. Obraz jawi się jako jeszcze bardziej mroczny, wręcz posępny, jeśli spojrzymy na połowę i drugą część tego wieku. Raport wskazuje, że do tego czasu konsekwencje zmiany klimatu mogą być wielokrotnie większe niż konsekwencje, jakie widzimy dziś. Oczywiście o ile dalej będziemy działać tak, jak działamy.

Warto dodać, że to przesłanie jest bardzo syntetyczne. W raporcie zebraliśmy tysiące badań na temat zagrożeń klimatycznych związanych z różnymi sektorami i zidentyfikowaliśmy kluczowe zagrożenia, które sprawiają, że ochrona klimatu może być bardzo ciężka i będzie stanowić poważne wyzwanie. Zidentyfikowaliśmy 127 takich zagrożeń, które następnie pogrupowaliśmy w pięć głównych obszarów – tzw. Powody do Niepokoju [Reasons for Concern – RFC]. Ta syntetyczna ocena bardzo jasno pokazuje nam właśnie to, o czym powiedziałem: że konsekwencje zmiany klimatu nadejdą wcześniej i będą bardziej bolesne.

O ile bardziej bolesne?

Jeśli porównamy różnice między ociepleniem o 1,5°C i 3°C, ryzyka związane z utratą bioróżnorodności czy wymieraniem gatunków są 10 razy większe. Drastycznie wzrosną też zagrożenia dotyczące bezpieczeństwa wodnego i żywnościowego. Inna kategoria problemów dotyczy zagadnień socjo-ekonomicznych. problem dotyczy miast skupionych na wybrzeżach. Przewidywania zawarte w raporcie wskazują również, że do połowy wieku mniej więcej miliard ludzi będzie żyło w tzw. Low Elevation Coastal Zone [obszary na wybrzeżu położone do 10 m wysokości nad poziomem morza – przyp. red.]. Będą to obszary w bardzo dużym stopniu narażone na cyklony, coraz groźniejsze sztormy i inne konsekwencje związane z podnoszącym się poziomem morza.

W porównaniu z poprzednim raportem widzimy też, że problemy stają się bardziej złożone, a przez to poradzenie sobie z nimi jest coraz trudniejsze. Widzimy, że w niektórych częściach świata zagrożenie stanowią różne zjawiska, na przykład susza w jednej części roku i powódź w drugiej. Albo że problemy zdrowotne łączą się z problemem niedożywienia czy bezpieczeństwa żywnościowego. Do tego niektóre z problemów przekraczają granice konkretnego państwa. To na przykład wspomniana powódź, która może dotknąć kilka sąsiadujących ze sobą państw.

Przewidując przyszłe zagrożenia, należy również wspomnieć o tzw. overshoot risk [ryzyku przekroczenia progu 1,5°C]. Nawet jeśli globalne ocieplenie przekroczy 1,5°C na chwilę, a potem doprowadzimy do tego, że temperatura zostanie obniżona poniżej tego progu (co jest wielce niepewnym i ryzykownym założeniem), wiele z konsekwencji zmian klimatu i tak będzie już nieodwracalnych.

Jak na przykład?

Topnienie lodu na morzu arktycznym, topnienie wiecznej zmarzliny, topnienie lodowców. To wszystko uruchomi nieodwracalne straty. Co więcej, zmniejszenie globalnego ocieplenia będzie w takiej sytuacji o wiele trudniejsze, bo na przykład topniejąca wieczna zmarzlina czy utrata mokradeł uwolnią dodatkowe gazy cieplarniane. To coś, co naprawdę trzeba mieć na uwadze, ponieważ zbyt często w politykach dotyczących mitygacji pokłada się dużą nadzieję w tym, że nawet jeśli „przestrzelimy” i przekroczymy próg 1,5°C, to w drugiej połowie wieku będziemy mieli więcej nowych technologii, które pozwolą obniżyć temperaturę. Ale ryzyka związane z takim podejściem są ogromne.

A jaki jest trzeci główny wniosek, o którym chciał pan wspomnieć?

Raport bardzo szczegółowo zagłębia się w obecną adaptację. Na przestrzeni ponad siedmiu lat, jakie minęły od poprzedniego raportu, pojawiło się wiele nowych materiałów właśnie na ten temat. Literatura jasno pokazuje, że w ostatnich latach mieliśmy do czynienia ze znaczącym wzrostem działań adaptacyjnych. Na całym świecie, w każdym regionie, we wszystkich sektorach. Ale jest jedno wielkie „ale”: obecne tempo tych działań nie jest wystarczające, by poradzić sobie nawet z istniejącymi zagrożeniami klimatycznymi, nie wspominając o przyszłych. Luka między tym, co trzeba zrobić, a co faktycznie jest robione, jest większa w krajach z mniejszą ilością zasobów i z mniejszymi dochodami. Jednocześnie luka ta powiększa się wszędzie, bo działamy w kierunku adaptacji wolniej niż rosną ryzyka. Jeśli chcemy uniknąć najgorszych konsekwencji, jeśli chcemy odwrócić ten proces, adaptacja musi przyspieszyć. To o tyle istotne, że zmiany te nie zachodzą natychmiast. Modernizacja budynków, wzmocnienie wybrzeży czy przemiana infrastruktury miejskiej wymaga 20-30 lat działań: od przeprowadzenia odpowiednich procesów politycznych, po przekucie strategii w konkretne czyny, w rzeczywistość. Jeśli nie zaczniemy podążać w tym kierunku już teraz, może zabraknąć czasu na działanie, gdy konsekwencje zmiany klimatu staną się naprawdę bardzo poważne, a korzyści płynące z adaptacji będą nam bardzo potrzebne.

Podsumowując: ryzyka rosną i jeśli chcemy uniknąć dramatycznych strat, musimy wprowadzić działania adaptacyjne o wiele szerzej i z myślą o tym, jak będzie wyglądała przyszłość. Jednocześnie adaptacja musi być zintegrowana i iść w parze z mitygacją. Trzeba działać teraz, a więc w momencie, gdy wiele rzeczy leży jeszcze w naszych rękach. Ale okno możliwości zamyka się, i to bardzo szybko.

Czy mając to wszystko na uwadze, można powiedzieć, że najlepsza adaptacja to mitygacja?

Tak, ale sama mitygacja nie rozwiąże problemu. Niektóre konsekwencje zmiany klimatu już teraz są nieodwracalne. Inne staną się nieodwracalne wkrótce. Jesteśmy na kursie, który nieuchronnie doprowadzi do większej liczby sztormów, bardziej intensywnych powodzi itd. Absolutnie potrzebujemy więc adaptacji. Poza tym nie ma powodu, dla którego powinniśmy posiadać krytyczną infrastrukturę wciąż narażoną na ryzyka związane z na przykład obecnymi czy najbliższymi powodziami.

