W przerwach między rejsami, podczas których naukowcy badają np. wpływ zmiany klimatu na Morze Bałtyckie, statek Instytutu Oceanologii PAN „Oceania” cumuje w Gdańsku. Jak widać na poniższym zdjęciu z 2017 r., zachowanie suchej nogi przy zejściu na nabrzeże nie zawsze jest przy tym możliwe. Spuszczony trap prowadzi na nim wprost do wody, bo keja została zalana po wezbraniu sztormowym.

Miejsce, w którym zacumowała „Oceania”, zostało niedługo wcześniej wyremontowane. W projekcie nie uwzględniono jednak, że przez zmianę klimatu poziom morza wciąż się podnosi. Keja nie jest więc dostosowana do nowych realiów. Rodzi to problemy już teraz, a w przyszłości – gdy poziom Bałtyku będzie jeszcze wyższy – problemów tych będzie więcej.

„Poziom mórz podnosi się. Byłoby logiczne, żeby uwzględniać to, kiedy budujemy naszą infrastrukturę albo ją remontujemy. Logiczne byłoby też uwzględnienie nie tylko aktualnego stanu morza, ale i tego prognozowanego w przyszłości. Jak jednak widać, to się niestety u nas dzieje” – mówiła podczas wystąpienia dr Aleksandra Kardaś, redaktor naczelna Nauki o klimacie.

Debata klimatyczna w Sejmie

Nieuwzględnianie postępującej zmiany klimatu w działaniach systemowych i polityce państwa jest w Polsce powszechne. Tymczasem w Europie już w maju i czerwcu odnotowano serie potężnych fal upałów i pożarów. Z kolei w Polsce jeszcze przed nadejściem wakacji odnotowano nowy rekord najwyższej temperatury (40,5°C w Słubicach).

To właśnie w takich okolicznościach eksperci i naukowcy zaapelowali do polityków, by w końcu wsłuchali się w głos nauki i rozpoczęli poważną debatę o klimacie. Rezultatem tego apelu była pierwsza w historii Narodowa Debata o Bezpieczeństwie Klimatycznym Polek i Polaków, którą objął patronatem marszałek Włodzimierz Czarzasty. W sejmowej Sali Kolumnowej pojawiło się tyle osób, że trzeba było donosić krzesła.

Zabierając głos naukowcy nie mieli wątpliwości: od tego, jak sprawnie poradzimy sobie z adaptacją do zmiany klimatu, zależy bezpieczeństwo naszego kraju. A im dłuższej będzie to ignorowane w działaniach systemowych i polityce państwa, tym większe koszty poniesiemy.

Bezpieczeństwo Polski to lasy i rzeki

„Kiedy myślimy o bezpieczeństwie, zwykle myślimy o armii, kolei, energetyce, drogach, szpitalach, cyberbezpieczeństwie. Ale istnieje infrastruktura jeszcze bardziej podstawowa, fundamentalna. To są nasze lasy, rzeki, mokradła, gleby, żywe ekosystemy. To one zatrzymują wodę, chłodzą krajobraz, chronią nas przed powodzią, magazynują węgiel, wpływają na nasze zdrowie, podtrzymują produkcję żywności. Jeżeli tracimy ich zdolność do działania, tracimy odporność państwa” – przemawiał prof. dr hab. Piotr Skubała, etyk środowiskowy z Uniwersytetu Śląskiego i członek Państwowej Rady Ochrony Przyrody.

Dlatego zdaniem Skubały przyroda nie jest czymś, co dobrze mieć ani żadnym luksusem. Jest po prostu infrastrukturą krytyczną naszego państwa.

„Przez dziesięciolecia budowaliśmy bezpieczeństwo z betonu i stali, czyli infrastruktury szarej. Potrzebujemy jej nadal, ale musimy dołączyć infrastrukturę  żywą. Mokradło jest zbiornikiem retencyjnym, las jest systemem chłodzenia i magazynowania wody, zdrowa gleba jest magazynem wody i węgla, a dolina rzeczna jest przestrzenią bezpiecznego przejęcia fali powodziowej” – wyliczał Skubała.

Dlatego w rekomendacjach naukowców znalazły się takie zalecenia, jak m.in. zwiększenie naturalnej retencji wody, wzmocnienie ochrony lasów i zazielenianie miast. Bardzo ważne jest też wprowadzenie w życie zasady „po pierwsze nie szkodzić”. „Każda duża inwestycja, polityka publiczna i decyzja przestrzenna powinna odpowiadać na pytanie: czy ona zwiększa, czy zmniejsza ryzyko powodzi, suszy, pożaru, przegrzania? Wzmacnia czy osłabia odporność naszego kraju? – wyjaśniał prof. Skubała.

Wysychające rzeki, płonące bagna

Jeżeli zbierze się szczątkowe informacje z różnych sektorów, okaże się, że zmiana klimatu już jest i będzie coraz większym wyzwaniem dla Polski. Na przykład w tym roku w lipcu 625 gmin wystosowało apel do mieszkańców o oszczędzanie wody lub wprowadziło ograniczenia w jej poborze. Wiosna przyniosła zaś pożar w Puszczy Solskiej, która znajduje się na terenach bagiennych. Przez działalność człowieka wody ubywa jednak w takim tempie, że podmokłe obszary wysychają i stają się podatne na pożary.

Na tym jednak nie koniec, bo również w tym roku 800 rzek przejściowo wyschło. „To są małe rzeki, które najbardziej dotyczą naszego rolnictwa, oczyszczalni ścieków i bezpieczeństwa w skali kraju. To zjawisko było wcześniej niespotykane i świadczy o bardzo szybkim zaniku zasilania podziemnego polskich rzek w wodę” – komentował dr hab. Mateusz Grygoruk, prof. Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego i ekspert z zakresu gospodarki wodnej.

Trendy są zaś jednoznaczne – i widoczne z różnych perspektyw. Na przykład w ostatnich 20 latach coraz liczba interwencji straży pożarnej w związku ze zdarzeniami pogodowymi rośnie średnio o 3 tys. rocznie. Z kolei jak tłumaczyła dr Paulina Sobiesiak-Penszko, według istniejących szacunków zmiana klimatu może zmniejszyć produkcję rolną w Polsce nawet o 12 proc.

Prawo i konsumenci

Dlatego, jak tłumaczyli uczestnicy debaty, konieczne jest działania na wielu płaszczyznach. Chodzi nie tylko o wzmacnianie znaczenia przyrody, lecz również o dostosowanie szpitali i systemu opieki zdrowotnej do zmieniających się realiów, wsparcie rolników w transformacji czy też utworzenie systemu reagowania na katastrofy klimatyczne

Jednym z postulatów z debaty jest przyjęcie przez rząd prawa klimatycznego, w którym uwzględnione zostaną długoterminowe cele i ścieżki ich realizacji. Z jednej strony ważne jest określenie tego, w jaki sposób Polska osiągnie neutralność klimatyczną, z drugiej – w jaki sposób przeprowadzi adaptację do zmiany klimatu. Bo ta, bez odpowiednich działań na poziomie międzynarodowym, wciąż będzie postępować, przynosząc coraz poważniejsze skutki dla naszego kraju.

Mec. Agnieszka Warso-Buchanan (ClientEarth Prawnicy dla Ziemi) zwróciła przy tym uwagę, że zapewnienie bezpieczeństwa klimatycznego jest fundamentalnym obowiązkiem państwa. Wynika to zarówno z polskiej Konstytucji, jak i orzeczeń międzynarodowych sądów. „Europejski Trybunał Praw Człowieka i Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości stwierdziły w dwóch ostatnich latach, że państwa są zobowiązane do chronienia klimatu” – przypomniała ekspertka.

Swoją rolę do odegrania mają jednak również obywatele.

„W naszym zespole zajmujemy się śladem węglowym produkcji mleka. I nie dlatego, że to lubimy, tylko dlatego, że producenci mleka zwrócili się z takim zapytaniem do polskiej nauki. A robią to nie dlatego, żeby świat był lepszy, tylko dlatego, że konsumenci chcą mleka, który ma niski ślad węglowy” – opowiadał prof. Grygoruk. „Jestem przekonany, że gdy konsumenci wszystkiego będą patrzeć na koszty środowiskowe produkcji, to presja społeczna powiązana z edukacją okaże się najsilniejszym motorem jakiejkolwiek zmiany” – podkreślił.

Prawda, która ma zachęcać

„Prawa fizyki nie znają podziałów partyjnych – susza nie pyta, na kogo głosujemy, a powódź nie sprawdza barw politycznych. Rolą nauki nie jest rozstrzyganie ideologicznych sporów, lecz dostarczanie faktów, które pozwolą skutecznie chronić zdrowie, żywność oraz dostęp do wody dla wszystkich Polek i Polaków, ale także dla mieszkańców Europy i całego świata. Dzisiaj bezpieczeństwo klimatyczne jest po prostu częścią bezpieczeństwa narodowego i właśnie tak – jako kwestię strategiczną i pozostającą poza bieżącymi podziałami – musimy zacząć je traktować” – mówił podczas rozpoczęcia debaty prof. Marek Konarzewski, prezes Polskiej Akademii Nauk.

Podczas wystąpienia apelował też do naukowców, by „nie obrażali się na decydentów”, bo ci mają inną perspektywę polityczną, w której „nie zawsze mieszczą się fakty”. „Ale to nas nie zwalnia z obowiązku powtarzania tej prawdy, którą już znamy, w sposób na dłuższą metę przekonywujący dla wszystkich. Bo jeśli jej nie zaakceptujemy, to będziemy ponosić potężne skutki” – zaznaczył prof. Konarzewski.

„By przeciwdziałać zagrożeniom, nie wystarczy, by głos nauki został wysłuchany w tym miejscu. Potrzebujemy, by w parlamencie pracowali ludzie, które rozumieją, co się dzieje, skąd bierze się ta susza i ta powódź. Tylko wtedy będziemy mogli wprowadzać właściwe rozwiązania” – dodała Katarzyna Wiekiera z Pracowni na rzecz Wszystkich Istot, inicjatorka apelu do parlamentarzystów.

The post „Nasze bezpieczeństwo to nie tylko armia i szpitale”. Jakie są wnioski z debaty klimatycznej w Sejmie? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

 Co sprawiło, że właśnie teraz przedstawiciele nauki uznali dialog na temat bezpieczeństwa klimatycznego kraju za konieczny?

Od dawna podkreślaliśmy, że taki dialog jest potrzebny. Po raz pierwszy nasze apele rzeczywiście dotarły jednak do polityków i spotkały się z reakcją. Punktem zwrotnym był list otwarty, który opublikowaliśmy podczas fali upałów pod koniec czerwca .Odezwał się do nas zarówno marszałek Sejmu Włodzimierz Czarzasty, jak i minister klimatu i środowiska Paulina Hennig-Kloska. Marszałek zareagował najszybciej – już kilka dni później byliśmy umówieni na debatę poświęconą zmianie klimatu w Sejmie. Nie odbędzie się ona podczas posiedzenia Sejmu, ale marszałek zaprosi na nią posłów różnych ugrupowań. Udało się również uzyskać patronat naukowy Prezesa Polskiej Akademii Nauk.

Czy można powiedzieć, że rekordowa fala upałów bezpośrednio przyczyniła się do tego, że politycy dostrzegli potrzebę takiej debaty? Czy również politycznie zrobiło się wokół tego tematu gorąco?

Tak. Kiedy mówimy o globalnym ociepleniu czy antropogenicznej zmianie klimatu, zawsze pojawiają się próby tłumaczenia zjawisk ekstremalnych innymi przyczynami. Tym razem było jednak inaczej. Ta fala upałów była tak dotkliwa, że bardzo wielu ludzi w Polsce odczuło ją jako coś naprawdę nadzwyczajnego. Oczywiście pojawiały się próby dezinformacji i przekonywania, że podobne upały zdarzały się już wcześniej i nie ma w nich nic wyjątkowego. Tyle że taka narracja była całkowicie sprzeczna z doświadczeniem społecznym. Myślę, że właśnie dlatego politycy uznali, że na tę sytuację trzeba zareagować.

Jak do tej pory wyglądał dialog naukowców z politykami? Na ile badacze zajmujący się klimatem byli obecni w Sejmie i procesie podejmowania decyzji?

Przestrzeń do dialogu pojawiła się przed poprzednimi wyborami parlamentarnymi. Część polityków strony demokratycznej próbowała włączyć w komunikację lub wykorzystać temat globalnego ocieplenia i zmiany klimatu do kampanii wyborczej. Problem polegał jednak na tym, że po wyborach nie poszły za tym wystarczające działania. Owszem, podejmowano inicjatywy dotyczące ochrony bioróżnorodności czy adaptacji do zmiany klimatu, ale ich skala była niewystarczająca.

Drugim ważnym momentem było objęcie przez Polskę przewodnictwa w Radzie Unii Europejskiej i rozpoczęcie prac nad europejskimi planami adaptacji do zmiany klimatu. Wówczas Ministerstwo Klimatu i Środowiska, kierowane przez minister Paulinę Hennig-Kloskę, zwróciło się do Komitetu ds. Kryzysu Klimatycznego PAN o konsultacje. 

Nie mogę więc powiedzieć, że dialogu nie było w ogóle. Miał on jednak charakter okazjonalny i dotyczył pojedynczych kwestii. Dzisiejsza debata daje szansę na dotarcie do znacznie szerszego grona polityków, od których w dużej mierze zależy przyszłość Polski w obliczu zmiany klimatu.

Zmiana klimatu od lat jest przedmiotem sporów politycznych. Czy nie jest paradoksem, że jednocześnie tak rzadko słyszymy w Sejmie głos naukowców?

Polityka klimatyczna została w dużej mierze zideologizowana. Oderwano ją nie tylko od podstaw naukowych, ale wręcz od podstaw fizycznych – od tego, co rzeczywiście dzieje się w świecie. Zaczęła funkcjonować jako byt sam w sobie, a nie jako odpowiedź na realne zjawiska.

To jest jawny przykład skuteczności dezinformacji. Działa ona na wielu poziomach – zaczynając od tego, co kiedyś Naomi Oreskes nazwała „przemysłem zorganizowanych wątpliwości”. Wmawia się ludziom, że człowiek nie może wpływać na klimat albo że system klimatyczny jest tak złożony, iż nigdy nie będziemy mieć pewności, co powoduje obserwowane zmiany. Pojawiają się też argumenty, że wobec sił natury człowiek nic nie znaczy, zwłaszcza w skali planetarnej. To mity głęboko zakorzenione w naszej kulturze, dlatego dezinformację łatwo oprzeć na półprawdach i ćwierćprawdach. Bo skuteczna dezinformacja niemal zawsze zawiera jakiś element prawdy. Oczywiście istnieją też zupełnie absurdalne teorie, jak choćby chemtrails, ale one nie mają większego znaczenia dla poważnej debaty.

W efekcie, zamiast rozmawiać o tym, jak ograniczać globalne ocieplenie i jak przygotować się do jego skutków, debata publiczna często koncentruje się na wyimaginowanych zagrożeniach związanych z polityką klimatyczną. Oczywiście, sama polityka klimatyczna nie jest doskonała i można mieć wobec niej wiele zastrzeżeń. Nie można jednak ignorować faktu, że jej zręby opierają się na dobrze udokumentowanej wiedzy, a ma za zadanie ograniczać  niekorzystne  efekty, które każdy z nas może już dziś obserwować. Zmiana klimatu nie jest abstrakcyjną prognozą – stała się rzeczywistością.

Czy bezpieczeństwo klimatyczne powinno być dziś traktowane jako element bezpieczeństwa państwa – na równi z bezpieczeństwem militarnym czy energetycznym? Co już dziś zagraża Polsce i jak będzie wyglądać ten horyzont ryzyka w kolejnych latach?

Najlepiej widać to na przykładzie wydarzeń, których jesteśmy świadkami. Pożary we Francji i Hiszpanii, powódź, której doświadczyliśmy w Polsce dwa lata temu – przypomnę, że była to kolejna „stuletnia” powódź w ciągu zaledwie kilkudziesięciu lat – czy coraz bardziej widoczne problemy z dostępnością wody na dużych obszarach kraju, rosnące problemy z lasami, katastrofa na Odrze… Antropogeniczna zmiana klimatu zaszła już tak daleko, że stała się realnym zagrożeniem dla bezpieczeństwa państwa.

Potwierdzają to również raporty Międzyrządowego Zespołu ds. Zmiany Klimatu (IPCC), zwłaszcza dotyczące podatności i adaptacji. Mówią one o nowym rodzaju ryzyk – takich, w których nakłada się na siebie kilka różnych zagrożeń związanych z ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi i zmianami środowiskowymi. To już nie pojedyncze katastrofy, ale ich wzajemne oddziaływanie.

Podobne wnioski płyną z raportów instytucji reasekuracyjnych. Coraz wyraźniej widać, że zmiana klimatu oznacza nie tylko ryzyko przyrodnicze, ale także gospodarcze: zakłócenia łańcuchów dostaw, zagrożenia dla produkcji, bezpieczeństwa żywnościowego i stabilności światowej gospodarki, a nawet dla finansów.

Wobec tego, z czym przyjdziecie do decydentów? Co konkretnie przygotowaliście na tę debatę?

Pomysł na debatę, który właśnie się materializuje, zakłada krótką sesję wprowadzającą, podczas której przedstawimy aktualny stan wiedzy na temat antropogenicznej zmiany klimatu. Chcemy pokazać, że proces ten wyraźnie przyspieszył i że to, co jeszcze do niedawna w powszechnej wyobraźni wydawało się perspektywą końca XXI wieku, staje się perspektywą najbliższej dekady.