Jak powinny wyglądać miasta przyszłości, które są odporne na zmianę klimatu i nie przyczyniają się do pogłębiania problemu?

Żeby zaadaptować miasta do zmiany klimatu, potrzeba kilku elementów. Po pierwsze, wiele miast wciąż się rozwija, zwłaszcza w krajach rozwijających się i przechodzących transformację. Musimy się upewnić, że ich rozwój nie pogorszy problemu. Miasta nie powinny być zatem budowane w sposób, który zwiększa zagrożenie miejską wyspą ciepła albo być wznoszone na terenach zagrożonych powodziami. To stosunkowo łatwe – by to osiągnąć, potrzeba jedynie woli politycznej i dobrego planowania. O wiele trudniejsza jest modernizacja istniejących miast i przemiana ich na mniej zabetonowane. Jeśli chcemy, by miasta nadawały się do życia w przyszłości, zmiany w tym kierunku są jednak niezbędne. Oznacza to wprowadzenie większej ilości zieleni i wody czy umożliwienie wodzie wsiąkania w teren, co pomoże ochronić miasta przed zalaniami, a dodatkowo dzięki transpiracji zapewni chłód w cieplejsze dni.

Jednocześnie nie można zapominać o innym kluczowym elemencie, czyli wszelkiego rodzaju usługach socjalnych i systemach społecznych. Wydziały zdrowia czy departamenty socjalne w miastach muszą uwzględniać w swych działaniach zmianę klimatu. Muszą zrozumieć, że z jej powody populacja będzie narażona na więcej chorób będących konsekwencją na przykład ekstremalnych upałów. Jak widać adaptacja nie dotyczy zatem jedynie zabudowanego środowisko czy wprowadzania rozwiązań opartych na naturze. To także usługi socjalne w całym mieście. To kluczowy, choć wciąż bardzo zaniedbany aspekt.

Co ważne, takie podejście jest korzystne nie tylko ze względu na klimat, lecz także z innych powodów. Walka z ubóstwem, inkluzywność, zapewnienie dostępu do miasta różnym grupom społecznym, więcej zieleni poprawiającej jakość życia przez ograniczenie hałasu czy poprawę jakości powietrza… warto zająć się tymi problemami bez względu na to, czy zmiana klimatu miałaby miejsce, czy nie. Dobrym przykładem może być pomoc społeczna. Co dzieje się z ludźmi, gdy zachorują bądź stracą pracę? Czy w razie nadejścia katastrofy dostaną wsparcie, by odbudować nadające się do życia otoczenie, czy nie? Jeśli takie myślenie będzie towarzyszyć nam co dzień, przyniesie wymierne korzyści także w przypadku konieczności zmierzenia się z zagrożeniami klimatycznymi. Na szczęście, wiemy jak wdrażać takie podejście, bo istnieją kraje, w których opieka społeczna sprawdza się bardzo dobrze. Rozwiązania te należy wprowadzać szeroko.

Przed jakimi kluczowymi wyzwaniami stoją europejskie miasta?

Upały, które będą groźne zwłaszcza w miastach. Niedobory wody, które już teraz są zagrożeniem, a które w wielu miejscach – zwłaszcza na południu Europy – będą pojawiać się w niektórych częściach roku coraz częściej. Zbyt dużo wody, a więc z jednej strony powodzie w miastach położonych wzdłuż rzek (wiele miast będzie nimi zagrożone zwłaszcza zimą), z drugiej podnoszący się poziom mórz i wezbrania sztormowe, które zagrożą miastom przybrzeżnym, a z trzeciej strony intensywne opady deszczu, które będą stanowić rosnące zagrożenie dla wszystkich miast, bez względu na ich położenie. Czy będzie to miejscowość leżąca poza wybrzeżem, czy też z dala od rzeki, powodzie błyskawiczne sprowadzą problemy, których do tej pory nie znaliśmy.

Co to znaczy „niedobór wody”? Nie będzie wody w kranach, zabraknie wody na potrzeby rolnictwa…?

Największe zagrożenie faktycznie dotyczy rolnictwa. Rośnie ryzyko nie tylko przedłużających się susz, ale i występujących rok po roku, przez co ekosystem nie ma czasu na odbudowę. To jedno z większych zagrożeń zdiagnozowanych dla Europy. Oprócz tego w ekstremalnych latach z małą ilością opadów dostępność do wody może być jednak ograniczona także i w miastach. Możemy spodziewać się sytuacji, gdy woda będzie racjonowana, a możliwość podlewania ogródków czy mycia samochodów będzie mocno ograniczona. Należy też pamiętać o tym, o czym już wspomniałem: że różnego rodzaju zagrożenia w przyszłości mogą stać się bardziej złożone. Podobnie jest z dostępem do wody. Jeśli trzeba będzie pobierać więcej wody z rzek czy gruntu na potrzeby rolnictwa, jej dostęp dla miast w dotychczasowych ilościach może być ograniczony. Jeśli nie ograniczymy ilości wody w miastach, może jej zabraknąć w rolnictwie…

Co więcej, europejskie miasta będą musiały zmierzyć się z rosnącą podatnością na zmianę klimatu także na innych płaszczyznach. W wielu częściach Europy mamy do czynienia ze społeczeństwami starzejącymi się. Coraz więcej osób wymaga opieki i zmaga się z chorobami sercowo-naczyniowymi i innymi, przez co konsekwencje zmiany klimatu odczuje jeszcze bardziej. Do tego należy pamiętać, że Europa właśnie wychodzi z kryzysu covidowego, a nad jej przyszłością wiszą inne zagrożenia, które odbiją się m.in. na sytuacji budżetowej i ograniczą możliwości finansowe.

Planeta cieplejsza o 2 i 3°C: jak wielka różnica dzieli te dwa światy?

Literatura wskazuje bardzo jasno: różnice będą wielkie. Dotyczą one na przykład możliwości adaptacyjnych. Jeśli zatrzymamy globalne ocieplenie na poziomie 2°C, wiele gatunków będzie pod presją, ale wciąż da radę zaadaptować się i przetrwać. Jeśli osiągniemy 3°C, ryzyko utraty bioróżnorodności i gatunków – zwłaszcza w tzw. hostpotach [miejscach na Ziemi, gdzie istnieje największa różnorodność biologiczna –  przyp. red.] – zwiększy się dziesięciokrotnie. Podobnie drastycznie wzrasta zagrożenie ekstremalnymi zjawiskami czy też zagrożenie dla terenów przybrzeżnych.

Europa może czuć się w miarę bezpieczna, jeśli ograniczymy globalne ocieplenie do 2°C?

Jeśli spojrzymy na szerszy obraz, Europa ma względnie dużą zdolność do poradzenia sobie ze zmianą klimatu. Jest względnie bogata, ma silne rządy, dobre instytucje, posiada wiele wiedzy. W porównaniu z na przykład Afryką Subsaharyjską punkt wyjścia jest zatem o wiele lepszy. Ale przecież Europa nie jest jednolita. Także w Europie są biedni i bogaci ludzie, biedne i bogate społeczności, biedne i bogate kraje. Niektóre części Europy odczują też skutki zmiany klimatu bardziej od innych. Adaptacja będzie tam o wiele trudniejsza, bo i o wiele poważniejsze będą konsekwencje.

Oczywiście inną kategorię stanowią globalne zagrożenia, które wpływają na Europę i inne kontynenty. Na przykład poważny kryzys żywnościowy w innej części świata wywoła duże utraty plonów, co odbija się na Europie pośrednio poprzez rosnące ceny żywności.

Wiadomo, że aby ograniczyć globalne ocieplenie, rządy na całym świecie muszą wdrażać polityki, które doprowadzą do wyeliminowania emisji gazów cieplarnianych. A co pana zdaniem mogą zrobić zwykli ludzie?

IPCC stara się nie dawać rad, a informacje. Jednak wnioski z badań są jasne. Jeśli chcesz uniknąć drastycznych konsekwencji zmiany klimatu, możesz zrobić wiele. To na przykład ograniczenie lub wyeliminowanie z posiłków mięsa, jeżdżenia mniej samochodem, unikania lotów samolotem. W zakresie adaptacji właściciele domów mogą zadbać o to, że podjazd do garażu i otoczenie budynku nie będzie zabetonowane w całości i w jak największym stopniu zapewni retencję wody. Można też zbierać wodę deszczową do podlewania kwiatów w ogródkach. Ale można być też rzecznikami sprawy w firmie, w której się pracuje, czy w mieście, w którym się żyje. Być głosem który powinni usłyszeć w urzędzie miasta, w lokalnej administracji, w rządzie.

Wywiad przeprowadził Szymon Bujalski – dziennikarz dla klimatu

Prof. dr Matthias Garschagen jest związany z Uniwersytetem Ludwika i Maksymiliana w Monachium. Był jednym z głównych autorów 16 rozdziału drugiej części Szóstego Raportu Podsumowującego IPCC, który poświęcono głównym ryzykom w różnych sektorach i regionach. Garschagen skupia się na badaniu zagrożeń, podatności, adaptacji i transformacji w kontekście zagrożeń środowiskowych (w tym klimatycznych), zwłaszcza w miastach. 

The post Autor raportu IPCC: Zmiana klimatu nadejdzie szybciej i będzie bardziej bolesna appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

W świeżo wydanych rozdziałach pokazano, jak fizyczne przejawy zmiany klimatu (np. zmiany w pogodzie, wzrost poziomu morza czy topnienie lodowców, opisane w pierwszej części raportu) przekładają się na problemy, z którymi muszą mierzyć się ludzie i przyroda. Autorzy zidentyfikowali najbardziej narażone społeczności i ekosystemy oraz przedstawili możliwości adaptacji (przystosowania się) do nowych warunków. 

IPCC Intergovernmental Panel on Climate Change – Międzyrządowy Zespół ds. Zmiany Klimatu to ciało doradcze dostarczające członkom Organizacji Narodów Zjednoczonych informacji na temat aktualnego stanu wiedzy o klimacie i jego zmianie. Raporty IPCC są przygotowywane przez ekspertów w poruszanych dziedzinach, opierają się na opublikowanych wcześniej recenzowanych pracach naukowych i same również są recenzowane przez wszystkich chętnych specjalistów. Stanowią usystematyzowany przegląd informacji zbieranych niezależnie przez przedstawicieli wielu dziedzin nauki, krajów i kręgów kulturowych. Mówią nam więc, jaki jest aktualny oparty na wiedzy konsensus w wielu związanych z klimatem kwestiach.

Nieuchronne konsekwencje ocieplenia 

Choć podejmuje się wiele działań ograniczających zagrożenia, spowodowana przez ludzkość zmiana klimatu już teraz poważnie zaburza działanie ekosystemów i wpływa na życie miliardów ludzi na całym świecie. Coraz częstsze i bardziej dotkliwe fale upałów, susze oraz powodzie stanowią wyzwanie dla wielu roślin i zwierząt, powodując epizody masowego obumierania niektórych gatunków, np. drzew i koralowców. Jednoczesne występowanie różnych zjawisk ekstremalnych powoduje lawinowy przyrost negatywnych skutków  i spowodowało, że miliony mieszkańców Afryki, Azji, Ameryki Środkowej i Południowej, małych wysp oraz Arktyki mają poważne problemy z dostępnością wody oraz pożywienia. 

Spodziewamy się, że w najbliższych dwóch dekadach średnia temperatura powierzchni Ziemi przekroczy próg 1,5℃ ocieplenia względem epoki przedprzemysłowej. Będzie to oznaczało poważne, negatywne konsekwencje i wzrost ryzyka dla ludności, nawet jeśli w kolejnych latach temperatura spadnie. Szczególnie narażona jest infrastruktura i siedziby ludzkie położone w pobliżu morza oraz wrażliwe ekosystemy, takie jak rafy koralowe czy lasy namorzynowe. 

Najsłabsi zostaną dotknięci najmocniej 

Ważnym elementem drugiej części raportu jest analiza wpływu zmiany klimatu na społeczności i ich strukturę. Aspekty psychologiczne, społeczne, kulturowe i ekonomiczne uwzględniono zarówno w opisie skutków globalnego ocieplenia, jak i możliwości adaptacji przez mieszkańców różnych części świata. Wnioski nie są krzepiące: największe wyzwania często stają przed tymi, którzy są najgorzej przygotowani, by sobie z nimi poradzić. Jak zauważa współautorka raportu, prof. Rawshan Ara Begum (Centre for Corporate Sustainability and Environmental Finance, Australia):

Raport IPCC dostrzega, że biedne i najsłabiej rozwinięte kraje są najsilniej dotknięte zmianą klimatu i w najmniejszy stopniu za nią odpowiadają. Te kraje otrzymują stosunkowo niewielkie wsparcie finansowe na adaptację. Międzynarodowe finansowanie projektów związanych z klimatem powinno bardziej skupiać się na  inwestycjach w adaptację pozwalającą ograniczać zagrożenia i skutki zmiany klimatu zarówno w krajach rozwiniętych jak i rozwijających się.