Następnie odbędą się trzy sesje poświęcone trzem wymiarom bezpieczeństwa związanego ze zmianą klimatu. Pierwsza będzie dotyczyć bezpieczeństwa przyrodniczego – wody, fal upałów oraz przygotowania na tego rodzaju zjawiska. To najbardziej oczywisty wymiar skutków zmiany klimatu. Druga sesja będzie poświęcona bezpieczeństwu gospodarczemu i społecznemu. Chodzi o przygotowanie naszych systemów społecznych i gospodarczych na zagrożenia, o których już rozmawialiśmy – dla zdrowia publicznego, bezpieczeństwa żywnościowego czy funkcjonowania gospodarki. Trzecia część będzie dotyczyć bezpieczeństwa narodowego sensu stricto. Będziemy mówić o dezinformacji, wojnie kognitywnej, zarządzaniu kryzysowym, a także o potencjalnych zagrożeniach militarnych i sposobach reagowania na nie.

W każdej z tych sesji chcemy przedstawić, co już obserwujemy, jakie są prognozy oraz jakie działania są możliwe. Zaproponujemy również ogólne rekomendacje. Nie będą to szczegółowe rozwiązania wymagające pogłębionych analiz, ale raczej kierunki działań, które pozwolą ograniczyć ryzyka związane ze zmianą klimatu lub lepiej się na nie przygotować.

Co ciekawe, część tych rozwiązań okazuje się wspólna dla wszystkich trzech obszarów bezpieczeństwa. Wynika to z tego, że skutki zmiany klimatu przenikają wiele sfer naszego życia. Analiza tych zagrożeń pokazuje, że nie wszystkie działania muszą być kosztowne czy technologicznie skomplikowane. W wielu przypadkach wymagają przede wszystkim zmiany sposobu myślenia o relacji człowieka ze środowiskiem.

Musimy nauczyć się współpracować z naturą, a nie z nią walczyć. I właśnie takie podejście może zwiększyć nasze bezpieczeństwo we wszystkich trzech obszarach.

Czy debata będzie otwarta dla opinii publicznej? I co musiałaby przynieść, żebyś uznał ją za skuteczną?

Debata będzie transmitowana przez Telewizję Sejmową i każdy będzie mógł ją obejrzeć. Każda sesja rozpocznie się  od krótkiego wystąpienia naukowców, którzy przedstawią aktualny stan wiedzy oraz proponowane kierunki działań. Następnie odbędzie się sesja pytań do ekspertów, a na zakończenie poprosimy przedstawicieli administracji, ministerstw i innych instytucji publicznych o odniesienie się do przedstawionych propozycji.

Przed debatą przygotujemy zestaw rekomendacji. Liczymy jednak na to, że w trakcie dyskusji zostaną one uzupełnione i skorygowane. Chcemy poważnie potraktować głos nie tylko naukowców, ale również polityków, administracji i strony społecznej. Debata ma służyć właśnie temu, by różne perspektywy mogły się spotkać.

Punktem wyjścia będzie wiedza naukowa, ale naszym celem jest wypracowanie kierunkowych zaleceń, które będzie można później przedstawić decydentom. Równie ważne byłoby jednak to, aby po pewnym czasie – na przykład po roku – wrócić do tych rekomendacji i sprawdzić, co udało się zrealizować, co wymaga dalszych działań i jak należy je dostosować do zmieniającej się sytuacji.

To byłby plan maksimum. Chciałbym, żeby ta debata nie zakończyła się jednego dnia, ale stała się początkiem dłuższego procesu – merytorycznej rozmowy o bezpieczeństwie klimatycznym, wolnej od ideologicznych sporów.

Jak debata w Polsce wpisuje się w globalne działania na rzecz ograniczania zmiany klimatu? Czy krajowe działania na rzecz bezpieczeństwa klimatycznego mają znaczenie, nawet jeśli nie mamy decydującego wpływu na światową politykę?

Założyliśmy, że powiemy jasno: ograniczanie emisji jest konieczne, jeśli chcemy skutecznie przystosowywać się do postępującej zmiany klimatu. Nie jest jednak celem tej debaty prowadzenie dyskusji o międzynarodowej polityce klimatycznej czy o tym, jak powinien przebiegać globalny proces redukcji emisji. Skupiliśmy się na tym, co dzieje się na naszym własnym, polskim, podwórku. Zidentyfikowaliśmy wiele problemów związanych z adaptacją do zmiany klimatu i z koniecznością przygotowania się na skutki, które już obserwujemy i które są nieuniknione. To właśnie na tych wyzwaniach chcemy skoncentrować debatę.

Uważamy, że jest to właściwa perspektywa, bo dotyczy spraw bliskich każdemu z nas. Być może dopiero kiedy zrozumiemy, jakie konsekwencje niesie globalne ocieplenie i jak ogromnego wysiłku wymaga przystosowywanie się do jego skutków, łatwiej będzie zrozumieć również potrzebę redukcji emisji. Adaptacja to nie tylko ogromny wysiłek. Wymaga również głębokiego przeformatowania naszego myślenia o polityce – zarówno krajowej, jak i międzynarodowej – oraz o naszej relacji ze środowiskiem.

Tak jak fala upałów stała się impulsem do zorganizowania tej debaty, tak coraz lepsze zrozumienie kosztów adaptacji może uświadomić nam, że nie do wszystkiego da się przystosować. W wielu przypadkach koszty dostosowania mogą okazać się znacznie wyższe niż koszty mitygacji, czyli ograniczania zmiany klimatu, o których się tyle mówi.

A kto zapłaci za te wielokrotnie wyższe koszty adaptacji Polski do zmiany klimatu?

Zapłacimy wszyscy.

The post „Klimat to już kwestia bezpieczeństwa państwa” – prof. Szymon Malinowski przed debatą naukowców i polityków w Sejmie appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

10 sierpnia 2026 roku grupa posłów PiS złożyła na ręce marszałka Sejmu RP projekt ustawy mającej na celu rozmontowanie podstaw prawnych systemu handlu uprawnieniami do emisji gazów cieplarnianych w Polsce. Projekt ustawy i jej uzasadnienia można analizować od strony prawnej, ekonomicznej i przede wszystkim – w obliczu zbliżających się wyborów parlamentarnych i związanych z nimi przetasowań partyjnych i personalnych – politycznej; nas jednak interesować będzie przede wszystkim aspekt naukowy.

Uzasadnienie ustawy rozpisuje się bowiem dość obszernie, w punkcie zatytułowanym „Fałszywa aksjologia EU ETS”, na temat naukowych podstaw antropogenicznego globalnego ocieplenia, i próbuje je, w niezdarny sposób, obalić.

Choć wszystkie podnoszone w uzasadnieniu wątpliwości były wielokrotnie wyjaśniane – w literaturze naukowej, popularnonaukowej, w publicznej dyskusji, a także na łamach Nauki o klimacie – pokrótce się do nich odniesiemy.

Choć twierdzenie to z logicznego punktu widzenia jest prawdziwe – bo jest to tautologia – świadczy o niezrozumieniu natury współczesnego globalnego ocieplenia. Jeśli zdefiniujemy „naturalne cykle klimatyczne” jako zjawiska mające przyczyny naturalne, tj. niezwiązane z działalnością człowieka, to z definicji prawdą jest, że człowiek nie ma na nie wpływu. Przykładem takich naturalnych cykli klimatycznych są cykle Milankovicia, wynikające z okresowych zmian orbity ziemskiej, i będące przyczyną cyklicznie nawracających epok lodowych, oraz cieplejszych okresów interglacjalnych.

Współcześnie obserwowane globalne ocieplenie nie jest jednak spowodowane ani powolnymi zmianami orbity ziemskiej, ani innymi naturalnymi, cyklicznymi zjawiskami, jak np. wahania jasności Słońca. Jego przyczyną jest niezwykle szybka, w skali geologicznej, zmiana składu atmosfery – wzrost koncentracji gazów cieplarnianych, przede wszystkim dwutlenku węgla – powodująca wzmocnienie efektu cieplarnianego i wynikającego z niego bilansu energetycznego planety. A za tę zmianę odpowiadają ludzie, przede wszystkim produkcja energii i procesy przemysłowe wykorzystujące paliwa kopalne.

(Więcej w: Ziemia się nagrzewa i wiemy dlaczego).

Posłowie w swoim uzasadnieniu zapewne pośrednio nawiązują do faktu, że w historii geologicznej Ziemi koncentracja dwutlenku węgla była wielokrotnie znacznie wyższa, oraz że w czasie ostatnich kilku milionów lat, w okresach maksimów zlodowaceń, spadała do poziomu około 170 ppm, tylko trochę powyżej poziomu, przy którym fotosynteza większości roślin ustaje i uniemożliwia ich rozwój.

Obecny poziom dwutlenku węgla w atmosferze (około 430 ppm) jest jednak znacznie wyższy od tego krytycznego progu. Już teraz doprowadził on do wzrostu średniej globalnej temperatury o około półtora stopnia Celsjusza ponad poziomem przedindustrialnym. Jest też wystarczająco wysoki, by zapobiec nadejściu kolejnego zlodowacenia, a gdyby został utrzymany przez kolejnych kilkaset czy kilka tysięcy lat, doprowadziłby do ocieplenia klimatu porównywalnego z tym, które miało miejsce w pliocenie, około 3 miliony lat temu, kiedy średni poziom oceanów był co najmniej 5 metrów wyższy od obecnego. Nie musimy zatem martwić się hipotetycznymi skutkami niskiego stężenia dwutlenku węgla.

W tym zdaniu kryje się jedna (pół)prawda i dwa błędy logiczne. Faktycznie, wiele procesów fizycznych, chemicznych i biologicznych związanych z obiegiem węgla w przyrodzie, i decydujących o strumieniach naturalnej emisji i pochłaniania CO₂, zależy w jakimś stopniu od temperatury. Nie znaczy to jednak, że dwutlenek węgla przestaje mieć właściwości gazu cieplarnianego, tylko że działa jak dodatnie sprzężenie zwrotne, wzmacniając ocieplenie zainicjowane innymi przyczynami. Przykładem mogą być wspomniane wyżej cykle Milankovicia, gdzie oprócz zmian orbity ziemskiej i spowodowanych nimi wahań nasłonecznienia, współgrają też takie zjawiska jak zmiany albedo powierzchni planety (w wyniku przyrostu i zaniku lodu morskiego i lądolodów, a także zmian pokrywy roślinnej i zapylenia atmosfery), oraz zmiany zawartości gazów cieplarnianych: dwutlenku węgla, metanu i podtlenku azotu.

(Więcej w Mit: to ocieplenie powoduje wzrost koncentracji CO₂, a nie na odwrót)

W mniejszej skali czasowej, w wyniku zmian opadów spowodowanych El Niño, gdy temperatura wód wschodniego Pacyfiku rośnie, w wyniku susz wyraźnie rośnie też emisja CO₂ z lądów. Dlatego w skali kilkuletniej zmienność globalnej temperatury jest skorelowana z wahaniami tempa zmian zawartości dwutlenku węgla w atmosferze, a zmiany temperatury poprzedzają zmiany dwutlenku węgla.

Te korelacje nie oznaczają jednak, że dwutlenek węgla nie może być przyczyną globalnego ocieplenia. Właściwości dwutlenku węgla jako gazu cieplarnianego, to znaczy pochłanianie przez cząsteczki tego gazu promieniowania podczerwonego o długości fali bliskiej 15 μm, wynikają z fundamentalnych praw mechaniki kwantowej, były wielokrotnie potwierdzane eksperymentalnie, i są codziennie weryfikowane przez różne instrumenty i przyrządy optyczne, na przykład wykorzystywane w astronomii, meteorologii (przy tzw. teledetekcji, czyli zdalnych pomiarów własności atmosfery na podstawie pomiarów przechodzącego przez nią promieniowania elektromagnetycznego), czy obronności (bo różne czujniki i kamery systemów wojskowych muszą poprawnie interpretować widmo promieniowania elektromagnetycznego).

Choć aktywność słoneczna, i powiązany z nią strumień energii docierającej do Ziemi, zmienia się w różnych skalach czasowych – na przykład w cyklu 11-letnim i dłuższych – zmienność ta nie wyjaśnia obserwowanych współcześnie zmian klimatu. Mierzona od końca lat 70-tych ilość promieniowania słonecznego waha się w bardzo niewielkim stopniu, i nie może tłumaczyć wzrostu średniej temperatury globalnej który obecnie obserwujemy; a analizy oparte o dłuższe szeregi czasowe indeksów aktywności słonecznej, na przykład zliczenia plam słonecznych, nie wykazują korelacji ze zmianami temperatury od polowy XIX wieku.

(Więcej w: Mit: Globalne ocieplenie jest powodowane wzrostem aktywności słonecznej)

To dla odmiany prawda, choć posłowie PiS nie zrozumieli wyników badań, na które się powołują. Jak wiemy, wzrost średniej globalnej temperatury jest w przybliżeniu wprost proporcjonalny do całkowitej sumy emisji dwutlenku węgla. Oznacza to, że całkowite zatrzymanie emisji dwutlenku węgla zatrzyma wzrost temperatury, ale go nie odwróci. Fakt ten – znany od wielu lat – jest podstawą tzw. budżetów węglowych, pełniących prominentną rolę we wnioskach raportów podsumowujących IPCC. Jest także podstawą głównych założeń Porozumienia paryskiego, według którego niemal wszystkie kraje świata, włącznie z Polską (wtedy reprezentowaną przez panią premier Beatą Szydło, i pana wiceministra środowiska Pawła Sałka, obecnie podpisanego pod projektem ustawy o ETS), zobowiązały się do osiągnięcia „neutralności węglowej”, czyli zerowej emisji netto dwutlenku węgla do atmosfery.

(Więcej w: Czy zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych do zera netto zatrzyma globalne ocieplenie?)

W 1975 roku „Newsweek” alarmował o globalnym ochłodzeniu

Choć w 1975 roku wiedza na temat zmian klimatu była, w porównaniu do obecnej, bardzo niekompletna, niektóre doniesienia prasowe z tamtego okresu, opisujące ryzyko nadchodzącej epoki lodowej i globalnego ochłodzenia, nawet wtedy nie odzwierciedlały ówczesnego stanu badań. Już wtedy wiedziano, m. in. dzięki badaniom późniejszego laureata nagrody Nobla z fizyki, Syukuro Manabe, że wzrost ilości dwutlenku węgla w atmosferze spowoduje globalne ocieplenie. W 1975 roku wiedziano też, że wcześniejsze oszacowania wpływu antropogenicznego aerozolu siarczanowego były przeszacowane, a ich emisje nie grożą globalnym ochłodzeniem (choć po części niwelują wpływ gazów cieplarnianych).

(Więcej w: Mit: W latach 70. XX wieku naukowcy przewidywali epokę lodową)

Podsumowanie

Na koniec zauważmy, że cytowane (w bardzo luźny sposób) w uzasadnieniu ustawy źródła nie są publikacjami naukowymi, ich autorzy nie są aktywnie publikującymi w dziedzinie klimatologii naukowcami, a niektóre ich tezy są ze sobą wzajemnie sprzeczne. Dla przykładu, sejsmolog Peter Ward (nie mylić z paleontologiem o tym samym imieniu i nazwisku) utrzymywał, że za globalne ocieplenie odpowiadał… zanik warstwy ozonowej spowodowany antropogeniczną emisją freonów. Inny cytowany w uzasadnieniu ustawy naukowiec, prof. Piotr Wolański, nieżyjący już specjalista od napędów lotniczych, sugerował natomiast że przyczyną globalnego ocieplenia jest wzrost aktywności słonecznej. Obie koncepcje nie mogą być jednocześnie prawdziwe, obie też są sprzeczne z tym co wiemy na temat fizyki i chemii atmosfery, i przewidują zjawiska których nie obserwujemy: redukcja emisji freonów zgodnie z pomysłami Warda powinna już od dawna skutkować zahamowaniem globalnego ocieplenia, podobnie spadek aktywności słonecznej w porównaniu do maksimum z połowy XX wieku powinien przyczynić się do globalnego ochłodzenia.

Podsumowując, wyrażone w uzasadnieniu ustawy opinie na temat przyczyn obserwowanej zmiany klimatu są sprzeczne z wieloma dekadami badań specjalistów z różnych dziedzin, a źródła do których odwołują się autorzy mają w najlepszym razie charakter luźnej publicystyki, a nie recenzowanych publikacji naukowych. Mamy nadzieję, że debata o bezpieczeństwie klimatycznym Polski, która odbędzie się 7 września w Sejmie, stanie się również okazją, dla posłów podpisanych pod projektem ustawy, do uzupełnienia wiedzy na temat antropogenicznej zmiany klimatu.

The post PiS w Sejmie: „nie ma dowodów, że CO₂ powoduje ocieplenie” appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wywiad trwa prawie trzy godziny i Jacek Dukaj porusza tam ze swadą i dużą pewnością siebie wiele tematów; zagadnienia związane z klimatem omawiane są tylko przez cztery minuty (od 1:35:30), choć i tak w tym czasie pisarzowi udało się wypowiedzieć kilka niezbyt mądrych stwierdzeń.

Ale to już było: dziura ozonowa i zapowiedzi ochłodzenia 

Według Dukaja zagrożenia związane z antropogenicznym globalnym ociepleniem są przesadzone, a sama zmiana klimatu jest tylko kolejną z serii środowiskowych katastrof-straszaków, które pojawiają się cyklicznie w mediach. Jacek Dukaj pamięta poprzednie, więc tylko uśmiecha się z pobłażaniem gdy widzi zaniepokojoną tematem klimatu młodzież. Jako przykłady tych poprzednich, chybionych przepowiedni, pisarz podał dziurę ozonową, oraz „absolutnie tak samo naukowe” zagrożenie globalnego ochłodzenia z lat 70-tych ubiegłego wieku.

Nie będziemy się szczegółowo zajmować tymi twierdzeniami, przede wszystkim dlatego, że nie są zbyt oryginalne, i na Nauce o klimacie były już szczegółowo analizowane: na temat rzekomego konsensusu dotyczącego globalnego ochłodzenia mamy osobny artykuł; mamy też artykuł o problemie dziury ozonowej, którego zniknięcie z publicznego dyskursu zdaje się wielce konfundować wiele osób, w tym Dukaja i Stanowskiego.

Pozwolę sobie tylko zauważyć, że przejawiane przez obu rozmówców poczucie wyższości ma bardzo wątłe podstawy. Nie podejrzewam by nastoletni Dukaj albo kilkuletni Stanowski zaczytywali się literaturą naukową na temat dziury ozonowej w latach osiemdziesiątych (mniejsza już o to, że było to, w Polsce Ludowej, dość utrudnione); tym bardziej nie robili tego zgłębiając temat globalnego ochłodzenia w latach siedemdziesiątych. Kiedy więc mówią, że pamiętają te wcześniejsze katastrofy środowiskowe którymi straszyli ekolodzy, tak naprawdę opierają się o współczesne relacje z drugiej czy trzeciej ręki, a nie pogłębioną analizę ówczesnego stanu badań albo jego medialnej recepcji.

Trendy i projekcje klimatu 

W wypowiedziach Dukaja pojawia się jednak jeszcze jeden wątek, który zasługuje na szerszy komentarz. Pisarz przyznaje bowiem, że nie uważa że „trendy które są podstawą tych diagnoz [klimatologów] są błędne”, ale że są „radykalnie przesadzone szacunki czasowe”. Bez bardziej konkretnych zarzutów trudno zrozumieć, o które szacunki czasowe chodzi i w jaki sposób są one przesadzone. Kryje się tu pewna sprzeczność, bo przecież projekcje przyszłej zmiany klimatu polegają na zastosowaniu praw fizyki do opisania zmian zachodzących w systemie klimatycznym wraz z upływem czasu, a trend jest miarą prędkości tej zmiany. Nawet jeśli wyniki są obciążone jakąś niepewnością, to nie mogą być jednocześnie “prawidłowe” i “przesadzone”.

Być może Jacek Dukaj miał na myśli to, że w bardzo ogólnym zarysie zgadza się z tym że zmiana klimatu zachodzi, ale uważa że zachodzi znacznie wolniej niż twierdzą badający je naukowcy, albo będzie zachodzić znacznie wolniej w przyszłości. Jeśli jednak przyjrzymy się historii badań nad antropogeniczną zmianą klimatu, i przeanalizujemy na przykład wczesne prognozy z lat siedemdziesiątych, osiemdziesiątych czy dziewięćdziesiątych, odkryjemy że obserwowane tempo zmian nie odbiega znacząco od prognozowanego. 

Również szacunki kluczowych parametrów systemu klimatycznego, jak czułości klimatu, sprzężeń zwrotnych związanych z chmurami, czy efekt aerozolowy, okazały się być zgodne, w granicach niepewności, z wczesnymi intuicjami klimatologów. Być może jakąś rolę odegrało w tym szczęście i kompensowanie się błędów i nieuwzględnionych czynników o przeciwnych znakach, ale nie mamy dobrych podstaw aby uważać że nasz obecny stan wiedzy na temat tego jak działa współczesny system klimatyczny zawiera jakieś istotne braki. Nierozsądnym jest też zakładanie, że jak już te braki zbadamy i wypełnimy, okaże się że nie ma się czym martwić, bo zmiana klimatu będzie zachodzić w komfortowym dla ludzkości tempie.

Nie znaczy to, że wszystko o klimacie wiemy, i że nie napotkamy już przy jego badaniu żadnych niespodzianek. Klimatologia zawiera wiele otwartych problemów, często związanych z tzw. punktami krytycznymi, czyli tym, że niektóre elementy systemu klimatycznego przy lekkim odchyleniu powracają do poprzedniego stanu równowagi, ale jeśli je odpowiednio mocno “popchnąć”, mogą przeskoczyć do nowego, znacznie się różniącego stanu. Przykładami takich zjawisk jest oceaniczna cyrkulacja termohalinowa czy niestabilność lądolodów morskich, takich jak Zachodni Lądolód Antarktyczny. Nie możemy więc zakładać, że los zawsze będzie po naszej stronie.

A co z postępem technicznym? 

Czy prawdą jest to, że jak twierdzi Dukaj, projekcje przyszłej zmiany klimatu „bardzo mocno niedoważają postęp na wszystkich innych polach, także tych które mogą zaradzić temu”, i „że oni [klimatolodzy] zawsze biorą tylko ten stan wiedzy, technologii, który jest w momencie dokonywania tej analizy, a nie biorą przyszłego postępu, czyli coraz lepszych środków, coraz lepszej wiedzy, także na temat modelowania tych systemów klimatycznych”?

Jedną z kluczowych zalet modelowania numerycznego jako metody badań nad klimatem jest to, że nie musimy się ograniczać do obecnego stanu wiedzy. Scenariusze klimatyczne pełne są spekulatywnych technologii, które istnieją tylko na papierze, albo w postaci częściowo zrealizowanego, małoskalowego prototypu. Dotyczy to większości technik geoinżynieryjnych, a także metod usuwania dwutlenku węgla z atmosfery — które, jeśli mają odegrać w rzeczywistości rolę podobną do tej jaką odgrywają w optymistycznych scenariuszach zmiany klimatu, wymagają zbudowania w ciągu kilku dekad infrastruktury o podobnej skali, co ta używana do wydobywania i transportu paliw kopalnych.

Oczywiście, trudno przy konstrukcji scenariuszy historii ludzkości w XXI wieku uwzględnić w nich rzeczy, o których kompletnie nic nie wiemy. Z drugiej jednak strony, wiemy o otaczającym nas świecie całkiem dużo, i spodziewamy się, że prawa fizyki, chemii czy biologii będą działać za 50 czy 100 lat podobnie do tego, jak działają dzisiaj, nakładając ograniczenia na to, co da się zrobić z globalnym systemem klimatycznym, niezależnie od postępu naukowo-technicznego który nastąpi w międzyczasie.

Nie powinniśmy też, przy planowaniu zarządzania kryzysem klimatycznym, opierać się na myśleniu życzeniowym i nadziei, że mądrzy naukowcy, albo jeszcze mądrzejsza Sztuczna Inteligencja, przyniesie nam na tacy rozwiązania problemów, których nie potrafimy albo nie chcemy — z różnych powodów, ekonomicznych, politycznych czy ideologicznych — rozwiązać dzisiaj. Jacek Dukaj, jako pisarz sf, powinien mieć w pamięci dziesiątki niezrealizowanych prognoz i obietnic utopijnej przyszłości, a przynajmniej utopijnych technologii w dystopijnym świecie, które wypełniały strony powieści fantastycznych lat siedemdziesiątych czy osiemdziesiątych.

Przykładowo, w wywiadzie z 2021 roku, udzielonego w 'Gazecie Wyborczej’ Ewie Wieczorek i Michałowi Nogasiowi, i w którym Jacek Dukaj stawiał bardzo podobne tezy, pisarz wspomniał o „opłacalnej fuzji jądrowej” jako przyszłej technologii, która z dużym prawdopodobieństwem pomoże nam w uniezależnieniu się od paliw kopalnych. Jednak pomimo postępów w tej dziedzinie osiągniętych w ostatnich latach przez duże ośrodki naukowe, energetyka oparta o fuzję jądrową wciąż uparcie przesuwa się w przyszłość, i nawet gdyby uwierzyć w optymistyczne deklaracji kolejnych energetycznych start-upów, musiałyby upłynąć dekady – od konstrukcji i przetestowania pierwszych działających prototypów, poprzez budowę pierwszych elektrowni, aż do dopracowania ich projektów, konstrukcji i finansowania –  aby miała ona szansę odegrać znaczącą rolę w redukcji globalnych emisji gazów cieplarnianych.

Nie musimy zresztą przywoływać nieistniejących technologii: jest przecież mnóstwo takich, które istnieją, mogłyby potencjalnie zostać masowo wdrożone, ale jednak nie są. Astronautyka i podróże międzyplanetarne, pasażerski transport naddźwiękowy, czy nawet stara dobra energetyka jądrowa — wszystkie te rzeczy są teoretycznie w zasięgu naszych możliwości, ale z różnych powodów napotkały bariery które przeszkodziły w ich masowym wdrożeniu.

Długa droga od pomysłu do wdrożenia

Samo wymyślenie potencjalnego rozwiązania problemu globalnego ocieplenia też nie oznacza, że to rozwiązanie zostanie wdrożone w odpowiednim czasie, na odpowiednią skalę i przy oczekiwanych kosztach; a tym bardziej że zrobi się to samo, bez aktywnych działań z naszej strony. Kolejną tego ilustracją może być historia dotychczasowych osiągnięć a także porażek polityk środowiskowych.

Weźmy na przykład wspomnianą wcześniej dziurę ozonową: na pierwszy rzut oka, z perspektywy trzeciej dekady XXI wieku, może on uzasadniać postawę technooptymistyczną, bo przecież udało się wyprodukować zamienniki substancji, które niszczyły warstwę ozonową, i rozwiązać problem zanim osiągnął katastrofalne rozmiary.

Prowadząca do takiego stanu droga nie była jednak prosta. Przeciwko regulacjom ograniczającym użytkowanie freonów lobbowali ich producenci, przedstawiający apokaliptyczne wizje ekonomicznej katastrofy wynikającej z niemożności produkcji lodówek i klimatyzatorów. 

W oczach polityków i opinii publicznej problem ozonowy nabrał pilności dopiero po nieoczekiwanym odkryciu dziury ozonowej nad Antarktydą: odkryciu nieoczekiwanym, bo dotyczącym zjawiska którego wcześniej nie przewidziano. Degradacja warstwy ozonowej miała, zgodnie ze stanem wiedzy z pierwszej połowy lat 80-tych, następować powoli i stopniowo, dając decydentom mnóstwo czasu na wdrożenie rozwiązań. Zjawisko dziury ozonowej, wynikające ze specyficznych warunków panujących zimą i wiosną w bardzo zimnej atmosferze nad Antarktydą (a także, znacznie rzadziej, nad Arktyką), postępowało natomiast w znacznie szybszym tempie, co pomogło w szybkim przyjęciu postanowień Protokołu montrealskiego ograniczającego produkcję freonów.

Rozwiązanie technologiczne, w postaci zamienników freonów, też nie było idealne, a ich pierwszą generację — będących silnymi gazami cieplarnianymi — wdrożono z pełną świadomością, że trzeba je będzie również w niedalekiej perspektywie zastąpić. Proces ten zresztą się jeszcze nie zakończył i wciąż napotyka pewne opory.

Skąd wziąć optymizm w sprawie klimatu?

Transformacja cywilizacyjna związana z osiągnięciem neutralności klimatycznej wymaga woli politycznej, akceptacji społecznej i współpracy międzynarodowej – i to w skali znacznie większej niż problem ozonowy. Nie pomaga nam to, że entuzjastycznymi zwolennikami kontynuacji eksploatacji paliw kopalnych są przywódcy niektórych państw; sama eksploatacja i przetwarzanie tych paliw jest wśród największych biznesów świata; zaś temat klimatu jest wciąż, jak widać po treściach z Kanału Zero, traktowany lekceważąco przez niektóre z wpływowych mediów.

Nie są to fakty dające solidne podstawy do optymizmu i nie jest trudno zrozumieć, dlaczego wiele osób, niekoniecznie tylko z najmłodszego pokolenia, może być z tego powodu przygnębionych. Podobnie jak wiele z tych osób chciałbym, by kryzys klimatyczny znalazł proste i łatwe rozwiązanie, tak byśmy mogli dalej cieszyć się zdobyczami cywilizacji przemysłowej, bez martwienia się skutkami ubocznymi w postaci zmiany klimatu, o której słyszę całe moje życie, i pewnie będę słyszeć jeszcze przez kilkadziesiąt lat. Nie zapowiada się jednak, by temat ten sam z siebie spadł z wokandy, tak jak chcieliby tego Dukaj i Stanowski.

The post Jacek Dukaj i pułapki technooptymizmu appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Praca popularyzatorów wiedzy o klimacie jest w ostatnich latach coraz łatwiejsza, ze względu na rosnące zainteresowanie publiczności i mediów tematem globalnego ocieplenia, ale też coraz trudniejsza, ze względu na wzrostu nieufności do nauki i nastrojów anty-intelektualnych w społeczeństwie. Badaniem tych ostatnich zajął się w swoim projekcie badawczym (Zaprzeczanie zmianie klimatu: internetowe kultury otwartej współpracy przeciwko nauce) prof. Dariusz Jemielniak, którego celem była analiza dyskursu zaprzeczania zmianie klimatu online: sieci społecznych, mediów polskich i amerykańskich.

Wnioski z projektu prof. Jemielniaka posłużyły nam do stworzenia kursu „O klimacie w dobie dezinformacji” – serii filmów, które udostępniamy bezpłatnie (na licencji CC BY 4.0) na naszym kanale Youtube:

W zestawie znajdziecie

• krótkie wprowadzenie na temat zmiany klimatu, które przygotował dla Was prof. Szymon Malinowski, fizyk atmosfery i współzałożyciel naszego portalu,
• pogłębioną rozmowę o klimacie, technologii i dezinformacji, w której udział wzięli prof. Dariusz Jemielniak (badacz społeczny z Akademii Leona Koźmińskiego), prof. Szymon Malinowski i red. Aleksandra Stanisławska (Crazy Nauka),
• wymianę praktycznych doświadczeń związanych z radzeniem sobie z dezinformacją i atakami na naukę pojawiającymi się w internetowych dyskusjach, w których od lat biorą udział współprowadzący Naukę o klimacie prof. Malinowski i redagująca Crazy Naukę red. Stanisławska.

Zachęcamy do korzystania z materiałów w całości lub fragmentach. Mamy nadzieję, że przydadzą Wam się w dyskusjach ze znajomymi albo do przygotowywania lekcji lub warsztatów.

O klimacie w dobie dezinformacji – spis materiałów:

A. Jak działa klimat? (prof. Szymon Malinowski)

1. Czym jest klimat?
2. Bilans energetyczny Ziemi
3. Co wiemy o klimacie Ziemi w przeszłości?
4. Scenariusze klimatu na przyszłość

B. Klimat, technologia i dezinformacja (prof. Dariusz Jemielniak, prof. Szymon Malinowski, red. Aleksandra Stanisławska)

1. Jak działa dezinformacja na przykładzie zmiany klimatu?
2. Czym jest dezinformacja?
3. Techniki dezinformacji a konsensus naukowy

4. Problem sentymentu: Dlaczego negatywność dominuje w dyskursie klimatycznym?
5. Geografia sentymentu klimatycznego – dlaczego miejsce ma znaczenie?

6. Język kształtuje rzeczywistość: Jak republikańska strategia PR zmieniła debatę klimatyczną?
7. Badanie wpływu influencerów na treści w mediach społecznościowych

8. Paradoksy zero-waste. Co i jak komunikować, żebyśmy zajmowali się tym, co rzeczywiście jest istotne?
9. Jak reaguje mózg na pojęcia naukowe?

C. Jak skutecznie rozbrajać dezinformację? (prof. Szymon Malinowski, red. Aleksandra Stanisławska)

Jak skutecznie rozbrajać dezinformację w dyskusjach w mediach społecznościowych?

Materiały do kursu zostały przygotowane w ramach projektu sfinansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki: „Zaprzeczanie zmianie klimatu: internetowe kultury otwartej współpracy przeciwko nauce” (2019/35/B/HS6/01056) we współpracy Nauki o klimacie i Akademii Leona Koźmińskiego.

Materiały są udostępnione na licencji CC BY 4.0.

The post O klimacie w dobie dezinformacji – bezpłatne materiały appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

 Warszawa, 08 grudnia 2025 roku 

Komunikat 02/2025 Komitetu Problemowego ds. Kryzysu Klimatycznego przy Prezydium PAN 
w sprawie zaleceń do przyszłego Europejskiego Planu
Adaptacji do Klimatu (ECAP) 

WSTĘP 

Niniejszy komunikat jest tłumaczeniem zaleceń Interdyscyplinarnego Komitetu Problemowego ds. Kryzysu Klimatycznego przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk w zakresie opcji politycznych dla przyszłego Europejskiego Planu Adaptacji do Klimatu (ECAP). 

Stanowisko Komitetu przygotowano w odpowiedzi na prośbę Departamentu Adaptacji do Zmian Klimatu i Polityki Miejskiej Ministerstwa Klimatu i Środowiska, jako wkład do stanowiska Polski na nieformalną Radę Komisji Ochrony Środowiska Naturalnego, Zdrowia Publicznego i Bezpieczeństwa Żywności (ENVI) Parlamentu Europejskiego. 

OPINIA 

I. UWAGI OGÓLNE 

I.1. CYWILIZACJA W NIEBEZPIECZEŃSTWIE 

Coraz liczniejsze dowody naukowe wskazują na to, że przyszłości naszej cywilizacji w znanej nam formie zagrażają powiązane ze sobą czynniki wynikające ze zmiany klimatu oraz postępującej utraty bioróżnorodności. W odróżnieniu od potencjalnych skutków wojny nuklearnej, ryzyko to przez długi czas nie było traktowane z należytą powagą – ani w dokumentach strategicznych, ani w praktyce politycznej. 