Miasta w centrum zmian

W tym wydaniu raportu duży nacisk położono na kwestie związane z terenami zurbanizowanymi, na których mieszka obecnie ponad połowa ludności świata. Duża część emisji gazów cieplarnianych pojawia się w  ich obrębie lub jest z nimi związana. Jednocześnie mieszkańcy miast są szczególnie narażeni na skutki zmiany klimatu, takie jak fale upałów czy powodzie. 

Postępująca urbanizacja wraz ze zmianą klimatu tworzą łącznie złożone zagrożenia, zwłaszcza w przypadku miast o źle zaplanowanym rozwoju urbanistycznym, wysokim poziomie ubóstwa i bezrobocia oraz braku podstawowych usług. 

Jednocześnie jednak miasta stwarzają też możliwości do przeciwdziałania zmianie klimatu i jej skutkom. Zielone budynki, stabilne dostawy czystej wody i energii odnawialnej, zrównoważone systemy transportu łączące tereny zurbanizowane i wiejskie mogą razem sprzyjać powstawaniu bardziej zintegrowanego i sprawiedliwego społeczeństwa. 

-mówi prof. Debra Roberts, współprzewodnicząca II grupy roboczej IPCC.  

Coraz więcej dowodów wskazuje na to, że niektóre z prowadzonych dotąd zabiegów adaptacyjnych doprowadziły do niezamierzonych konsekwencji, takich jak niszczenie przyrody, zwiększanie zagrożeń dla ludności lub wzrost emisji gazów cieplarnianych. Według raportu problemów tych można uniknąć, poprzez rozszerzanie grona obywateli i ekspertów biorących udział w planowaniu rozwiązań, zwracanie uwagi na równość i sprawiedliwość oraz wykorzystywanie wiedzy ludności lokalnej i rdzennej. 

Tematowi zmiany klimatu w miastach i możliwości ich adaptacji do nowych warunków przeczytasz też w artykułach Prof. Anna Januchta-Szostak: Adaptacja miast do zmiany klimatu? Pomogą rozwiązania bliskie naturze., Autor raportu IPCC: Działania na rzecz klimatu przynoszą korzyści tu i teraz, Prof. Anna Januchta-Szostak: Zatrzymujmy wodę w mieście.

Wnioski z raportu IPCC dla Europy i Polski

Niekorzystne skutki zmiany klimatu nie ominą oczywiście Europy, w tym Polski. Raport identyfikuje 4 kluczowe zagrożenia dla naszego kontynentu:

1. upały skutkujące zmianami w ekosystemach oraz problemami zdrowotnymi u ludzi i wyższą śmiertelnością z tym związaną,
2. łączny wpływ upałów i susz powodujący problemy z uprawami,
3. niedobory wody dla ludzi i przemysłu skutkujące stratami ekonomicznymi ,
4. powodzie i rosnący poziom morza.

Upały

Im wyższa będzie globalna temperatura, tym fale upałów staną się częstsze i silniejsze. Przy wzroście o 3℃, nawet przy zaawansowanych zabiegach adaptacyjnych, nie da się uniknąć negatywnych konsekwencji wynikających chociażby z przeciążenia służby zdrowia (zobacz: Zmiana klimatu niepokoi lekarzy). Z raportu i cytowanych w nim publikacji dowiadujemy się, że następstwem tego będzie wzrost ilości zgonów związanych z upałami. W Polsce, w przypadku scenariuszy wysokich emisji nawet trzykrotny (do 3 tysięcy ofiar rocznie, Kendrovski i in., 2017). Dla ograniczenia tego ryzyka konieczne będą zmiany w projektowaniu budynków czy takie projektowanie miast, aby ograniczać ich nagrzewanie i tworzyć miejsca umożliwiające schłodzenie podczas upałów. 

Ocieplenie będzie zmieniać wielkość obszarów zajmowanych przez poszczególne ekosystemy naturalne (zarówno lądowe jak i morskie) i wpływać na ich skład gatunkowy. Coraz więcej regionów Europy będzie narażonych na pożary zagrażające bioróżnorodności i “magazynom” węgla organicznego (lasom, torfowiskom).

Problemy z uprawami

Upały oddziałują też negatywnie na fizjologię roślin, co wraz z coraz silniejszymi suszami będzie prowadzić do dalszych spadków plonów zbóż. W ciągu ostatnich 50 lat zanotowano w Europie trzykrotny wzrost strat z tego powodu (Brás i in., 2021). W Polsce plony podstawowych roślin uprawnych takich jak pszenica będą o co najmniej kilka procent niższe, głównie z powodu nasilającego się deficytu wilgoci w glebie w cieplejszych porach roku. W przypadku późnych odmian ziemniaków  susze mogą powodować spadek plonów nawet o 50% (Łabędzki i Bąk, 2017, raport EEA, 2017, Piniewski i in., 2020). Najbardziej dotknięte negatywnymi skutkami susz i upałów będą jednak według raportu IPCC południowe regiony kontynentu.

W przyszłości w związku z większą zmiennością warunków pogodowych i wzrostem temperatury można spodziewać się częstszego występowania chorób i szkodników czy większych strat związanych z wczesnymi przymrozkami. Ten ostatni problem w dużym dotyczy stopniu polskiego sadownictwa, a straty ekonomiczne z tym związane mogą być ogromne, gdyż Polska jest m.in. największym europejskim producentem jabłek. Adaptacja będzie musiała być oparta m.in. na zmianach technik rolniczych czy odmian uprawianych roślin i ras hodowanych zwierząt. 

Susze

Częstsze i silniejsze susze wpłyną nie tylko na rolnictwo – do końca wieku w przypadku wysokich emisji gazów cieplarnianych można się spodziewać, że około 15 mln Polaków będzie doświadczać w jakimś stopniu niedoborów wody, w przypadku południowych regionów Europy już przy ociepleniu o 2℃ problem ten dotknie ponad ⅓ mieszkańców (Bisselink i in., 2019). Raport podkreśla konieczność wdrożenia środków poprawiających efektywność wykorzystania wody, pozwalających ją gromadzić także poprzez odpowiednie zarządzanie terenami. 

Wzrost poziomu morza i powodzie

Podnoszący się poziom morza będzie nasilał problemy związane z sztormami, cofkami itp. Do 2100 zwiększy się obszar wybrzeża narażony na niszczenie przez powodzie przybrzeżne, wzrośnie też 10-krotnie ilość związanych z tym uszkodzeń. Obecnie takie regiony zamieszkuje ok. 210 tys. Polaków, za kilka dekad mogą one objąć dodatkowe tereny zamieszkane przez kolejne kilkadziesiąt tysięcy osób. (Kulp i Strauss, 2019). Więcej na ten temat w artykule Poziom Bałtyku – kto będzie miał wkrótce problemy?