Obecnie jesteśmy w krytycznym momencie, w którym konieczne jest równoległe podjęcie działań na rzecz ograniczania tempa zmian klimatu oraz dostosowania się do tych konsekwencji, których nie da się już uniknąć. Z tego względu nasze rekomendacje koncentrują się na rozwiązaniach konkretnych, szybkich i zintegrowanych, podkreślając jednocześnie pilność ich wdrożenia. 

I.2. MITYGACJA NA RÓWNI Z ADAPTACJĄ 

Równolegle do działań adaptacyjnych, również ograniczanie dalszej zmiany klimatu (mitygacja) powinno zostać potraktowane priorytetowo i zostać w sposób jednoznaczny włączone do ECAP. 

Wynika to z faktu, że adaptacja do zmiany klimatu ma zarówno granice względne, jak i granice bezwzględne, po których przekroczeniu staje się ona niemożliwa. Dalszy wzrost temperatury zwiększa prawdopodobieństwo przekroczenia tych granic, a tym samym utraty skuteczności lub wręcz uniemożliwienia dalszych działań adaptacyjnych. Włączenie mitygacji do ECAP pozwoli zmniejszyć ryzyko przekroczenia granic adaptacji oraz wzmocnić długoterminową odporność klimatyczną. 

I.3. AUTONOMIA ENERGETYCZNA 

Równolegle do działań mitygacyjnych, kluczowe znaczenie ma intensywny, a zarazem środowiskowo odpowiedzialny rozwój niskoemisyjnych źródeł energii – prowadzony z poszanowaniem bioróżnorodności i krajobrazu – jako warunek budowy trwałej autonomii energetycznej Europy. 

Przyspieszenie wdrażania odnawialnych źródeł energii i energetyki jądrowej jest nie tylko imperatywem klimatycznym, lecz także strategiczną odpowiedzią na narastającą niestabilność geopolityczną oraz zmienność rynków energii. Działania te wzmacniają odporność Unii Europejskiej na wstrząsy zewnętrzne, ograniczają zależność od importu paliw kopalnych i podnoszą poziom bezpieczeństwa energetycznego. 

I.4. AUTONOMIA DANYCH I INFORMACJI 

W zmieniającym się kontekście geopolitycznym oraz wobec potrzeby wzmocnienia strategicznej autonomii w obszarze adaptacji do zmiany klimatu, UE powinna zwiększyć zdolności w zakresie gromadzenia danych klimatycznych, ich przetwarzania oraz zarządzania nimi. Celem jest ograniczenie zależności od zewnętrznych źródeł danych, m.in. NASA czy NOAA, przy jednoczesnym zapewnieniu komplementarności oraz zgodności z międzynarodowymi standardami naukowymi. 

Unia Europejska powinna w tym celu wzmocnić kluczowe usługi, takie jak Copernicus Climate Change Service oraz działania Europejskiej Agencji Kosmicznej, a także zacieśnić współpracę w ramach inicjatyw WMO i innych przedsięwzięć międzynarodowych. 

I.5. BEZZWŁOCZNOŚĆ 

Zgodnie z wynikami Europejskiej Oceny Ryzyka Klimatycznego (EUCRA), skuteczna adaptacja wymaga, aby decyzje dotyczące planowania przestrzennego oraz rozwoju trwałej infrastruktury, w odpowiedni sposób uwzględniały zmieniające się warunki klimatyczne. W celu ograniczenia ryzyka katastrof należy unikać rozwiązań pozornych, które mogą prowadzić do niewłaściwej adaptacji (ang. maladaptation). Jest to szczególnie istotne dlatego, że większość polityk i działań wzmacniających odporność Europy na zmianę klimatu ma charakter długookresowy, a część interwencji wiąże się z długim horyzontem przygotowania i realizacji. Konieczne jest więc pilne wdrażanie działań adaptacyjnych opartych na właściwych założeniach i wiarygodnych danych. 

II. KOMENTARZE SZCZEGÓŁOWE 

II.1. WSPÓLNA TERMINOLOGIA I DEFINICJE 

1.1. Terminologia IPCC: 

Podstawowe, wspólnie stosowane definicje jak i terminologia wykorzystywana w ECAP powinny być zgodne z ustaleniami Międzyrządowego Zespołu ds. Zmiany Klimatu (IPCC). Takie podejście zapewni spójność z międzynarodowymi ramami polityki klimatycznej, ułatwi jednolite rozumienie kluczowych pojęć w komunikacji UE z partnerami globalnymi oraz wesprze dostosowanie działań Unii do międzynarodowo uzgodnionych agend. 

1.2. Terminologia specyficzna dla UE: 

ECAP powinien dodatkowo doprecyzować i zdefiniować terminy oraz pojęcia właściwe dla kontekstu unijnego, które mogą w państwach członkowskich wywoływać niejasności, rozbieżne interpretacje lub kontrowersje, a także te, których znaczenie jest silnie uzależnione od kontekstu. Celem jest zapewnienie jednolitego rozumienia tych pojęć w różnych sektorach oraz we wszystkich państwach członkowskich. 

1.3. Terminy kluczowe: 

Kluczowe pojęcia, takie jak niewłaściwa adaptacja (ang. maladaptation) oraz greenwashing (najczęściej: zazielenianie wizerunku / pozorowanie działań prośrodowiskowych), powinny zostać nie tylko jednoznacznie zdefiniowane, lecz także uzupełnione o otwarty katalog przykładów oraz jasne kryteria ich rozpoznawania i aktywnego przeciwdziałania. 

Wskazanie realistycznych przykładów będzie sprzyjać wspólnemu rozumieniu i spójnej interpretacji, a w konsekwencji – skutecznemu unikaniu praktyk kontrproduktywnych z perspektywy adaptacji. W warunkach przyspieszającej zmiany klimatu, kurczącego się okna czasowego na działania oraz wysokich kosztów adaptacji, UE powinna w sposób aktywny i świadomy zapobiegać zarówno niewłaściwej adaptacji, jak i greenwashingowi, zapewniając racjonalne i efektywne wykorzystanie budżetu adaptacyjnego. 

II.2. WSPÓLNE CELE DOTYCZĄCE ODPORNOŚCI NA ZMIANĘ KLIMATU 

2.1. Ryzyka zidentyfikowane przez EUCRA: 

ECAP powinien wprost odwoływać się do ustaleń EUCRA, które wskazują 36 głównych ryzyk klimatycznych oraz pięć powiązanych kaskad ryzyk oddziałujących na systemy żywnościowe, zdrowie publiczne, ekosystemy, infrastrukturę, a także systemy gospodarcze i finansowe. 

Perspektywa geograficzna powinna obejmować w szczególności regiony najbardziej narażone i wrażliwe. Zgodnie z podejściem stosowanym w planach adaptacyjnych na poziomie regionalnym i lokalnym, w poszczególnych obszarach i sektorach – w tym w planowaniu przestrzennym oraz politykach publicznych należy uwzględniać kluczowe działania reaktywne, proaktywne i transformacyjne. 

2.2. Ryzyka kaskadowe i złożone: 

Wybór działań priorytetowych powinien wynikać z rzetelnej oceny zagrożeń, ze szczególnym uwzględnieniem ryzyk kaskadowych i złożonych. Zintegrowane zarządzanie tego typu ryzykami, obejmujące efekty międzysektorowe, sprzężenia zwrotne i synergie, powinno mieć pierwszeństwo przed podejściem wyłącznie sektorowym. 

Dla wzmocnienia odporności na poziomie europejskim, regionalnym i lokalnym oraz zwiększenia samowystarczalności, ECAP powinien w sposób szczególny uwzględniać adaptację krytycznych łańcuchów dostaw oraz sektorów strategicznych. Rosnąca liczba dowodów naukowych na narastające ryzyka kaskadowe i złożone wynikające ze zmiany klimatu oraz utraty bioróżnorodności (m.in. IPCC AR6, WGII) wskazuje, że ich ograniczanie wymaga działań adaptacyjnych wykraczających poza dominujące dziś podejścia społeczne i ekonomiczne, co powinno znaleźć odzwierciedlenie w dokumencie. 

2.3. Obronność, bezpieczeństwo i migracje: 

ECAP powinien obejmować nie tylko bezpośrednie i kaskadowe ryzyka klimatyczne, lecz także proaktywnie stosować podejście antycypacyjne, spójne z politykami UE w zakresie obronności, bezpieczeństwa i migracji. 

Zakłócenia wywołane zmianą klimatu, w tym przesiedlenia, konflikty o zasoby oraz narastająca niestabilność geopolityczna, nie są już wyłącznie scenariuszami, lecz coraz częściej obserwowaną rzeczywistością. UE powinna te procesy przewidywać i przygotowywać się na nie poprzez zintegrowane planowanie adaptacji, wzmacniające odporność nie tylko systemów środowiskowych i gospodarczych, ale również w szerszych ramach polityki bezpieczeństwa oraz polityki zagranicznej Unii. 

II.3. USTANOWIENIE WSPÓLNEGO REFERENCYJNEGO SCENARIUSZA KLIMATYCZNEGO 

3.1. Skrajnie pesymistyczny scenariusz antropogenicznych emisji dwutlenku węgla jako scenariusz bazowy. 

W ECAP wspólnym punktem odniesienia dla państw członkowskich powinien być scenariusz skrajnie pesymistyczny, przyjmowany jako scenariusz bazowy na potrzeby planowania i wdrażania adaptacji. 

W ostatnich dwóch latach globalna temperatura osiągnęła i przekroczyła próg 1,5°C ocieplenia względem epoki przedindustrialnej. W świetle rekordowych stężeń CO₂ oraz innych gazów cieplarnianych w atmosferze, a także szybko rosnącej nadwyżki w bilansie energetycznym Ziemi, przekroczenie 2°C może nastąpić istotnie wcześniej niż w połowie XXI wieku. Oznacza to, że tempo globalnego ocieplenia jest zgodne z trajektorią scenariusza skrajnie pesymistycznego, a ECAP musi przygotować Europę na taki przebieg zdarzeń. 

Przyjęcie bardziej optymistycznych założeń zwiększa ryzyko niewłaściwej adaptacji, prowadząc do większych strat oraz wyższych kosztów w przyszłości, w tym kosztów napraw i odbudowy infrastruktury. 

II.4. REGULARNE OCENY RYZYKA KLIMATYCZNEGO 

4.1. Ryzyka bezpośrednie i pośrednie. 

ECAP powinien obejmować kompleksową analizę ryzyk klimatycznych, uwzględniając zarówno ryzyka bezpośrednie, jak i pośrednie. 

Ryzyka bezpośrednie wynikają z ekstremalnych zjawisk pogodowych oraz ich natychmiastowych konsekwencji, takich jak powodzie, susze czy zmienność warunków atmosferycznych. 

Ryzyka pośrednie są skutkiem szerszych oddziaływań tych zjawisk i mogą stanowić poważne zagrożenie dla zdrowia publicznego, m.in. poprzez ograniczenie dostępu do czystej wody i bezpiecznej żywności, zaburzenia infrastruktury sanitarnej (np. pracy oczyszczalni ścieków) oraz utrudnienia w funkcjonowaniu systemu ochrony zdrowia. Może to sprzyjać występowaniu ognisk epidemicznych, a także wzrostowi zachorowalności na choroby zakaźne i niezakaźne (w tym choroby układu krążenia), prowadząc do zwiększenia umieralności i skrócenia oczekiwanej długości życia obywateli UE. Do ryzyk pośrednich należy również zaliczyć deficyty wody oddziałujące na gospodarkę, narastającą niepewność żywnościową, zakłócenia w łańcuchach dostaw oraz eskalację napięć lokalnych i międzynarodowych związanych ze zmianą klimatu. Skutkiem tych procesów mogą być m.in. migracje oraz rozszerzanie zasięgu organizmów będących wektorami patogenów zwierzęcych i ludzkich, zwiększające ryzyko chorób, w tym gorączek krwotocznych i innych schorzeń. 

Odpowiedzialne podejmowanie decyzji wymaga zintegrowanego ujęcia ryzyka klimatycznego w warunkach coraz bardziej dynamicznego i nieprzewidywalnego środowiska globalnego. Ryzyka klimatyczne nakładają się na inne zagrożenia systemowe, w tym wyzwania bezpieczeństwa, napięcia geopolityczne oraz dynamikę migracyjną. Priorytetowe traktowanie działań adaptacyjnych w tej perspektywie może wzmacniać strategiczną gotowość UE oraz podnosić poziom bezpieczeństwa i odporności Unii. 

4.2. Ryzyka transgraniczne. 

Wymóg oceny transgranicznych ryzyk klimatycznych oraz wzmocnienia współpracy transgranicznej – w szczególności w obrębie wspólnych zlewni rzek – powinien zostać wyraźnie podkreślony. Obszary te wymagają skoordynowanych ocen ryzyka, wspólnego planowania adaptacyjnego oraz wspólnych mechanizmów zarządzania, umożliwiających skuteczne reagowanie na powodzie, deficyty wody, gwałtowne pożary lasów oraz pojawianie się chorób zakaźnych. 

Ocena ryzyka w transgranicznych zlewniach jest kluczowa dla zarządzania zasobem, który może stać się jednym z najrzadszych w przyszłości – wodą. Zarządzanie dorzeczami takimi jak Odra (dzielona przez Polskę, Niemcy i Czechy), Dunaj (obejmujący państwa UE i kraje pozaeuropejskie), Ren i inne wymaga trwałej współpracy międzynarodowej, aby wspólnie rozwiązywać problemy, wzmacniać stabilność regionalną oraz wspierać odpowiedzialne dzielenie się zasobami. 

4.3. Stres-testy. 

Stres-testy – analogiczne do testów stosowanych w ekonomii – powinny stanowić element regularnych ocen ryzyka klimatycznego. Takie podejście wykracza poza konserwatywne scenariusze, umożliwiając planowanie działań zapobiegających skutkom scenariuszy katastrofalnych oraz równoczesną analizę wielu zagrożeń. 

Wyniki stres-testów mogą być również lepiej rozumiane i akceptowane przez społeczeństwo oraz państwa członkowskie niż mniej intuicyjne wskaźniki fizyczne, co sprzyja przejrzystości komunikacji ryzyka i budowaniu poparcia dla działań adaptacyjnych. 

4.4. Przejście od oceny ryzyka do monitoringu ryzyka. 

Wobec dynamiki zmian klimatycznych, ekosystemowych, społecznych i geopolitycznych, ECAP powinien przejść od okresowych, statycznych ocen ryzyka do ciągłego, prognostycznego monitorowania ryzyka. Obejmuje to monitorowanie konsekwencji materializacji ryzyk – w szczególności kaskad skutków oraz zakłóceń wynikających z uszkodzeń infrastruktury i instalacji – a także prognozowanie ich potencjalnych skutków społeczno-gospodarczych i ekologicznych. 

Jednocześnie ECAP powinien przewidywać ramy prawne i regulacyjne zdolne do reagowania na zmieniające się trendy klimatyczne, kładąc nacisk na monitorowanie trajektorii zmian, a nie wyłącznie krótkookresowych warunków. W warunkach rosnącego tempa i złożoności skutków zmiany klimatu, ramy prawne i polityczne muszą pozostać elastyczne oraz oparte na obserwowanych i prognozowanych trendach, a nie stałych punktach odniesienia, aby zachować skuteczność w szybko zmieniającym się otoczeniu.

II.5. PORÓWNYWALNOŚĆ I SPÓJNOŚĆ W ZARZĄDZANIU RYZYKIEM KLIMATYCZNYM 

5.1. Wytyczne UE dla planów narodowych. 

Należy opracować wspólne wytyczne, które zapewnią, że cele klimatyczne są w sposób rzetelny i konsekwentny uwzględniane w krajowych dokumentach strategicznych i wdrożeniowych. Wytyczne te powinny ułatwiać planowanie i realizację działań adaptacyjnych, w tym ich monitorowanie, ocenę i weryfikację, a zarazem ograniczać ryzyko pomijania lub ignorowania wynikających z nich zaleceń. 

Wytyczne powinny również wspierać opracowywanie krajowych planów adaptacyjnych, które uwzględniają specyfikę, wrażliwości i uwarunkowania poszczególnych państw członkowskich oraz priorytety krajowej polityki klimatycznej. Wspólny, ramowy system adaptacji UE ułatwi koordynację zarządzania ryzykiem klimatycznym między państwami członkowskimi oraz zapewni bardziej efektywne i terminowe wdrażanie polityk adaptacyjnych. 

5.2. Działania na poziomie UE i krajowym. 

ECAP powinien zostać oparty na podejściu dwupoziomowym: pierwszym, skoncentrowanym na wyzwaniach w skali całej UE oraz w wymiarze międzynarodowym, oraz drugim, odnoszącym się do działań na poziomie krajowym. O ile państwa członkowskie odpowiadają za krajową adaptację, o tyle UE posiada wyraźny mandat do koordynowania reakcji na transgraniczne i globalne wymiary ryzyka klimatycznego, w których niezbędne jest działanie zbiorowe. 

Skala i znaczenie narastających wyzwań – takich jak migracje wywołane zmianą klimatu, status i ochrona prawna uchodźców klimatycznych, finansowanie strat wynikających z katastrof oraz skutków podnoszenia się poziomu mórz – wymagają skoordynowanych działań na poziomie UE oraz oparcia ich na silnym konsensusie politycznym. 

II.6. EFEKTYWNE MONITOROWANIE, RAPORTOWANIE I OCENA POSTĘPÓW W ZAKRESIE ADAPTACJI 

6.1. Multidyscyplinarny zespół ekspertów ds. wskaźników. 

Opracowanie ramowych wskaźników adaptacji powinno zostać powierzone multidyscyplinarnemu zespołowi ekspertów. W jego skład powinni wejść m.in. klimatolodzy, specjaliści nauk o środowisku (np. hydrolodzy, ekohydrolodzy i ekolodzy) oraz eksperci z kluczowych sektorów szczególnie podatnych na skutki zmiany klimatu, w tym na ryzyka kaskadowe i złożone (m.in. zdrowie publiczne, nauki społeczne, finanse, rolnictwo, leśnictwo, systemy żywnościowe, energia, przemysł i inne). 

Tworzenie polityk powinno być solidnie oparte na wiedzy naukowej, a decydenci powinni korzystać ze wskazówek i ocen dostarczanych przez środowisko eksperckie. Adaptacja do zmiany klimatu stanowi złożone, przekrojowe wyzwanie, obejmujące wzajemnie powiązane zagrożenia w systemach środowiskowych, społecznych i gospodarczych. Dlatego opracowanie sensownych i wykonalnych wskaźników – zdolnych uchwycić pełen zakres efektów kaskadowych i złożonych – wymaga wkładu wielu dyscyplin oraz praktyków sektorowych. Taki model pracy zwiększa prawdopodobieństwo, że wskaźniki będą jednocześnie naukowo wiarygodne i praktycznie użyteczne. 

W proponowanym podziale ról eksperci odpowiadają za przygotowanie podstaw merytorycznych i ocen, natomiast decydenci polityczni koncentrują się na projektowaniu i wdrażaniu odpowiedzi strategicznych, co wzmacnia legitymację, przejrzystość i skuteczność polityki adaptacyjnej. 

6.2. Wskaźniki wpływu. 

Wskaźniki adaptacji w ECAP powinny służyć przede wszystkim pomiarowi rzeczywistych efektów, a nie jedynie liczby działań lub poniesionych nakładów. Przykładowo, zamiast raportować wyłącznie wolumen lub wartość finansową inwestycji związanych z gospodarką wodną, wskaźniki powinny odzwierciedlać ich skuteczność w redukcji ryzyka powodzi i suszy oraz w poprawie bezpieczeństwa i dostępności wody. 

Ocena wpływu powinna opierać się na zharmonizowanych metodologiach i wspólnych wytycznych na poziomie UE, tak aby zapewnić spójność, możliwość ewidencjonowania, porównywalność oraz stosowalność w państwach członkowskich, a także wspierać podejmowanie decyzji opartych na dowodach. 

Koncentracja na liczbie działań lub kosztach – bez oceny ich faktycznych rezultatów – może tworzyć fałszywe poczucie postępu oraz sprzyjać niewłaściwej adaptacji i nie efektywnemu wykorzystaniu zasobów. Skuteczna adaptacja wymaga jasnych dowodów redukcji ryzyka i wzrostu odporności, a wspólne metodologie ograniczą ryzyko fragmentarycznego raportowania i wzmocnią wiarygodność monitorowania adaptacji w całej UE. 

II.7. MECHANIZMY WSPIERAJĄCE DZIAŁANIA NA POZIOMIE REGIONALNYM I LOKALNYM 

7.1. Polityka i systemy rządzenia w państwach członkowskich: 

Mechanizmy wspierające działania indywidualne, lokalne i regionalne powinny uwzględniać specyfikę każdego kraju, w tym relacje między poziomami administracji publicznej oraz priorytety krajowej polityki klimatycznej. Celem jest wzmacnianie lokalnej odporności w sposób adekwatny do uwarunkowań danego państwa. 

7.2. Katalog działań adaptacyjnych i akceptacja społeczna: 

ECAP powinien zaproponować wspólny, ogólny katalog działań adaptacyjnych, stanowiący strategiczne wskazówki dla państw członkowskich. Katalog ten powinien obejmować nie tylko działania powszechnie wdrażane i społecznie akceptowane, lecz także środki trudne społecznie i politycznie – takie jak relokacja ludności z obszarów wysokiego ryzyka (np. doliny rzeczne, obszary zagrożone podnoszeniem się poziomu morza) oraz promowanie odejścia od wysokoemisyjnych wzorców konsumpcji na rzecz modeli energooszczędnych i społecznie odpowiedzialnych – podkreślając, że adaptacja do zmian klimatu wymaga również szerszej transformacji społecznej. 

Szacunki śladu ekologicznego wskazują, że dla zaspokojenia obecnych potrzeb społeczno gospodarczych ludzkość corocznie zużywa zasoby przekraczając o czynnik 1,75 możliwości regeneracyjne Ziemi (odpowiedni wskaźnik dla Europy odpowiada 2,8 Ziemi). W tym kontekście adaptacja powinna wykraczać poza ograniczanie wpływu zmian klimatu na systemy ludzkie i obejmować także istotne zmniejszenie presji człowieka na ekosystemy lądowe i wodne, krajobraz oraz bioróżnorodność. Osiągnięcie społecznej akceptacji takiego podejścia – w tym zmiany stylu życia – może być jednym z największych wyzwań adaptacji. 

7.3. Komunikacja społeczna i edukacja: 

Jasne i kompleksowe komunikowanie celów adaptacyjnych oraz upowszechnianie informacji weryfikowanych naukowo będą kluczowe dla zrozumienia przez obywateli UE zachodzącej zmiany klimatu, ich zaangażowania w działania podejmowane przez władze na wszystkich poziomach, a w konsekwencji – dla skutecznego wdrożenia tych działań. 

Równie istotne będzie wzmacnianie odporności społeczeństwa na dezinformację. Może to wymagać wykorzystania istniejących lub stworzenia nowych mediów i platform UE służących publikowaniu wiarygodnych danych i informacji, a także prowadzenia odrębnych kampanii społecznych dostosowanych do uwarunkowań poszczególnych krajów oraz poprawy edukacji klimatycznej na wszystkich poziomach kształcenia. 

II.8. SYSTEMOWE MECHANIZMY PROAKTYWNEGO ZARZĄDZANIA RYZYKIEM KLIMATYCZNYM W POLITYKACH SEKTOROWYCH 

8.1. Rozwiązania oparte na przyrodzie i błękitno-zielona infrastruktura (BZI) jako infrastruktura krytyczna: 

ECAP powinien jednoznacznie podkreślić fundamentalną rolę błękitno-zielonej infrastruktury oraz rozwiązań opartych na przyrodzie (ang. nature based solutions – NBS) jako skutecznych, relatywnie szybko wdrażalnych i środowiskowo zrównoważonych instrumentów adaptacji. Rozwiązania techniczne i inżynieryjne należy stosować przede wszystkim tam, gdzie uzupełniają lub wzmacniają interwencje oparte na NBS, wyłącznie po przeprowadzeniu kompleksowej analizy kosztów i korzyści, wraz z uzasadnieniem w pełni uwzględniającym skutki środowiskowe, ekologiczne i społeczne. 

Dla wsparcia takiego podejścia ECAP powinien konsekwentnie opierać się na ochronie przyrody oraz w pełnym zakresie wykorzystywać istniejące instrumenty, w tym Rozporządzenie w sprawie odbudowy zasobów przyrodniczych (ang. Nature Restoration Law – NRL), sieć Natura 2000 oraz strategiczne ramy ochrony terenów podmokłych, wód i torfowisk, rozwijane m.in. w ramach inicjatyw takich jak WaterLANDS. 

NBS oraz infrastruktura błękitno-zielona (BZI) generują liczne współkorzyści i cechują się wysoką wartością adaptacyjną. Poprzez wspieranie różnorodności biologicznej i podtrzymywanie funkcjonowania ekosystemów wzmacniają odporność systemów społeczno-gospodarczych, a jednocześnie – w porównaniu z konwencjonalnymi rozwiązaniami inżynieryjnymi – istotnie obniżają koszty wdrożenia i utrzymania pożądanych efektów oraz znacząco ograniczają wydatki w długim horyzoncie. Ponieważ przetrwanie ludzi, społeczeństw i gospodarki bezpośrednio zależy od usług ekosystemowych, infrastruktura błękitno-zielona powinna być traktowana jako infrastruktura krytyczna. 

Skuteczność w świadczeniu usług ekosystemowych przez BZI pozostaje jednak zależna od terminowej realizacji działań łagodzących (mitygacyjnych), niezbędnych do ograniczenia ryzyka nieodwracalnej degradacji procesów naturalnych oraz załamania funkcji ekosystemów. 

8.2. Podejście oparte na zlewniach i planowanie przestrzenne. 

Podejście do planowania przestrzennego oparte na równowadze zasobów wodnych i bioróżnorodności w obrębie dorzeczy (podejście zlewniowe) ma kluczowe znaczenie i powinno stanowić fundament decyzji dotyczących użytkowania gruntów. Uwzględnienie procesów ekohydrologicznych na poziomie zlewni w planowaniu przestrzennym umożliwia skuteczniejsze reagowanie na ryzyka klimatyczne, takie jak powodzie i deficyty wody, a jednocześnie wspiera długoterminową odporność ekosystemów oraz społeczeństw. 

Odporność klimatyczna w planowaniu przestrzennym zależy od rozumienia i aktywnego zarządzania procesami naturalnymi w skali zlewni. Decyzje o zagospodarowaniu terenu podejmowane w sposób fragmentaryczny, z pominięciem granic zlewni i lokalnych bilansów wodnych, zwiększają podatność na powodzie, susze i niedobory wody, a w konsekwencji osłabiają zdolność państw do reagowania na narastającą niestabilność klimatyczną. 

8.3. Prawo klimatyczne UE i wartości w legislacji. 

ECAP powinien stymulować i wspierać rozwój krajowego prawa klimatycznego w państwach członkowskich. Takie ramy prawne powinny umożliwiać kompleksowe i systematyczne formułowanie celów klimatycznych, a także jednoznacznie wskazywać podstawowe wartości oraz ogólne klauzule interpretacyjne, które należy uwzględniać przy wykładni przepisów – zarówno w administracji publicznej, jak i w ramach wymiaru sprawiedliwości. Zapewni to większą spójność systemu prawa, przewidywalność decyzji oraz wykonalność zobowiązań klimatycznych. 

Brak jasnych regulacji klimatycznych, lub ich rozproszenie i fragmentacja, ogranicza skuteczność, spójność i rozliczalność działań adaptacyjnych. Bez precyzyjnie sformułowanych klauzul generalnych i zasad interpretacyjnych, opartych na wiedzy z zakresu nauk o środowisku i klimacie, rośnie ryzyko błędnej wykładni przepisów przez organy publiczne i sądy. Ryzyko to jest szczególnie istotne w sytuacji, gdy w części środowisk prawniczych nadal utrzymują się luki w świadomości i wiedzy dotyczącej problematyki środowiskowej i klimatycznej. W konsekwencji mogą zapadać rozstrzygnięcia, które nieintencjonalnie osłabiają realizację celów adaptacyjnych. 

Komunikat wyraża opinię Komitetu i nie powinien być utożsamiany ze stanowiskiem Polskiej Akademii Nauk (par. 5 ust. 3 Uchwały nr 1/2023 Prezydium PAN w sprawie utworzenia komitetów problemowych i rad przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk na kadencję 2023-2026) 

The post Jak przystosować Europę do nowego klimatu? – komunikat Komitetu ds. Kryzysu Klimatycznego PAN appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

W ostatnich dniach głośno jest o słowach Billa Gatesa. Wiele nagłówków – świadomie lub nie – wprowadza jednak w błąd, przypisując współzałożycielowi Microsoftu słowa, których nie wypowiedział (np. twierdząc, że “odwołał kryzys klimatyczny” lub “podważył dogmat klimatyzmu”)  W tym artykule przedstawiamy najważniejsze punkty z obszernego eseju, który Gates opublikował na swojej stronie, z krótką oceną tego, czy podważają one podstawową wiedzę na temat zmiany klimatu.

Brak zagłady to nie brak problemów

Wpływowy miliarder swój wpis zatytułował słowami: „Trzy trudne prawdy o klimacie”. Pierwsza z nich głosi, że „zmiana klimatu to poważny problem, ale nie przyniesie końca cywilizacji”.

„Chociaż zmiana klimatu będzie miała poważne konsekwencje – zwłaszcza dla mieszkańców najbiedniejszych krajów – nie doprowadzi ona do zagłady ludzkości. W najbliższej przyszłości ludzie będą mogli żyć i rozwijać się w większości miejsc na Ziemi” – twierdzi.

Swój optymizm opiera m.in. na tym, że prognozy dotyczące emisji uległy już obniżeniu, a dzięki odpowiedniej polityce i inwestycjom, innowacje pozwolą znacznie bardziej ograniczyć emisje.

„Niestety, pesymistyczne prognozy sprawiają, że większość społeczności zajmującej się klimatem zbytnio koncentruje się na krótkoterminowych celach dotyczących emisji” – pisze Gates. Według niego powoduje to „odwrócenie uwagi od najskuteczniejszych działań”, które powinniśmy podejmować. Mamy tu więc głos w dyskusji na temat prowadzenia dyskusji, a nie samej zmiany klimatu.

Potrzeba innowacji

Gates argumentuje, że technologiczne innowacje już teraz przyniosły wiele korzyści. Dziesięć lat temu Międzynarodowa Agencja Energetyczna przewidywała, że do 2040 r. świat będzie emitował 50 miliardów ton dwutlenku węgla rocznie. Obecne prognozy to 30 miliardów ton. Oznacza to, że w dekadę prognozowane emisje spadły o ponad 40%.

Miliarder podnosi, że osiągnięto to m.in. dzięki ulepszeniom pojazdów elektrycznych, a także znacznie tańszej energii ze słońca i wiatru oraz magazynach energii. We wszystkich tych przypadkach różnica w kosztach między czystymi a brudnymi sposobami działania osiągnęła zero lub stała się ujemna. „Ogólnie rzecz biorąc, są one tak samo tanie, a nawet tańsze niż ich odpowiedniki oparte na paliwach kopalnych” – pisze Gates.

Według niego mimo to wciąż brakuje narzędzi, by rosnące zapotrzebowanie na energię zaspokoić bez zwiększania emisji CO₂. To o tyle ważne, że zapotrzebowanie to ma do 2050 r. wzrosnąć ponad dwukrotnie. „Ale będziemy mieli potrzebne narzędzia, jeśli skupimy się na innowacjach” – przekonuje miliarder.

Można dyskutować z tym, na ile optymizm biznesmena jest uzasadniony. Jednak o samych postępach w rozwoju i wdrażaniu technologii pozwalających ograniczać emisje gazów cieplarnianych piszą także autorzy raportów IPCC (patrz trzecia część 6. raportu IPCC z 2022). Z kolei w raportach “Global Tipping Points” (patrz nasz niedawny artykuł) przeczytać można o możliwych punktach przełomowych i dodatnich społeczno-gospodarczych sprzężeniach zwrotnych w tych kwestiach. Dlatego samo zwracanie uwagi na te budzące nadzieję fakty trudno jeszcze uznać za “odwoływanie zmiany klimatu”, jak chcieliby niektórzy publicyści. 

Nie wysokość temperatury, a jakość życia

W drugiej tytułowej „prawdzie” Gates zwraca uwagę, że „temperatura nie jest najlepszym sposobem na mierzenie postępu w kwestii klimatu”. Nie jest to jednak punkt wyjścia do podważania naukowej wiedzy o klimacie i tempie, w jakim się ociepla. Miliarder chce po prostu przesunąć uwagę czytelnika na praktyczne aspekty wzrostu temperatury (lub jego ograniczania) oraz radzenia sobie z tym problemem. Pisze:

„Globalna temperatura nie mówi nam nic o jakości życia ludzi. Jeśli susza zniszczy Twoje uprawy, czy nadal będziesz w stanie pozwolić sobie na jedzenie? Kiedy nadchodzi ekstremalna fala upałów, czy możesz udać się do miejsca z klimatyzacją? Kiedy powódź powoduje wybuch epidemii, czy lokalna przychodnia zdrowia jest w stanie leczyć wszystkich chorych?”.

A dalej podkreśla, że jego zdaniem strategie ograniczania zmiany klimatu i jej skutków powinny koncentrować się na dobrostanie ludności i unikać tworzenia dla niego dodatkowych ryzyk. Zwraca uwagę na to, że w przypadku wielu biednych regionów zmiana klimatu jest jednym z wielu zagrożeń dla ludności, oraz że priorytetyzowanie ograniczania emisji gazów cieplarnianych w niektórych przypadkach może prowadzić do nasilenia innych problemów. 

Jest to więc wypowiedź na temat sposobów podejmowania decyzji i tworzenia strategii działań w obliczu zmiany klimatu, a nie “podważanie dogmatów”, zwłaszcza że o unikaniu działań przynoszących więcej kłopotów niż korzyści, czy potrzebie zmniejszania ubóstwa, nierówności itp. przeczytamy także w naukowej literaturze tematu (np. II część 6. raportu IPCC, Specjalny raport IPCC o o dotyczący globalnego ocieplenia klimatu o 1,5°C). 