Problemem będą także powodzie rzeczne. W ostatnich trzech dekadach w Europie wystąpiła rekordowa na tle ostatnich 500 lat liczba powodzi (Blöschl i in., 2019). Wzrost intensywności opadów i częstotliwości ulew związany ze zmianą klimatu będzie nadal nasilał ten problem. Coraz częstsze będą też tzw. powodzie błyskawiczne powodowane przepełnianiem kanalizacji burzowej czy przelaniem się kanałów i strumieni. . W przypadku ocieplenia o 3℃, wysokość strat ekonomicznych związanych z powodziami rzecznymi i błyskawicznymi oraz liczba poszkodowanych w związku z nimi osób może wzrosnąć w Europie co najmniej 2-krotnie. Dla części państw takich jak Słowacja, Węgry i Polska, w scenariuszach wysokich emisji ten wzrost może być jednak nawet ponad 10-krotny (Alfieri i in., 2018). Aby ograniczać straty potrzebne jest m.in. pozostawienie niezabudowanych miejsc stanowiących strefy buforowe, które są w stanie przejąć wody powodziowe.

Dodatkowo Polska będzie musiała się borykać z problemami gospodarczymi wynikającymi np.: z tego, że zmiana klimatu wpłynie na podaż pewnych produktów, będzie zakłócać łańcuchy dostaw czy wpływać na cenę surowców. Zmiana klimatu może spowodować według Swiss Re spadek globalnego PKB o 4-18%  do 2050 r. w zależności od tempa ocieplania. Niektóre duże gospodarki mogą zostać jeszcze bardziej poszkodowane np. w przypadku Chin prognozy mówią o spadku PKB nawet o prawie 24% do połowy wieku.

W świecie, który jest powiązany siecią współzależności można spodziewać się, że nie pozostanie to bez wpływu na to, co dzieje się w Polsce. Szczególnie, że im wyższa będzie globalna temperatura tym częściej można będzie się spodziewać zdarzeń takich jak katastrofalne ulewy niszczące drogi czy powodzie morskie zalewające porty. Do tego dojdzie jeszcze wyższe ryzyko konfliktów i społecznych niepokojów w przypadku wzrostu cen podstawowych produktów takich jak żywność, szczególnie w biedniejszych państwach. To dodatkowo będzie zakłócać łańcuchy dostaw, a także powodować kryzysy humanitarne.

Czas na działanie jest teraz

Z raportu wynika, że rozwój społeczności i infrastruktury odpornych na zagrożenia klimatyczne stanowi poważne wyzwanie już przy obecnym poziomie ocieplenia. Gdy wzrost średniej temperatury powierzchni Ziemi przekroczy 1,5℃ względem czasów przedprzemysłowych, będzie to jeszcze trudniejsze, a po przekroczeniu progu 2℃ w niektórych częściach świata stanie się niemożliwe. Jak zauważają autorzy raportu, w przypadku Europy obecnie istniejące czy projektowane plany adaptacji nie są wystarczające aby ograniczyć ryzyka, szczególnie jeśli globalna temperatura wzrośnie ponad 1,5℃. Skutkiem tego może być utrata różnych siedlisk i usług ekosystemowych, zgony związane z upałami, słabe plony czy racjonowanie wody w południowych częściach kontynentu. 

Jak podsumowuje współprzewodniczący II grupy roboczej, prof. Hans-Otto Pörtner:

Dowody naukowe są jednoznaczne: zmiana klimatu jest zagrożeniem dla dobrobytu ludzkości i zdrowia planety. Jakakolwiek zwłoka w podjęciu wspólnych, globalnych działań spowoduje, że przegapimy ten krótki i błyskawicznie kurczący się czas, w którym możemy zadbać o zabezpieczenie przyszłości nadającej się do życia. 

Według raportu w adaptacji do zmiany klimatu pomoże między innymi ochrona wciąż istniejących naturalnych i częściowo naturalnych ekosystemów, dostarczających nam pożywienia i czystej wody, oraz pomagających chronić przed suszami, powodziami i innymi efektami globalnego ocieplenia. 

W wielu przypadkach działania pozwalające na lepsze radzenie sobie z zagrożeniami klimatycznymi mogą być pomocne także przy realizacji innych Celów zrównoważonego rozwoju sformułowanych przez ONZ (obejmujących między innymi ograniczanie głodu i ubóstwa, zmniejszanie nierówności czy zrównoważone korzystanie z zasobów). 

Nasze podsumowanie jasno wskazuje, że poradzenie sobie ze wszystkimi tymi wyzwaniami wymaga współpracy wszystkich –  rządów, sektora prywatnego i społeczeństwa obywatelskiego – działających wspólnie przede wszystkim by zmniejszyć zagrożenia oraz zapewnić równość i sprawiedliwości w podejmowaniu decyzji i inwestowaniu. 

W ten sposób można pogodzić różne interesy, wartości i światopoglądy. Połączenie wiedzy naukowej i technicznej z lokalną i tubylczą pozwala na tworzenie efektywniejszych rozwiązań. 

-mówi Debra Roberts. 

Jak podkreślają naukowcy, działania adaptacyjne powinny iść w parze z ograniczaniem zmiany klimatu (mitygacją), bo znaczy wzrost średniej temperatury powierzchni Ziemi poważnie utrudni nam poradzenie sobie z sytuacją.

W raportach IPCC nie znajdziemy rekomendacji, a jedynie wiedzę na temat obserwowanych i spodziewanych problemów, a także możliwości ich rozwiązania. Opisane w dokumencie konsekwencje zmiany klimatu powinny przekonać każdego, że dla własnego bezpieczeństwa i dobrobytu warto podjąć pilne działania ograniczające ocieplenie i pozwalające przygotować się na te zjawiska, których już nie unikniemy. 

Aleksandra Kardaś i Anna Sierpińska

The post Jak zmiana klimatu wpływa na nasze życie? Druga część raportu IPCC appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

W połowie XX w., po wielu dekadach badań nad klimatem i kształtującymi go czynnikami, naukowcy zaczęli coraz wyraźniej dostrzegać, że działania ludzi wpływają na warunki panujące na naszej planecie. Niepokój budziło szczególnie spalanie paliw kopalnych, zaburzające równowagę cyklu węglowego. Do atmosfery dostawały się atomy węgla, które do tej pory, przez miliony lat, były zamknięte w podziemnych, naturalnych magazynach złóż węgla, ropy naftowej i gazu ziemnego. Pierwsze obliczenia dotyczące tego, ile CO₂ zostanie w ten sposób dorzucone do atmosfery, przeprowadził w 1894 r. szwedzki geolog Arvid Högbom. Biorąc pod uwagę wielkość światowego wydobycia węgla oszacował ówczesne emisje na ok. 500 mln ton CO₂ rocznie (Crawford E., 1997). 