Zdrowie i dobrostan

Ostatnia z „prawd” brzmi: „zdrowie i dobrobyt to najlepsza obrona przeciwko zmianie klimatu”. Również to stwierdzenie – choć bardzo uproszczone – trudno uznać za rewolucyjne. Najwyżej niekompletne, bo w sprawnej adaptacji do nowych warunków i minimalizacji strat przydają się też wiedza, zaplecze techniczne czy sprawne zarządzanie. Jak można przeczytać chociażby w 6. raporcie IPCC (część drugia):

“Wrażliwość [na skutki zmiany klimatu – przyp. red.] jest większa w regionach doświadczających ubóstwa, problemów w rządzeniu i ograniczonego dostępu do podstawowych usług i zasobów, ogarniętych konfliktami zbrojnymi i o wysokim udziale źródeł utrzymania wrażliwych na czynniki klimatyczne (np. drobni rolnicy, społeczności pasterskie i rybackie)“

To, w jakim stopniu w poszczególnych sytuacjach należy “postawić” na obniżanie ryzyk klimatycznych poprzez zmniejszanie zagrożenia, narażenia czy wrażliwości społeczności to kwestia do dyskusji, dlatego zresztą w tym samym raporcie przeczytamy:

“Rozwój odporny na zmianę klimatu jest wspierany przez współpracę międzynarodową oraz współpracę władz każdego szczebla ze społecznościami, społeczeństwem obywatelskim, ośrodkami edukacyjnymi, naukowymi i innymi instytucjami, mediami, inwestorami i biznesem; a także poprzez rozwój współpracy/partnerstwa z tradycyjnie marginalizowanymi grupami w tym kobietami, młodzieżą, ludnością rdzenną, lokalnymi społecznościami, mniejszościami etnicznymi (wysoki poziom pewności).”

Wskazówki dla uczestników szczytu klimatycznego w Belem

Ostatnią część artykułu Bill Gates poświęca temu, co uważa za priorytety dla uczestników  kolejnego szczytu klimatycznego zwołanego przez ONZ (COP 30 w Brazylii). Pierwszy to sprowadzenie do zera „Green Premium”, czyli różnicy w kosztach na niekorzyść niskoemisyjnych technologii. Oznacza to w skrócie, że rozwiązania korzystne dla klimatu powinny być korzystne również cenowo. To coś, co osiągnięto już np. w przypadku energii z wiatru i słońca – teraz pora, by śladem tym poszły kolejne innowacje.

Drugi priorytet to według Gatesa “rygorystyczne mierzenie wpływu” – a więc upewnianie się, że pieniądze na ograniczanie emisji wydawane są w efektywny sposób.

Najważniejsze według niego jest jednak dokonanie „strategicznego zwrotu”, czyli nadanie priorytetu sprawom, które mają największy wpływ na dobrobyt ludzkości. „Jest to najlepszy sposób, aby zapewnić wszystkim szansę na zdrowe i owocne życie, niezależnie od tego, gdzie się urodzili i w jakim klimacie” – podsumowuje miliarder.

Naszym zdaniem przewrotu brak

Podsumowując, w swoim tekście Bill Gates nie podważa podstawowej wiedzy na temat zmiany klimatu, czy warto ją ograniczać i jak to robić. Przedstawia swoją propozycję na temat sposobu ustalania strategii mitygacji i adaptacji do zmiany klimatu. 

„Żeby było jasne: zmiana klimatu to bardzo ważny problem. Trzeba go rozwiązać, podobnie jak inne problemy, takie jak malaria i niedożywienie. Każde ograniczenie wzrostu temperatury o ułamek stopnia, przynosi ogromne korzyści, ponieważ stabilny klimat ułatwia poprawę jakości życia ludzi” – podkreśla.

Szymon Bujalski i Aleksandra Kardaś

The post Co właściwie napisał o zmianie klimatu Bill Gates? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Profesor Dąbski zarzuca nam, że opublikowany przez nas tekst był „nieuczciwy, operujący półprawdami i arogancki”. Naszym celem nie było formułowanie zarzutów ad personam ani w stosunku do red. Gadomskiego, ani S. Koonina. Nasza krytyka dotyczyła konkretnych tez, które w naszej ocenie nie znajdują potwierdzenia w literaturze naukowej, a ich publiczne eksponowanie bez odpowiedniego kontekstu może prowadzić do dezinformacji. Jeśli którekolwiek z naszych sformułowań wydaje się niewystarczająco uzasadnione, jesteśmy gotowi je doprecyzować. Jednak, przede wszystkim, w duchu wzajemnego szacunku, chcielibyśmy odnieść się do krytycznych uwag, które znalazły się w nadesłanym liście.

Pozytywne recenzje Koonina

Prof. Maciej Dąbski zaczyna od postawienia zarzutu, że w naszym tekście nie wspomnieliśmy o pozytywnych recenzjach książki Koonina. Nie uważamy jednak, że było to obowiązkiem recenzenta: o ekspozycję entuzjastycznych „słów uznania” zadbał już, w materiałach reklamowych i wewnątrz samej książki, jej wydawca. Nasza recenzja też była zresztą odpowiedzią na felieton chwalącego książkę dziennikarza Gazety Wyborczej. Jak w niej napisaliśmy, zdajemy sobie sprawę, że osoba autora książki i jej pseudo-naukowa formuła może imponować niespecjalistom i czytelnikom słabiej orientującym się w poruszanych w niej zagadnieniach, albo posiadającym już wcześniej wyrobioną, sceptyczną opinię na temat (nie)istnienia kryzysu klimatycznego (przywoływany przez prof. Dąbskiego fizyk Robert Laughlin należy do obu kategorii).

Recenzje Vaclava Smila i Roberta Laughlina, na które powołuje się profesor Dąbski, to przede wszystkim poparcie dla krytyki polityki klimatycznej i kosztów z nią związanych, jednak żadna z nich nie analizuje dogłębnie poprawności danych, na które powołuje się Koonin. Recenzje te, nawet jeśli wyszły spod pióra znanych w środowisku naukowym autorów, nie stanowią naukowej walidacji książki Koonina, raczej wyrażają zgodność z prezentowaną przez niego linią poglądów.

Jeśli natomiast chodzi o Gary’ego Yohe, autora krytycznej wobec książki Koonina recenzji (opublikowanej w Scientific American), został przez nas wyraźnie podpisany jako profesor ekonomii i studiów środowiskowych. Yohe od lat specjalizuje się w ocenie ryzyka i podatności społeczno-ekonomicznej na zmianę klimatu. To, że Yohe nie jest klimatologiem, ma akurat w przypadku tej recenzji wartość dodaną, bo choć Koonin jest fizykiem, to wiele jego tez dotyczy ryzyka społecznego, ekonomicznego oraz podatności systemów – dokładnie tych obszarów, którymi Yohe zajmuje się od dekad. Krytyka przedstawiona przez Yohe dotyczyła nie tylko danych, ale także ich społeczno-ekonomicznych implikacji, czyli kwestii znajdujących się w zakresie jego kompetencji.

Fale upałów w USA

Maciej Dąbski zarzuca cytowanemu przez nas Gary’emu Yohe, że „dane pokazują wyraźnie” iż „mija się z prawdą” pisząc o falach upałów, bo „nie patrzy na pełny dostępny ciąg pomiarowy lecz tylko na ostatnie dekady”.

W swojej recenzji Yohe odnosił się do dwóch konkretnych twierdzeń z książki Koonina. To Koonin pisał o roku 1900 i ostatnich pięćdziesięciu latach, jeśli więc wybór takich punktów odniesienia w analizie danych oznacza „mijanie się z prawdą”, prof. Dąbski powinien kierować swoją krytykę do autora książki.

A co pokazują dane, i czy pokazują to wyraźnie? Jak słusznie zauważa Yohe, w kwestii zmian częstości występowania fal upałów dużo zależy od tego, jak te upały zdefiniujemy. Cytowany za Kooninem indeks fal upałów jest jedną (ale nie jedyną) miarą dotkliwości fal upałów, i jest kombinacją powierzchni oraz częstości występowania fal upałów na obszarze kontynentalnych USA.

Zakładając, że Koonin pisząc o „1900” roku miał na myśli nie pojedynczy rok, a dekadę 1900-1909, to wartość indeksu fal upałów dla tego okresu jest niemal dwukrotnie mniejsza niż dla dekady 2010-2019 (EPA, Climate change indicators, 2025), co oznacza że obecnie mamy do czynienia z dwukrotnie większą częstością i/lub powierzchnią występowania fal upałów niż w pierwszej dekadzie XX wieku.

Drugim przywoływanym przez Koonina indeksem jest maksymalna temperatura zmierzona w danym roku, uśredniona dla całej powierzchni kontynentalnych Stanów Zjednoczonych. Ponownie jednak rację ma Yohe, a nie Koonin: w okresie o którym mowa w książce, czyli ostatnich pięćdziesięciu latach, tak obliczona temperatura rośnie w tempie około 0,13 stopnia na dekadę (wykres poniżej).

Profesor Dąbski uważa też że „Yohe operuje półprawdą”, nie pisząc o „zmianach umieralności z powodu dyskomfortu termicznego w skali świata”. To jednak pewne nieporozumienie: Yohe pisał o wzrastającej umieralności w kontekście fal upałów i tego że wpływ na nią mają cieplejsze, letnie noce, również na obszarze USA. Zjawisko cieplejszych zim (i zanikających ekstremów chłodu) to temat osobny, i z dwoma konkretnymi, krytykowanymi przez Yohe twierdzeniami Koonina o letnich falach upałów, nie ma bezpośredniego związku.

Grenlandia

Prof. Dąbski przywołuje rekonstrukcję bilansu masy lądolodu grenlandzkiego Mankoffa i in. (2021) celem udowodnienia, że Koonin miał rację, bo lądolód tracił masę w latach 1920. podobnie szybko jak w pierwszej dekadzie XXI wieku. Po pierwsze jednak, Koonin pisał nie o latach 1920., tylko o 1940., i porównywał to ze stanem dzisiejszym, a nie pierwszą dekadą XXI wieku. Po drugie, dane które cytuje profesor Dąbski wskazują, że w ostatniej pełnej dekadzie (lata 2010.) lądolód Grenlandii tracił średnio dwukrotnie więcej lodu (250 Gt/rok) niż w latach 1920. (130 Gt/rok) i trzykrotnie więcej niż w latach 1940. (75 Gt/rok).

Niestety, nie jest dużym pocieszeniem, że „od kilku lat bilans masy obu lądolodów poprawia się”. Roczne zmiany bilansu masy charakteryzują się pewną zmiennością, nie jest więc trudno znaleźć kilka lat, kiedy ubytek jest mniejszy niż w latach poprzedzających. Nie spodziewamy się jednak, aby ten ubytek zamienił się w przyrost, i by wraz z postępującym ociepleniem klimatu oba lądolody zaczęły rosnąć. W końcu, jak sam Maciej Dąbski zauważa w innym miejscu swojego listu, w przeszłości geologicznej Ziemi bywało cieplej niż obecnie, i towarzyszył temu wyższy poziom morza, czego przyczyną była częściowa albo całkowita deglacjacja lądolodów Grenlandii i Antarktydy. Nie ma powodów, aby sądzić, że tym razem ocieplenie spowoduje inne zachowanie lądolodów i że wraz ze wzrostem temperatury zaczną one rosnąć.

Koszty zmiany klimatu

Nie ma sprzeczności pomiędzy cytowaną w naszej recenzji tezą Yohe o tym, że koszty ekonomiczne zmiany klimatu do końca stulecia nie będą, wbrew temu co twierdzi Koonin, „minimalne”, a wzmiankowanymi przez profesora Dąbskiego wnioskami z pracy Formetta i Feyena (2019). Pierwsze dotyczy przyszłości, a drugie przeszłości (artykuł analizuje okres 1980-2016). Ponadto, nawet jeśli działania adaptacyjne redukują zagrożenia związane z takimi zjawiskami jak ulewne deszcze, fale upałów, wzrost poziomu morza czy tornada, działania te nie są bezkosztowe, i zazwyczaj związane z nimi koszty skalują się wraz z wielkością zmiany klimatu, przed którą mają chronić.

Konsensus, czułość klimatu i zjawiska ekstremalne

Według prof. Dąbskiego „nie ma konsensusu naukowego w kwestii mocy z jaką emisje gazów cieplarnianych oddziałują na klimat”, gdyż „IPCC nie ustalił”, jaka jest wartość czułości klimatu. To nieporozumienie: w naukach przyrodniczych parametry takie jak czułość klimatu zawsze poznawane są w oparciu o pomiary i ich analizę statystyczną, z niezerową niepewnością. Samo istnienie niepewności nie oznacza braku konsensusu, ani że czegoś nie ustalono. O takiej sytuacji można byłoby mówić, gdyby wartości badanego parametru ustalone różnymi metodami albo pomiarami były ze sobą sprzeczne, a ich zakresy niepewności — rozłączne.

W przypadku czułości klimatu od dawna wiemy, m. in. dzięki pionierskim, nagrodzonym nagrodą Nobla 2021 badaniom Syukuro Manabe z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, że wynosi ona “około” 3 stopnie Celsjusza na podwojenie zawartości dwutlenku węgla w atmosferze. To “około” oznacza (niesymetryczny) zakres niepewności od 2 do 5 stopni, i obejmuje szeroki konsensus wyników uzyskanych poprzez analizę teorii procesów klimatycznych, różnych rodzajów modeli, pomiarów historycznych i rekonstrukcji paleoklimatycznych (Sherwood i in., 2020).

Oczywiście, nie wszystkie aspekty zmiany klimatu są poznane równie dobrze, zdarza się też, że zjawiska których występowanie przewidujemy (w oparciu o argumenty teoretyczne, albo modelowanie numeryczne) nie zostały jeszcze bezdyskusyjnie wykryte w danych obserwacyjnych. Czasami sygnał związany ze zmianą klimatu jest wciąż względnie niewielki w porównaniu do naturalnej zmienności klimatycznej, czasami obserwacje historyczne są niedoskonałe i nie pozwalają nam na wyciągnięcie jednoznacznych wniosków. Sytuacja taka dotyka obszar badań związanych ze zjawiskami ekstremalnymi, które z definicji są zdarzeniami rzadkimi i jako takie sprawiają problemy natury statystycznej.

Albedo

W obronie wyników badań projektu BBSO Earthshine nad zmianami albedo profesor Dąbski powołuje się na pracę Goesslinga i in. (2024), o której pisaliśmy kilka miesięcy temu w artykule Globalne ocieplenie zabiera nam chmury. Zastrzeżenia wobec pierwszych wniosków z BBSO Earthshine nie dotyczą jednak tego, że zmiany zachmurzenia nie wpływają na albedo Ziemi – bo wpływają – ani że nie mają wpływu na bilans radiacyjny i średnią temperaturę planety – bo oczywiście mają. Chodzi o to, że pierwsze analizy danych z projektu Earthshine wskazywały jednak na zmienność albedo kilkakrotnie większą niż rzeczywista, i którą zmierzono innymi metodami. Widać to nawet w pracy, o której pisze Maciej Dąbski: pomiary strumienia pochłoniętego promieniowania słonecznego zmierzone przez instrumenty satelitarne CERES (rys. 2 u Goesslinga i in.) wskazują na bardzo niewielkie zmiany (o około 1 W/m²) w okresie 2000-2003; Koonin i jego współautorzy w pracy z 2004 roku (Pallé i in., 2004) widzieli tutaj spadek aż o 6 W/m². Podkreślmy jeszcze raz, że w poprawionej analizie danych projektu Earthshine, Koonin i jego współautorzy tak dużych zmian albedo już nie znaleźli (Goode i in., 2021).

Promieniowanie kosmiczne

Profesor Dąbski broni też hipotezy o związku zachmurzenia ze strumieniem promieniowania kosmicznego, powołując się na artykuł Kumara i in. (2023). Jeśli jednak przyjrzymy się dokładniej wnioskom autorów, odkryjemy że „korelacje o różnym znaku, dość silne i zależne od regionu i wysokości chmur” oznaczają współczynniki korelacji równe -0,54 dla chmur piętra niskiego, 0,42 dla chmur piętra średniego i 0,26 dla chmur piętra wysokiego. Nawet więc akceptując te wyniki jako poprawne, oznaczałoby to, że strumień promieniowania kosmicznego jest odwrotnie skorelowany z wielkością pokrywy niskich chmur (których wkład w zmiany albedo jest największy), a zatem wzrost aktywności słonecznej (i związany z nim spadek strumienia promieniowania kosmicznego) powinien powodować wzrost zachmurzenia i globalne ochłodzenie – odwrotnie, niż twierdzili proponenci hipotezy o wpływie promieniowania kosmicznego na klimat.

Ponieważ jednak, zgodnie z analizą Kumara i in. strumień promieniowania kosmicznego jest też dodatnio skorelowany z pokrywą chmur piętra średniego, oba efekty w praktyce wzajemnie by się niwelowały… gdyby te korelacje faktycznie odzwierciedlały głębszy związek przyczynowo-skutkowy.

Czy tak jednak jest w istocie? W artykule Kumara i in. przytaczane wartości współczynnika korelacji są w większości efektem istnienia długoterminowych trendów w analizowanych szeregach: wzrostowego trendu promieniowania kosmicznego, spadkowego trendu pokrywy chmur piętra niskiego, i ponownie wzrostowego trendu pokrywy chmur piętra średniego. W krótszych skalach czasowych, w których przecież też powinien być wyraźny wpływ jonizacji na nukleację chmur, korelacja znika (rys. 2b w cytowanej pracy). Widać to chociażby w ostatnim, 25. cyklu słonecznym: wraz ze wzrostem aktywności Słońca pomiędzy minimum, osiągniętym w roku 2020, a obecnym maksimum (i związanym z nim spadkiem strumienia promieniowania kosmicznego, którego to związku, wbrew sugestii prof. Dąbskiego, nikt nie kwestionuje), zgodnie z wynikami Kumara i in. powinniśmy też obserwować wzrost pokrywy chmur piętra niskiego. Jak wiemy z przytaczanego również przez Macieja Dąbskiego badania Goesslinga, tak się jednak nie stało (patrz też Globalne ocieplenie zabiera nam chmury).

Na poparcie hipotezy o wpływie promieniowania kosmicznego na klimat profesor Dąbski przywołuje też wyniki badań o związku między wykonanymi w latach 1960. atmosferycznymi testami jądrowymi a opadami deszczu (Harrison i in. 2020). Zjawisko to, nawet jeśli jest rzeczywiste, jest skutkiem ekstremalnych i niewystępujących obecnie w ziemskiej atmosferze warunków. Możemy mieć jednak wątpliwości, czy faktycznie jest rzeczywiste: rys. 3b z pracy pokazuje, że jest to efekt bardzo subtelny, a autorzy koncentrują się na szukaniu korelacji z opadami deszczu. Można byłoby też zastanawiać się, dlaczego analizowane jest tylko zachmurzenie z jednego obserwatorium w Lerwick, skoro efekt powinien być globalny. Sam fakt że korelacja ze zmianami zachmurzenia dotyczy tylko dni, w które w odległym o 1000 kilometrów Kew zachmurzenia nie było, sugeruje, że może być ona przypadkowa i niereplikowalna obserwacjami z innych stacji.

Postulowany w kolejnej cytowanej przez prof. Dąbskiego pracy (Shaviv i in. 2023) związek pomiędzy jonizacją atmosfery a temperaturą w fanerozoiku został zdiagnozowany w oparciu o dopasowanie dwóch krzywych: rekonstruowanej temperatury i strumienia galaktycznego promieniowania kosmicznego w ciągu ostatniego pół miliarda lat. Ponieważ są one obciążone bardzo dużymi niepewnościami i zależą od wielu trudnych do weryfikacji założeń (np. dotyczących struktury Drogi Mlecznej, czy stabilności geochemii oceanów – patrz Grossman i Joachimski, 2022, rys. 5) trudno jest uznać wnioski autorów za „bardzo prawdopodobne”.

Na koniec zaznaczmy, że posiadamy współczesne pomiary wielu parametrów związanych z ziemską atmosferą i aktywnością słoneczną, w ilości o kilka rzędów wielkości większej niż dane analizowane przez Harrisona i in. (analiza korelacji zachmurzenia jest tu oparta o dwie próbki pomiarów z 71 dni, a serie pomiarowe globalnych wahań zachmurzenia i strumienia promieniowania kosmicznego liczą 30-40 lat), i mierzone z dokładnością o wiele rzędów wielkości większą niż rekonstruowane przez Shaviva i in.^[i] Pomiary te wskazują, że udział wahań promieniowania kosmicznego w zmianach klimatu obserwowanych w ostatnich dekadach był w najlepszym wypadku minimalny (np. Pierce 2017 i cytowane w niej prace).

Podkreślmy jednak jeszcze raz: żadna z przywoływanych przez prof. Dąbskiego prac, niezależnie od jej wniosków, nie sprawia że opublikowane przez Koonina i jego współautorów ponad dwadzieścia lat temu wyniki projektu BBSO Earthshine przestaną być niepoprawne.

Koonin a modelowanie klimatu

Prof. Maciej Dąbski w swoim liście pisze, że Koonin „ma duże kompetencje do wypowiadania się w kwestii modeli komputerowych”. Nie kwestionujemy kompetencji Koonina w zakresie, którym zajmował się naukowo, jak modelowanie zderzeń ciężkich jonów. Tym niemniej, jak pokazaliśmy w naszej recenzji, błędy i nadinterpretacje zawarte w jego książce wskazują, że jego wiedza na temat konkretnie modelowania klimatu jest powierzchowna. Poruszonych w naszej krytyce kwestii dotyczących modelowania prof. Dąbski nie kontestuje, zamiast tego podnosi nowe.

Zmiany temperatury troposfery

Profesor Dąbski pyta się, jak wyjaśnić „zdecydowaną niezgodność modelowanych temperatur górnej tropikalnej atmosfery z bezpośrednimi pomiarami jaką wykazali Christy, McNider (2017) i McKitrick, Christy (2018)”. Problem ten istnieje w klimatologii już 30 lat, na szczęście możemy podać przynajmniej częściowe jego wyjaśnienie.

Modele klimatu nie są idealną reprezentacją rzeczywistości, można więc spodziewać się różnic wynikających z niedoskonałej reprezentacji procesów fizycznych, zwłaszcza tych zachodzących w skalach niższych niż rozdzielczość modelu. Błędy mogą dotyczyć również konfiguracji przeprowadzanych symulacji albo zasilających je warunków brzegowych (wymuszeń), Jak np. nieciągłość danych o emisji sadzy pochodzącej ze spalanej biomasy roślinnej patrz Po-Chedley, 2022 czy Casas i in., 2022).

Wiemy jednak, że różnice pomiędzy modelowanymi a obserwowanymi (satelitarnie, radiometrami MSU/AMSU i radiosondami) trendami temperatury górnej tropikalnej troposfery są znacznie zredukowane w symulacjach typu AMIP, czyli takich, w których model atmosfery jest sprzężony z obserwowanymi zmianami temperatury oceanów. Wskazuje to, że wzmocnione ocieplenie górnej troposfery jest realnym, odzwierciedlanym przez modele fenomenem. Oznacza to też, że w przypadku symulacji modeli sprzężonych (o których mowa w cytowanych przez prof. Dąbskiego artykułach) wartość modelowanego trendu będzie zdominowana przez wielodekadową zmienność systemu klimatycznego (jak oscylacje pacyficzne IPO i PDO). Rzeczywisty świat dostarcza nam tylko jednej realizacji tej zmienności, sprzężone modele klimatyczne próbkują zaś cały ich rozkład, i za część rozbieżności odpowiada właśnie nieuwzględnienie przy porównaniu trendów, całego zakresu rozkładu tej zmienności (Chung i in., 2022, Po-Chedley i in., 2021).

Z drugiej strony, pomiary temperatury atmosfery też nie są doskonałe i są obciążone niemałymi błędami systematycznymi. W przypadku pomiarów satelitarnych wynikają one z degradacji instrumentów i samych orbit, a także problemów ze wzajemną kalibracją danych z różnych satelitów. Dodatkowo, ponieważ mierzą promieniowanie emitowane przez różne warstwy atmosfery, konieczne jest usunięcie wpływu emisji ochładzającej się stratosfery (więcej na te tematy: Co satelity mówią o ociepleniu atmosfery). Pomiary radiosondowe z kolei są ograniczone w przeważającej większości do obszarów lądowych półkuli północnej i niższych wysokości troposfery. Pomiary radiookultacji atmosfery są najmłodszą, choć bardzo obiecującą techniką obserwacyjną, i mają własne rodzaje błędów systematycznych. Trendy temperatury uzyskane w oparciu o pomiary wykonane różnymi metodami znacznie się różnią (Steiner i in, 2020, zwłaszcza rys. 10b, 13b.), a pomiary wykonane metodami radiookultacji oraz teledetekcji emisji podczerwieni są spójne z symulacjami modeli klimatu (Vergados i in, 2020 oraz Ladstädter i in., 2023 i Zhou i in., 2025).

Niezgodność między modelowanymi a mierzonymi temperaturami tropikalnej troposfery nie jest więc zdecydowana, i nie występuje we wszystkich analizach pomiarów.

Modelowanie klimatu holocenu i fanerozoiku

W temacie rozbieżności symulacji i rekonstrukcji temperatur w holocenie odsyłamy do naszego artykułu sprzed kilku lat (Zagwozdka temperatur holocenu). Kwestia ta wciąż pozostaje dzisiaj nierozstrzygnięta (Chen i in., 2023), choć dotychczas przeprowadzane badania wskazują na niedoskonałości rekonstrukcji warunków panujących na Ziemi tysiące lat temu (np. Wan i in., 2024) , oraz konfiguracji modeli klimatu (np. Chen i in., 2024 czy Jiang i in., 2024).

Jeśli chodzi o rekonstrukcję klimatu fanerozoiku, powtórzymy to co wcześniej pisaliśmy o pracy Shaviva i in.: zarówno temperatura jak i koncentracja dwutlenku węgla w atmosferze rekonstruowana jest z dużymi niepewnościami, niewidocznymi na wykresie załączonym przez prof. Dąbskiego, choć obecnymi w cytowanym przez niego artykule źródłowych. Nie spodziewamy się więc idealnej korelacji tych dwóch krzywych, tym bardziej, że nie oczekujemy też, że wahania dwutlenku węgla były jedynym czynnikiem decydującym o klimacie w przeszłości geologicznej Ziemi. W ciągu pół miliarda lat zmieniało się położenie kontynentów, ukształtowanie basenów oceanicznych, pojawiały i znikały pasma górskie i rzeki, ewoluowały całkowicie nowe rodzaje roślin i zwierząt. Kiedy więc napotykamy w paleoklimatologii takie problemy jak „w okresie neoglacjalnym temperatura spadała a stężenie CO₂ rosło”, albo że „korelacja między CO₂ a temperaturą była zerowa lub ujemna przez ok 250 mln lat”, nie jest to powodem by nagle zacząć wątpić w ustalenia dotyczące współczesnej zmiany klimatu czy wyrzucić do kosza fizykę gazów cieplarnianych. Nasza wiedza na temat zmian klimatu w odległej przeszłości jest i zawsze będzie oparta o dane pośrednie, zawsze będzie niepełna, i siłą rzeczy będzie ograniczać nasze możliwości bezbłędnego modelowania Ziemi sprzed tysięcy czy milionów lat.

Globalne ocieplenie w latach 1940.

Związana z tym jest kolejna kwestia podniesiona przez prof. Dąbskiego. Trudno jest bez cienia wątpliwości orzekać o przyczynach zjawisk klimatycznych z przeszłości – nawet relatywnie nieodległej, jak lata drugiej wojny światowej – jeśli nie dysponujemy odpowiednimi danymi obserwacyjnymi, a te którymi dysponujemy, wciąż są obciążone różnymi błędami systematycznymi. Nie możemy jednak cofnąć się w czasie i wykonać obserwacji satelitarnych planety w roku 1940; nie możemy rozmieścić boi pomiarowych na oceanach, aby zastąpić niedoskonałe pomiary ówczesnych statków i okrętów; nie możemy zmienić praktyk obserwacyjnych pracujących wtedy meteorologów. Musimy zatem pracować z niedoskonałymi danymi będącymi wynikiem niedokładnie przeprowadzanych pomiarów.

Argumenty przemawiające za tym, że część widzianego w szeregach temperatury oceanów ocieplenia w latach lat 1930. i 1940. jest artefaktem danych a nie realnym zjawiskiem fizycznym, zawsze będą więc natury pośredniej, i to mieliśmy na myśli używając słowa „poszlaki” (a nie np. silniejszego „dowody”). Tym niemniej, pewne rzeczy wiemy na pewno: między innymi to, że przebieg drugiej wojny światowej skutkował dużymi zmianami w lokalizacji i sposobie wykonywania pomiarów temperatury oceanów. Wiemy, że bitwa o Atlantyk spowodowała spadek liczby obserwacji wykonywanych przez brytyjską marynarkę handlową; wiemy że atak na Pearl Harbour miał podobne skutki na Pacyfiku; wiemy że w czasie wojny częściej mierzono temperaturę wody morskiej używanej do chłodzenia silników okrętowych, i że woda ta była zazwyczaj cieplejsza od tej pobieranej tradycyjnymi metodami (ciągniętym za rufą wiadrem). Wiemy, że czynniki te miały duży wpływ na analizy zmian temperatury oceanów, i choć klimatolodzy starają się ten wpływ uwzględniać i usuwać w procesie zwanym homogenizacją, mamy poszlaki że szeregi temperatury globalnej, takie jak te cytowane przez Koonina, wciąż zawierają błędy systematyczne zawyżające amplitudę zmian w okolicach II wojny światowej.

Oczywiście, problemy te znane są klimatologom od dawna (patrz np. Brooks, 1926 i Barnett, 1984) i był przedmiotem wielu badań, więc jeśli prof. Dąbski jest zainteresowany tematem, odsyłamy do literatury naukowej na ten właśnie temat (Sippel i in., 2024, Chan i Huybers, 2021, Thompson i in., 2009, Thompson i in., 2008, Chan i in., 2019, Cowtan i in., 2017, Kennedy i in., 2011, Carella i in., 2017).

Maciej Dąbski twierdzi dalej, że posiada poszlaki, że „NASA fałszuje dane, żeby sztucznie zawyżyć współczesne tempo ocieplania”. Jeśli takie poszlaki faktycznie posiada, zachęcamy aby je publicznie ujawnił, będzie to z korzyścią dla nas, innych osób korzystających z danych NASA, i całej nauki. Podejrzewamy jednak, że insynuacje te – jak wiele podobnych, które powtarzane były przez wiele lat w środowisku osób kwestionujących globalne ocieplenie – mogą być oparte na znalezionych w internecie teoriach spiskowych, wynikające z niezrozumienia danych, metod pomiaru i sposobów ich przetwarzania.

Czy współczesne ocieplenie może mieć naturalne przyczyny?

Na zakończenie swojego listu prof. Dąbski pyta, czy czynniki naturalne mogły się przyczynić do współczesnego ocieplenia. Uczciwie odpowiadamy, że nie, a załączone przez niego przez niego wykresy tego nie pokazują. Przykładowo, źródło wykresu irradiancji słonecznej (Lindsey 2025) odnotowuje, pod nagłówkiem „Aktywność słoneczna nie może być wyjaśnieniem globalnego ocieplenia”, że zmiana aktywności słonecznej może odpowiadać za zaledwie 1% globalnego ocieplenia obserwowanego od połowy XIX wieku.

Aby wykazać znaczący czy dominujący wpływ naturalnych czynników na globalne ocieplenie w ostatnich dekadach, potrzebna jest spójna teoria, zawierająca opis mechanizmu fizycznego wyjaśniającego obserwowane zmiany, i jednocześnie tłumacząca dlaczego teoria dotychczas akceptowana jako poprawna (wzmocnienie efektu cieplarnianego spowodowanego emisją gazów cieplarnianych), poprawną nie jest. Garść wykresów niepowiązanych spójną hipotezą to niestety trochę za mało.

Na koniec: kwestie retoryczne i pozamerytoryczne

W liście pojawiła się prośba o nieetykietowanie głosów polemicznych jako „denialistycznych” – staraliśmy się ją uszanować, jednak zarzut, że porównujemy osoby mające odmienny pogląd do „płaskoziemców”, wymaga doprecyzowania. Intencją umieszczenia żartobliwej ilustracji było zobrazowanie dysproporcji między wiedzą opartą na konsensusie naukowym a stanowiskami mniejszościowymi, a nie obrażanie przedstawicieli tych stanowisk. Pojęcia takie jak „denializm” czy „negacjonizm klimatyczny” są to zjawiska wielokrotnie opisane w literaturze naukowej (Oreskes i Conway, 2010; McCright i Dunlap, 2011, Dunlap i Brulle, 2015) i służą do określenia konkretnych postaw np. odrzucaniu konsensusu naukowego. Nie mają one na celu osobistego ataku, ale wskazanie określonych strategii retorycznych, które zostały zidentyfikowane jako szkodliwe dla debaty publicznej.

Użycie określenia „skrajnie nieodpowiedzialne” wobec felietonu red. Gadomskiego wynikało z troski o rzetelność przekazu naukowego oraz podkreślenia odpowiedzialności mediów — i nie tylko mediów — za kształtowanie tego przekazu w przestrzeni publicznej. Bo choć otwarta debata jest podstawą nauki, książka Koonina jest próbą pójścia na skróty i ominięcia związanych z nią rygorów: konieczności przeprowadzania badań naukowych, publikacji ich wyników, procesu recenzenckiego. Rozumiemy, że przygotowanie treści popularnonaukowych wiąże się często z różnymi kompromisami i uproszczeniami, ale jednostronnej, selektywnej, a czasami — jak pokazaliśmy powyżej i w naszej pierwotnej recenzji — zwyczajnie błędnej argumentacji Koonina nie da się w ten sposób wybronić, tym bardziej że zaczyna być ona cytowana w literaturze naukowej jako przykład uzasadnionych wątpliwości środowiska naukowego co do ustaleń klimatologii. Dziękujemy więc prof. Dąbskiemu za jego list i mamy nadzieję, że rozwijaliśmy jego wątpliwości, oraz że zarówno on, jak nasi czytelnicy lepiej zrozumieją źródła naszej krytyki książki Koonina.

i Dla przykładu, Shaviv i in. używają rekonstrukcji koncentracji dwutlenku węgla opartej o wyliczenia modelu GEOCARB-SULF z 2006 roku. W rekonstrukcji tej niepewność poziomu CO₂ dla większości fanerozoiku wynosi od kilkuset od kilku tysięcy ppm (https://doi.org/10.2475/09.2014.01). Obecny poziom dwutlenku węgla mierzymy z dokładnością do kilku dziesiątych części ppm. Wróć do tekstu.

The post Dyskusji o książce Koonina ciąg dalszy – odpowiedź na list prof. Dąbskiego appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wielu z nas zapewne, tak jak i ja, zadaję sobie pytanie, dlaczego, choć światowi liderzy doskonale zdają sobie sprawę, że zmiana klimatu jest zagrożeniem dla przetrwania naszej cywilizacji, nie robią wystarczająco dużo, aby zapobiec katastrofie. Sama wielokrotnie zastanawiałam się, co powstrzymuje ich przed podjęciem odpowiednich działań na rzecz transformacji, skoro mamy do jej przeprowadzania narzędzia i środki, a od niej zależy nasze przetrwanie. Co może być od niego ważniejsze?