Rosnące emisje CO₂, rosnący niepokój naukowców

Ilość spalanych paliw kopalnych jednak szybko rosła i w 1955 r. emisje CO₂ wzrosły już do ok. 8 miliardów ton rocznie. Jak zauważyli w 1957 roku Roger Revelle i Hans Suess w swojej przełomowej dla klimatologii pracy 

„[…] ludzkość prowadzi teraz jedyny w swoim rodzaju eksperyment geofizyczny, który nie wydarzył się nigdy w przeszłości ani nie będzie mógł być w przyszłości powtórzony. W ciągu kilku stuleci zwracamy atmosferze i oceanowi węgiel odłożony przez naturę w skałach osadowych w procesie, który trwał setki milionów lat”. 

Jakie mogą być skutki tego eksperymentu? Jak system klimatyczny będzie reagował na pompowany w niego w ogromnych ilościach dwutlenek węgla? Te pytania stały się osią badań nad klimatem naszej planety i przyczyną powoływania grup eksperckich, mających określić, jak jego zmiany wpłyną na ludzi i gospodarkę.

Pierwsze wnioski naukowców okazały się niepokojące. Na tyle, że już w 1965 r. ostrzeżenia dotyczące negatywnych skutków ocieplenia klimatu pojawiły się w raporcie przygotowanym dla ówczesnego prezydenta USA Lyndona Jonhsona (czytaj więcej: Ostrzeżenie przed zmianą klimatu sprzed ponad pół wieku). W 1974 r. amerykańska DPC (Domestic Policy Council, Rada Spraw Wewnętrznych) zainicjowała działania mające na celu koordynację badań rządu federalnego w temacie pogody i klimatu, w tym ich wpływu na społeczeństwo, pisząc m.in.:

nasze obecne możliwości przewidywania i wyjaśniania zarówno naturalnych fluktuacji, jak i zmiany klimatu wywołanej przez człowieka, nie są przydatne dla planistów i decydentów, którzy muszą stawiać czoła tym problemom, oraz mało przystające do możliwości nauki i techniki” (Hecht A.D. i Tirpak D., 1995).

W tym samym roku własny panel ekspercki ds. zmiany klimatu powołała Rada Wykonawcza WMO (World Meteorological Organization, Światowa Organizacja Meteorologiczna), a zagrożenia dla ludzkości wynikające z globalnego ocieplenia stały się wiodącym tematem Światowej Konferencji Klimatycznej w 1979 r. W trakcie tego naukowego wydarzenia powstała deklaracja wzywająca rządy światowe do „przewidywania i zapobiegania potencjalnym zmianom w klimacie, które mogą spowodować ludzie, a które mogą być niekorzystne dla ich warunków życia”. Wskazywała także, że istnieje „poważna obawa, że ciągłe rozrastanie się ludzkich aktywności może spowodować znaczące, regionalne, a nawet globalne zmiany klimatu”, z czego wynikała konieczność podjęcia „globalnej współpracy w celu zbadania przyszłości ziemskiego klimatu” i włączenia płynących z tego wniosków do „planowania przyszłego rozwoju ludzkiego społeczeństwa” (Hecht A.D. i Tirpak D., 1995). 

W lepszym zbadaniu tematu miało pomóc ustanowienie WCP (World Climate Programme, Światowy Program Klimatyczny), czyli skoordynowanych, międzynarodowych badań nad klimatem. W ramach WCP ściśle współpracowały ze sobą WMO, UNEP (United Nations Environment Programme, Program Środowiskowy Organizacji Narodów Zjednoczonych) oraz ICSU (International Council of Scientific Unions, Międzynarodowa Rada Nauki), które już w 1980 r. zorganizowały w Villach w Austrii pierwsze z serii spotkanie ekspertów zajmujących się klimatem. Bert Bollin wspominał, że już wtedy czuł, że

kluczowe jest, by następna diagnoza była zdecydowanie bardziej międzynarodowa i wykraczała poza analizę aspektów fizycznych zmiany klimatu, jak to się działo do tej pory. […] W pociągu przemierzającym Alpy w drodze z Villach w 1980 r. grupa uczestników i reprezentantów WMO i UNEP podczas nieformalnej dyskusji zastanawiała się nad zrobieniem czegoś bardziej znaczącego (Johnson S., 2012).

Globalne ocieplenie na dobre i na złe

Z każdym kolejnym spotkaniem roboczym w Villach narastało wśród naukowców przekonanie, że zmiana klimatu to nie tylko kwestia wymagająca bardziej szczegółowych badań, ale również rzeczywiste zagrożenie dla ludzi. Na konferencji w 1985 r., w której wzięli udział specjaliści z 29 państw, w tym kilku z Globalnego Południa (państw o mniejszym stopniu rozwoju przemysłowego), zaczął rysować się konsensus oparty na wiedzy, czyli podzielany przez naukowców o różnym pochodzeniu społecznym i zajmujących się różnymi aspektami naukowymi (patrz: Konsensus naukowy). Analiza zgromadzonych we wcześniejszych latach dowodów naukowych, takich jak wyniki modelowania na superkomputerach, badania zmian stężenia CO₂ w cyklu epok lodowych, obserwacje wzrostu temperatur itp., pozwoliła ekspertom zgodzić się co do twierdzenia, że emisje gazów cieplarnianych mogą ogrzać Ziemię o kilka stopni, z poważnymi tego konsekwencjami.

Zwrócono też uwagę na emisje metanu i gazów przemysłowych, które na tyle szybko gromadziły się w atmosferze, że mogły sumarycznie mieć podobny wpływ na klimat jak sam CO₂. Naukowcy uświadomili sobie, że podwojenie stężenia CO₂ w atmosferze w stosunku do czasów przedprzemysłowych może zajść nie w ciągu stuleci, ale być może nawet jeszcze w trakcie ich życia. Bert Bolin, profesor meteorologii na Uniwersytecie Sztokholmskim, uczestniczący w tej konferencji, wspominał, że „nagle temat zmiany klimatu stał się dużo bardziej pilny” (Franz W. E., 1997, Pearce W. i in., 2018).