Oczy otworzyła mi lektura nowej książki prof. Gerarda Toala Oceans Rise Empires Fall, wydanej w 2024 roku przez prestiżowe wydawnictwo Oxford University Press. Jej tytuł można przełożyć w wolnym tłumaczeniu jako „Oceany się podnoszą, imperia upadają.” Jej autor natomiast jest profesorem geografii politycznej i wykłada w School of Public and International Affairs na Uniwersytecie Virginia Tech Waszyngtonie. 

Tytuł książki jest w zasadzie jej konkluzją, wskazując nam, że wzrost oceanów oznacza upadek mocarstw. Zanim autor ją jednak przedstawi, prowadzi czytelnika bardzo ciekawą i zarazem przekonującą ścieżką intelektualną. Pokazuje nam dlaczego światowe mocarstwa, takie jak USA, kraje UE, ale też Rosja, a także Chiny czy Indie, które niedawno dołączyły do klubu największych potęg, nie podejmują wystarczających działań na rzecz walki ze zmianą klimatu.

Światowa polityka utknęła w XIX wieku i nie przystaje do obecnych wyzwań 

Toal uważa, że główną przyczyną jest fakt, że społeczeństwa i ich liderzy postrzegają świat poprzez pryzmat geopolityki. I to w jej klasycznej, najbardziej przestarzałej, oraz bardzo konserwatywnej formie. Ta wywodzi się z teorii heartland (“kluczowych obszarów”) Halforda Mackindera (brytyjskiego polityka i akademika). Opiera się również na doktrynie „przestrzeni życiowej” wymyślonej przez niemieckiego geografa, Friedricha Ratzela. Ta z kolei dała filozoficzną podstawę do budowy nazistowskich Niemiec. Zarówno teoria Mackindera jak i doktryna Ratzela przepełnione są szowinizmem i nacjonalizmem. Jak pokazuje Toal, do dziś zarówno jedno jak i drugie kształtuje indywidualistyczne zachowania państw w polityce zagranicznej. 

Jakie znaczenie ma to dla nieskutecznej walki ze zmianą klimatu? Niestety przemożne. Główne założenie geopolityki Mackindera mówi, że największe mocarstwa funkcjonują w opozycji do siebie i ich przetrwanie warunkuje ciągła rywalizacja. Dotyczy ona między innymi właśnie przestrzeni życiowej, którą oczywiście mocarstwa chcą powiększać, a z pewnością będą robić wszystko, aby nie stracić tej dotychczasowej. Państwa postrzegają więc Ziemię, nie jako jedną wspólną planetę, a jako jej poszczególne wycinki, należące do nich lub do ich stref wpływów. Rywalizacja wpisana w DNA poszczególnych krajów nie pozwala spojrzeć na Ziemię jako wspólną planetę – a klimatu, jak wiemy, nie imają się kategorie polityczne.  System klimatyczny jest wspólny,  tak samo jak wspólna jest planeta, na której żyje wiele różnych nacji. 

Zmiana klimatu nie dostosuje się do polityki. Polityka będzie musiała dostosować się do niej 

Kraje, a zwłaszcza mocarstwa, są więc skupione na nieustannej rywalizacji między sobą i uznają to za swój najważniejszy cel i największe wyzwanie. Skupiają się wobec tego między innymi na rozgrywaniu konfliktów globalnych czy regionalnych (takich z jakim mamy np. do czynienia obecnie na Ukrainie), a nie na postępującej zmianie klimatu. A ta z punktu widzenia realiów i fizyki jest de facto znacznie większym zagrożeniem dla bezpieczeństwa dla wszystkich państw, bez względu na ich ambicje polityczne. 

Tymczasem światowi liderzy mają w zwyczaju postrzegać globalne ocieplenie jako jeden z problemów, ale nie ten najważniejszy, co jest głęboką krótkowzrocznością, bowiem cywilizacji nie unicestwi żaden konflikt regionalny, natomiast zmiana klimatu ma ten potencjał z całą pewnością, co zostało już wielokrotnie pokazane i ilustrowane setkami dowodów naukowych (czytaj np. Punkty krytyczne – Ziemia „stabilna” czy „cieplarniana”? czy Jaki jest próg klimatycznej katastrofy? ). 

Jak przekonuje Toal, do stawienia czoła wyzwaniu, jakim jest zmiana klimatu, niezbędna jest ścisła współpraca wszystkich aktorów międzynarodowych i bez niej to się po prostu nie uda. Tymczasem państwa, nawet kształtując swoje polityki klimatyczne, robią to w opozycji do siebie nawzajem. Na przykład europejski Zielony Ład jest w założeniach skonstruowany tak, by nie dać się chińskiej konkurencji. Podobnie wprowadzony za Bidena stymulujący dekarbonizację Inflation Reduction Act, ma jednocześnie faworyzować rozwiązania dostarczane przez amerykańską gospodarkę, stojąc w opozycji do UE i Chin. 

Jak zauważa Toal, w wielu przypadkach rywalizacja między mocarstwami (na przykład Chin i USA o Tajwan czy USA, Europy z Rosją o obszar postradziecki) dodatkowo napędza emisje, ponieważ kraje zamiast koncentrować się na ich cięciu wydają ogromne środki na zbrojenia, a w wypadku konfliktów również spalana jest wielka ilość paliw kopalnych, co nie pozwala na skuteczną walkę ze zmianą klimatu. 

„Musimy porzucić iluzję wiecznego wzrostu gospodarczego i postawić na degrowth”

Ponadto naukowiec zauważa, że z teorii geopolityki wyrasta także klasyczny liberalizm, który stworzył iluzję nieustannego wzrostu gospodarczego. Nie jest on możliwy, chociażby ze względu na ograniczoną ilość zasobów ziemskich. Ponadto próba podtrzymania go jest nie do pogodzenia ze stabilizacją klimatu i światowi liderzy, powinni przestać utrzymywać społeczeństwa w tej iluzji. Tymczasem nawet polityki klimatyczne takie jak Inflation Reduction Act czy Zielony Ład, mówią o tym, że transformacja ma stymulować dalszy wzrost gospodarczy, a nie wspominają o potrzebie zmiany tej tendencji, o czym coraz częściej informują badacze  zajmujący się ekonomią środowiskową (np. Wiedmann i in., 2020).  

Głównym problemem przedstawionym w książce jest fakt, że globalny indywidualizm oparty na antagonizmach między mocarstwami hamuje kolektywny wysiłek na rzecz uchronienia całej ludzkości przed katastrof. Dzieje się tak dlatego, że poszczególne imperia spalają się w ułudzie ochrony własnego terytorium przed sobą nawzajem, tracąc z oczu o wiele poważniejsze wyzwanie. Tymczasem owe terytoria już są zagrożone  w wyniku prowadzonego przez całą ludzkość eksperymentu geofizycznego w postaci szalonych emisji gazów cieplarnianych. Niebawem mogą one zostać zniszczone przez gwałtowne zjawiska pogodowe czy też częściowo lub całkowicie zniknąć pod wodą. To już się de facto dzieje, na przykład w przypadku wschodniego wybrzeża Stanów Zjednoczonych. To z kolei doprowadzi do destabilizacji i upadku imperiów – nawiązując ponownie do tytułu książki. 

Toal przede wszystkim odnosi się w swojej książce do imperiów właśnie, bo to one głównie wyemitowały i emitują największe ilości gazów cieplarnianych, z USA na czele. To również one w największym stopniu wpływają na decyzje co do światowej polityki klimatycznej, która według Toala ponosi całkowitą porażkę, co widać podczas specjalnie jej poświęconych corocznych konferencji klimatycznych COP, organizowanych pod egidą ONZ. 

Jak bardzo mocarstwa tkwią w obsesji wiecznego rozwoju i rywalizacji pokazuje według Toala postawa Chin i Indii. Obydwa kraje stoją na stanowisku, że owszem będą się dekarbonizować, ale chcą jednocześnie budować elektrownie węglowe, żeby mieć tyle energii, aby dojść do takiego bogactwa jak Zachód, z którym chcą się zrównać pod względem dochodu. Tymczasem i Chiny i Indie już są bardzo mocno dotknięte skutkami zmiany klimatu, a więc swoim podejściem szkodzą sobie same. Ta  postawa rujnuje też wysiłki na rzecz radykalnego cięcia emisji i tworzy de facto klimatyczny kolonializm. Polega on na tym, że państwa biedne, głównie globalnego południa, ponoszą największe koszty emisji w postaci najróżniejszych katastrof, do których się nie przyczyniły, ponieważ ich emisje gazów cieplarnianych są i były śladowe. 

Wielka katastrofa albo seria katastrof klimatycznych obali imperializm 

Jaką więc przyszłość kreśli przed nami Gerard Toal? Niestety nie jest ona zbyt świetlana. Jego zdaniem państwa nie będą zdolne wyrwać się z geopolitycznych okowów i podporządkować wspólnemu celowi, jakim jest redukcja emisji do zera.  Może oczywiście jeszcze wydarzyć się jakaś spektakularna tragedia albo seria tragedii, która wywoła globalną reakcję. Ta w końcu doprowadzi do tego, że światowi liderzy zostaną zmuszeni do przestawienia wszystkich działań na tryb walki ze zmianą klimatu i wymusi globalną współpracę. Według niego może też powstać światowa koalicja na rzecz walki ze zmianą klimatu, która doprowadzi do ponadnarodowego zjednoczenia mieszkańców Ziemi, których celem będzie uchronienie gatunku przed zagładą. Toal wspomina także o oddaniu władzy w ręce naukowców. 

W konkluzjach swojej książki badacz przekonuje jednak, że zanim zdarzy się najgorsze, powinniśmy już teraz porzucić myślenie w kategoriach sformułowanej w XIX wieku geopolityki. Zwraca uwagę, że ta nie istniała od zawsze, tak samo jak kapitalizm też nie istniał zawsze, a w niektórych krajach nie zaistniał wcale, natomiast ludzkość funkcjonowała. Powołuje się tu na słowa sekretarza generalnego ONZ Antonio Guterresa: Collective action or collective suicide (Wspólne działania, albo zbiorowe samobójstwo).  

Chociaż książka prof. Gerarda Toala wyszła  w języku angielskim i nie wiadomo, czy doczeka się tłumaczenia na polski, warto podjąć się wysiłku i ją przeczytać. Szczególnie powinni to zrobić podejmujący decyzje politycy, ale także wszyscy zajmujący się bezpieczeństwem i polityką klimatyczną czy też po prostu osoby zatroskane o stan naszego klimatu. 

To doskonałe studium naszej niemocy w radzeniu sobie z kryzysem planetarnym, dające odpowiedź na pytanie, dlaczego sobie nie radzimy i pokazujące jak kalki myślowe, w których funkcjonujemy, się do tego przyczyniają. Książka będzie także świetnym wstępem do zrozumienia czym jest klasyczna geopolityka, bo jej teorii i jej korzeniom Toal poświęca właściwie pierwsze 4 rozdziały, a dopiero w 7., ostatnim rozdziale tłumaczy dokładnie zależności między zmianą klimatu, a nią samą. Chociaż lektura może nie być łatwa ze względu na dość zagmatwane pojęcia politologiczne, to profesor Toal podkreśla, że jest to książka dla każdego, a jej przeczytanie z pewnością otwiera oczy i pozwala spojrzeć na politykę klimatyczną z  nowej perspektywy.

The post „Oceany się podnoszą, imperia upadają” – recenzja książki Gerarda Toala appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Ponad 360 osób spotkało się w lutym, by pochylić się nad losem mokradeł.

Pochylać się jest nad czym, bo mokradła to jeden z najbardziej niedocenionych elementów przyrody. Choć jest niezwykle ważny, jego niszczenie przychodzi nam jednak z równie niezwykłą łatwością.

Dlatego uczestnicy konferencji na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu nie ograniczyli się tylko do rozmów i wymiany myśli. Kilkudniowe wydarzenie zaowocowało też utworzeniem „paktu dla mokradeł”.

Dlaczego należy chronić mokradła?

Ekosystemy mokradłowe obejmują szeroką gamę siedlisk wodno-błotnych. To nie tylko torfowiska i bagna, lecz także po części jeziora, rzeki i solniska, wody stałe lub okresowe, a także zbiorniki naturalne lub sztuczne.

W deklaracji podkreślono, że prawidłowe funkcjonowanie wszystkich tych ekosystemów jest niezbędne dla spowolnienia postępującej zmiany klimatu, a także zniwelowania coraz częściej obserwowanych zdarzeń ekstremalnych i katastrofalnych.

Ochrona i odtwarzanie tych ekosystemów są więc naszym wspólnym obowiązkiem. Jest to szczególnie istotne, gdyż wiele obszarów podmokłych zostało zdegradowanych, a duża liczba gatunków fauny i flory typowych dla różnego rodzaju mokradeł w Polsce jest zagrożona wyginięciem i znajduje się w Polskich Czerwonych Listach i Księgach

odnotowano w „pakcie”. 

Zanikające torfowiska 

Najnowsze badania naukowe pokazują, że aż 25% europejskich torfowisk zostało zdegradowanych, w tym 50% torfowisk w samej Unii Europejskiej. W Polsce jest jeszcze gorzej, bo odsetek zdegradowanych torfowisk wynosi aż 85%.

Oznacza to, że te ogromne obszary stały się emitorami, a nie pochłaniaczami dwutlenku węgla. Stan jezior czy (w większości uregulowanych) cieków wodnych także nie jest dobry, co możemy zaobserwować poprzez coraz częściej pojawiające się informacje medialne nt. zakwitów glonów czy zatrucia ryb w wodach

– zauważają twórcy dokumentu.

To inwestycja…

Ochrona mokradeł wymaga współdziałania różnych środowisk – od administracji państwowej i unijnej, przez instytucje naukowe, po stowarzyszenia i fundacje. By do niej faktycznie doszło, niezbędne jest więc stworzenie odpowiednich planów uwzględniających wiedzę i naukową, i techniczną. Potrzebne jest też wsparcie prawne i finansowe.

– To inwestycje, które są niezbędne dla ochrony i odtwarzania mokradeł, ochrony zasobów wodnych i jakości wód, przeciwdziałania suszom i spadkowi bioróżnorodności. Potrzebujemy ich, by chronić się przed postępującą zmianą klimatu, ale i poprawić obronność kraju. Przedostanie się wroga przez tego typu tereny jest przecież o wiele trudniejsze

– komentuje w rozmowie z „Nauką o Klimacie” prof. dr hab. Mariusz Lamentowicz z UAM, który od lat bada mokradła w Polsce i na świecie (przeczytaj wywiad z prof. Lamentowiczem).

… i akt patriotyczny

Do tego torfowiska stanowią jedne z najlepszych archiwów archeologicznych, historycznych i paleoekologicznych. Dzięki swoim właściwościom są unikatowym rezerwuarem doskonale zachowanych naturalnych „zabytków”. A tym samym kluczem do rekonstrukcji i zrozumienia naszej przeszłości oraz relacji naszych przodków z otaczającą ich przyrodą.

„To przecież w torfie zapisane zostało dziedzictwo kulturowe i historia naszych ziem, począwszy od pierwszych rolników sprzed siedmiu tysięcy lat, poprzez pogrzebane w torfie wały Biskupina, początki państwa Mieszka i jego następców aż po czasy obecne” – piszą autorzy „paktu dla mokradeł”.

I dodają: „Ochrona mokradeł to zatem akt patriotyczny, pozwalający zarówno na ochronę pamięci historycznej, naszej tożsamości i ochronę przyrody dla przyszłych pokoleń w myśl, że przeszłość to dziś.”

Czego potrzeba mokradłom?

W deklaracji zwrócono też uwagę na szereg działań, które należy podjąć, aby skutecznie chronić i odtwarzać mokradła w Polsce.

I tak uczestnicy konferencji postulują, by jako punkt wyjścia w ogóle uznano to, że jest to kluczowe działanie. Nie tylko w zakresie adaptacji do zmiany klimatu, ale i ochrony środowiska, w tym np. ograniczania czy też powstrzymywania wymierania gatunków.

Autorzy deklaracji postulują też o utworzenia systemu monitoringu stanu ekologicznego mokradeł oraz oceny ich funkcji ekosystemowych. Potrzebne są również lepsze instrumenty prawne, administracyjne i finansowe – służące również temu, by w odtwarzanie mokradeł chętniej zaangażował się sektor prywatny.

I miasta, i rolnictwo

Kolejne z rzeczy na liście „do zrobienia” to ograniczenia wydobycia i stosowania torfu w przemyśle ogrodniczym, szkółkarskim i innych sektorach, a także ochrona mokradeł w miastach, które często osuszane są na potrzeby inwestycji.

Niezwykle ważne jest też wypracowanie nowych zasad gospodarowania glebami torfowymi w sektorze rolniczym i leśnym. To o tyle istotne, że unijne plany z tym związane były jednym z elementów składowych rolniczych protestów w całej Europie.

– Dopiero niedawno w pełni doceniono znaczenie mokradeł w kontekście zmian klimatycznych. Mokradła gromadzą dwa razy więcej węgla niż lasy, a ich degradacja może prowadzić do emisji znacznych ilości dwutlenku węgla i metanu. Dlatego ich ochrona i odtwarzanie stanowią priorytetowe wyzwania dla ludzkości. Teraz musimy działać efektywnie w skali lokalnej, na obszarach rolniczych, leśnych i w miastach. W Polsce to dopiero początek drogi po ponad kilkuset latach degradacji

– podsumowuje prof. Lamentowicz.

The post Aż 85% mokradeł w Polsce zostało zdegradowane. Blisko 400 specjalistów stworzyło pakt, by je ratować appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.