Raport ICSU SCOPE (Scientific Committee on Problems of the Environment, Komitet Naukowy ds. Problemów Środowiskowych ICSU) pisany w 1985 r., którego fragmenty były podstawą do dyskusji w Villach, wskazywał zresztą, że „choć jest możliwe, by zbadać eksperymentalnie reakcję roślin na podwojenie stężenia gazów cieplarnianych, nie jest możliwe, by [tak samo] zbadać reakcję społeczeństwa”. Niepewność co do tego, jak zmiana klimatu wpłynie na funkcjonowanie ludzi i kształt świata, napędzała potrzebę dalszych badań nad klimatem. Co ciekawe, w raporcie SCOPE przytaczano prognozy Berta Bolina odnośnie stężenia CO₂ w 2025 r. Według obliczeń naukowca miało ono wynieść 410–490 ppm, co – patrząc na ilość CO₂ w atmosferze w 2021 r. (411 ppm) – okazało się bardzo trafnym obliczeniem.

Raport z warsztatów w Villach zawierał szereg rekomendacji odnośnie kroków, które społeczność międzynarodowa powinna podjąć, aby skutecznie poradzić sobie z problemem zmiany klimatu. We wstępie do tego opracowania dyrektor UNEP, Mostafa Tolba, podkreślał, że

musimy zacząć dużo bardziej poważnie myśleć o możliwych skutkach obecnych trendów [emisji gazów cieplarnianych]. Musimy pilnie zająć się regularnym przeglądem postępów w monitoringu i badaniach naukowych. Jeśli w tym zawiedziemy, ryzykujemy, że stracimy kontrolę nad wydarzeniami, które przejmą nad nami kontrolę i że będziemy mieć do czynienia z globalnym ociepleniem „na dobre i na złe”, gdy będzie już zbyt późno, aby coś z tym zrobić, albo stawić czoła jego skutkom.

Część osób zajmujących się tematem miała poczucie, że wiele lat już stracono bez podejmowania działań, gdyż jak wskazał Tolba

pod koniec lat 60. (czyli ok. 15 lat przed konferencją w Villach – przyp. red.) potwierdzono, że koncentracja CO₂ w atmosferze faktycznie rośnie i że w dużej mierze odpowiedzialne są za to działania ludzi.

Dyrektor UNEP zaproponował m.in. ustanowienie „międzynarodowego, koordynacyjnego komitetu ds. gazów cieplarnianych”, który zajmowałby się przeglądem badań naukowych w tym temacie i przygotowywał podsumowania dla rządów, organizacji i opinii publicznej. W raporcie z warsztatów w Villach wskazano, że wiele ówcześnie podejmowanych decyzji odnośnie infrastruktury czy rolnictwa opartych jest na wiedzy o warunkach panujących w przeszłości:

To nie są już dobre założenia, ponieważ spodziewamy się, że rosnąca koncentracja gazów cieplarnianych spowoduje znaczące ocieplenie klimatu Ziemi w następnym stuleciu [w XXI w. – przyp. red.]. Należy pilnie oszacować przyszłe warunki klimatyczne, aby możliwe było podejmowanie lepszych decyzji.

Ponieważ temat był według naukowców pilny i ważny, Thomas Malone z ICSU zaproponował przygotowanie szkicu konwencji odnośnie gazów cieplarnianych, zmiany klimatu i energetyki (raport UNEP/WMO/ICSU, 1985). 

„Poczekać i zobaczyć”

Wydawało się, że moment na taką konwencję jest dobry – w 1985 r. podpisano Konwencję Wiedeńską dotyczącą dziury ozonowej. Problem ubytku ozonu w stratosferze nagłośnili naukowcy badający atmosferę, a temat szybko przykuł uwagę opinii publicznej ze względu na potencjalne, poważne skutki zdrowotne dla ludzi (czytaj więcej: Dziura ozonowa – historia sukcesu). Sytuacja w przypadku zmiany klimatu wydawała się być analogiczna. Na jednej z konferencji w Villach naukowcy wskazali wręcz, że jedynie skutki wojny termojądrowej mogą być większe od potencjalnych konsekwencji zmiany klimatu (Johnson, 2012). Mostafa Tolba miał więc poczucie, że sytuacja dojrzała, żeby w przypadku klimatu powtórzył się „cud ozonowy” i w 1985 r. zaczął konsultować plany konwencji klimatycznej z WMO i ICSU. Napisał też list do sekretarza stanu USA George’a Schultza, wzywający USA do pilnych działań (Hecht A.D. i Tirpak D., 1995). 

Problem w tym, że ta inicjatywa naukowców nie była USA na rękę, a wielu urzędników amerykańskich miało zastrzeżenia do osoby Mostafy Tolby. Dyrektor UNEP był znany z radykalnych postaw i działań, przez co podczas negocjacji Konwencji Wiedeńskiej zraził do siebie wielu bliskich sojuszników USA w Ameryce Łacińskiej. Pomysł utworzenia konwencji klimatycznej na podstawie rekomendacji naukowców z warsztatów w Villach, tym bardziej jeśli miałby w to być zaangażowany UNEP, nie budził więc entuzjazmu w USA, mimo że wspierała go część urzędów m.in. EPA (Environmental Protection Agency, Agencja Ochrony Środowiska) i Departament Stanu. Przedstawiciele DoE (Department of Energy, Departament Energetyki) uważali, że raport z Villach nie może być podstawą do podjęcia jakichkolwiek działań, gdyż w jego przygotowaniu nie brali udziału urzędnicy państwowi. Była to wygodna wymówka, biorąc pod uwagę, że w Villach spotykali się światowej klasy eksperci od klimatu, a raporty były przygotowywane z najwyższą rzetelnością naukową. Każda z agend mogła jednak na poparcie swojego stanowiska powołać się na pasujące jej rządowe opracowanie na temat klimatu, ponieważ wnioski w nich zawarte były bardzo różne. O ile np. diagnoza NRC (National Research Council, Krajowa Rada ds. Badań) z 1983 r. podkreślała naukowe niepewności i popierała powściągliwe podejście „czekać i zobaczyć”, raport EPA, opublikowany w tym samym roku, malował całkowicie inny obraz z potencjalnie katastrofalnymi konsekwencjami wynikającymi z niekontrolowanej zmiany klimatu (Hecht A.D. i Tirpak D., 1995, Agrawala S., 1997, Franz W. E., 1997).

Sformułowanie stanowiska USA w temacie konwencji było jednak bardzo ważne, gdyż bez nich wszelkie negocjacje dotyczące klimatu nie mogłyby się właściwie odbyć. Stany Zjednoczone miały silne karty przetargowe. Po pierwsze najdłużej zajmowały się badaniem klimatu i oceanów, a oceny robione dla EPA czy DoE stały się pewnego rodzaju wzorcami dla analiz robionych w innych państwach np. Niemczech. Po drugie USA w największym stopniu wspierały finansowo ONZ, miały więc ogromną siłę przebicia w kręgach decyzyjnych WMO i UNEP (Agrawala S., 1997).

Patrzeć naukowcom na ręce

Amerykańscy politycy mogli więc wykorzystać ten wpływ, aby sprawy potoczyły się bardziej po ich myśli. Stany Zjednoczone były w tamtych czasach głównym emitentem gazów cieplarnianych, a wszelkie działania na rzecz redukcji ich emisji zagroziłyby ekonomicznym interesom kraju, którego gospodarka opierała się na paliwach kopalnych. Potężne lobby przemysłu wydobywczego, przy aktywnym wsparciu republikańskiego Białego Domu, silnie oponowało więc przeciw jakimkolwiek działaniom na rzecz ochrony klimatu. Tym bardziej, że naukowcy, oprócz badania aspektów fizycznych zmiany klimatu, coraz wyraźniej wskazywali konieczność podjęcia pewnych kroków politycznych. 

Na konferencji AGGG (Advisory Group on Greenhouse Gases, Grupa Doradcza ds. Gazów Cieplarnianych), grupy eksperckiej powołanej przez WMO, UNEP i ICSU, która odbyła się w Bellagio w 1987 r., spróbowano m.in. określić cel działań dla ograniczenia zmiany klimatu. Zaproponowano, aby politycy ustanowili maksymalne tempo wzrostu poziomu morza w zakresie 20–50 mm na dekadę i temperatury na 0,1^oC na dekadę. Wielu uczestników spotkań AGGG wspierało agresywne działania ograniczające emisje. Rząd USA mógł więc mieć coraz silniejsze poczucie, że pozostawienie sprawy pod kontrolą WMO i UNEP nie jest najlepszym pomysłem (Agrawala S., 1997, Franz W. E., 1997).

Na kongresie WMO w 1987 r. USA przedstawiły stanowisko, że o ile Kongres zgadza się co do rekomendacji z Villach odnośnie tworzenia okresowych ocen wiedzy naukowej na temat klimatu, to „uważa, że mechanizm oceny powinien raczej funkcjonować pod ogólnym kierownictwem rządów niż tylko jako usługa naukowców opierająca się na ich osobistych umiejętnościach” (Zillman J. W., 2009). Raporty miały więc powstawać z udziałem przedstawicieli rządów, przy zgodzie uczestniczących w procesie naukowców i przy całkowitej zgodzie wszystkich uczestniczących w procesie rządów – bez żadnych wyjątków. Takie zasady wydają się być świetną receptą na paraliż jakiegokolwiek ciała doradczego. Państwom takim jak USA, które mogły zresztą liczyć w temacie ograniczania emisji na wsparcie państw eksporterów ropy naftowej, na pewno to nie przeszkadzało. Pozwalało za to kupić czas (Hecht A.D. i Tirpak D., 1995).

Analizę zmian zachodzących w ziemskim klimacie miała według tych zasad przygotować nowa grupa ekspercka. Bo Döös, szwedzki meteorolog, były dyrektor amerykańskiego NCP (National Climate Program)i pierwszy dyrektor WCP, na podstawie swoich doświadczeń z Międzyrządowym Panelem ds. Pierwszego Światowego Eksperymentu GARP (Global Atmospheric Research Programme, Globalny Program Badań Atmosfery, termin eksperyment oznacza tu po prostu pomiary polowe) w połowie lat 70., zaproponował stworzenie Międzyrządowego Zespołu ds. Oceny Zmiany Klimatu (Intergovermental Panel on the Assessment of Climate Change) (Agrawala S., 1997). 

Bieg sprawie nadały rezolucje WMO i ONZ z 1987 roku. IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change, Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu) został powołany ostatecznie do życia w 1988 r. na walnym zgromadzeniu ONZ, a jego celem było „dostarczenie koordynowanej przez [społeczność] międzynarodową naukowej analizy na temat rozmiaru, czasu i potencjalnego wpływu środowiskowego i społeczno-gospodarczego zmiany klimatu i realistycznych strategii odpowiedzi [na ten problem]”. Pierwszym przewodniczącym IPCC został Bert Bolin. Na zaproszenie na pierwsze spotkanie IPCC w Genewie w 1988 r. odpowiedziało jedynie 28 państw, z czego tylko 11 należało do państw rozwijających się. Jak wspominał Bolin: „Temat klimatu wciąż nie był zbyt wysoko [na listach] w programach politycznych” (Johnson, 2012).

170 naukowców, zaproszonych do współpracy w ramach IPCC, pracowało intensywnie przez 1989 r., by stworzyć opracowanie, którego nikt nie mógłby podważyć na gruncie nauki. Wydany w 1990 r. I raport (FAR) IPCC wskazywał, że świat rzeczywiście się ociepla. Naukowcy przewidywali (prawidłowo, jak się później okazało), że potrzeba ok. 10 lat, żeby zdecydowanie się upewnić, że ocieplenie jest wynikiem nasilenia efektu cieplarnianego. Wtedy – jak podkreślali – może jednak już być dużo trudniej zatrzymać ocieplenie. Prognozy oparte na obliczeniach komputerowych wskazywały, że świat będzie prawdopodobnie cieplejszy o 1,5–4,5°C do połowy XXI w. W raporcie pojawiły się też propozycje rozwiązań, które mogłyby wpłynąć na zmniejszenie przyszłego ocieplenia (Agrawala Sh., 1998, Agrawala Sh., 1999). 

Od tamtego czasu setki naukowców poświęcało bezpłatnie swój czas, aby dostarczać politykom najlepszą wiedzę na temat zmiany klimatu. Jednak pomimo coraz bardziej wyrafinowanych metod badawczych, coraz lepszych modeli klimatycznych i coraz bardziej niepokojących obserwacji długo przeważała wśród decydentów postawa „poczekać i zobaczyć”. Miał w tym też swój udział wymyślony przez USA „międzyrządowy mechanizm”, wymagający jednomyślnych zgód odnośnie wniosków raportów, który skutecznie rugował z nich bardziej alarmujące wyniki badań i prognozy , powodując, że w rezultacie raporty IPCC były – według opinii różnych ekspertów – dość zachowawcze (patrz Mit: Naukowcy z IPCC to alarmiści). Z drugiej strony kontrola przedstawicieli rządów różnych państw – od Arabii Saudyjskiej po Zimbabwe – oznacza, że są one najbardziej skrupulatnie sprawdzonymi i rzetelnymi opracowaniami dotyczącymi zmiany klimatu. Reszta należy już do polityków. 

Więcej o historii klimatologii przeczytasz tutaj.

Zobacz też nasz cykl o historii badań nad klimatem: tutaj.

Anna Sierpińska, konsultacja merytoryczna: prof. Szymon P. Malinowski

The post Naukowcy pod kontrolą. Historia powstania IPCC appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.