Praca popularyzatorów wiedzy o klimacie jest w ostatnich latach coraz łatwiejsza, ze względu na rosnące zainteresowanie publiczności i mediów tematem globalnego ocieplenia, ale też coraz trudniejsza, ze względu na wzrostu nieufności do nauki i nastrojów anty-intelektualnych w społeczeństwie. Badaniem tych ostatnich zajął się w swoim projekcie badawczym (Zaprzeczanie zmianie klimatu: internetowe kultury otwartej współpracy przeciwko nauce) prof. Dariusz Jemielniak, którego celem była analiza dyskursu zaprzeczania zmianie klimatu online: sieci społecznych, mediów polskich i amerykańskich.

Wnioski z projektu prof. Jemielniaka posłużyły nam do stworzenia kursu „O klimacie w dobie dezinformacji” – serii filmów, które udostępniamy bezpłatnie (na licencji CC BY 4.0) na naszym kanale Youtube:

W zestawie znajdziecie

• krótkie wprowadzenie na temat zmiany klimatu, które przygotował dla Was prof. Szymon Malinowski, fizyk atmosfery i współzałożyciel naszego portalu,
• pogłębioną rozmowę o klimacie, technologii i dezinformacji, w której udział wzięli prof. Dariusz Jemielniak (badacz społeczny z Akademii Leona Koźmińskiego), prof. Szymon Malinowski i red. Aleksandra Stanisławska (Crazy Nauka),
• wymianę praktycznych doświadczeń związanych z radzeniem sobie z dezinformacją i atakami na naukę pojawiającymi się w internetowych dyskusjach, w których od lat biorą udział współprowadzący Naukę o klimacie prof. Malinowski i redagująca Crazy Naukę red. Stanisławska.

Zachęcamy do korzystania z materiałów w całości lub fragmentach. Mamy nadzieję, że przydadzą Wam się w dyskusjach ze znajomymi albo do przygotowywania lekcji lub warsztatów.

O klimacie w dobie dezinformacji – spis materiałów:

A. Jak działa klimat? (prof. Szymon Malinowski)

1. Czym jest klimat?
2. Bilans energetyczny Ziemi
3. Co wiemy o klimacie Ziemi w przeszłości?
4. Scenariusze klimatu na przyszłość

B. Klimat, technologia i dezinformacja (prof. Dariusz Jemielniak, prof. Szymon Malinowski, red. Aleksandra Stanisławska)

1. Jak działa dezinformacja na przykładzie zmiany klimatu?
2. Czym jest dezinformacja?
3. Techniki dezinformacji a konsensus naukowy

4. Problem sentymentu: Dlaczego negatywność dominuje w dyskursie klimatycznym?
5. Geografia sentymentu klimatycznego – dlaczego miejsce ma znaczenie?

6. Język kształtuje rzeczywistość: Jak republikańska strategia PR zmieniła debatę klimatyczną?
7. Badanie wpływu influencerów na treści w mediach społecznościowych

8. Paradoksy zero-waste. Co i jak komunikować, żebyśmy zajmowali się tym, co rzeczywiście jest istotne?
9. Jak reaguje mózg na pojęcia naukowe?

C. Jak skutecznie rozbrajać dezinformację? (prof. Szymon Malinowski, red. Aleksandra Stanisławska)

Jak skutecznie rozbrajać dezinformację w dyskusjach w mediach społecznościowych?

Materiały do kursu zostały przygotowane w ramach projektu sfinansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki: „Zaprzeczanie zmianie klimatu: internetowe kultury otwartej współpracy przeciwko nauce” (2019/35/B/HS6/01056) we współpracy Nauki o klimacie i Akademii Leona Koźmińskiego.

Materiały są udostępnione na licencji CC BY 4.0.

The post O klimacie w dobie dezinformacji – bezpłatne materiały appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

 Warszawa, 08 grudnia 2025 roku 

Komunikat 02/2025 Komitetu Problemowego ds. Kryzysu Klimatycznego przy Prezydium PAN 
w sprawie zaleceń do przyszłego Europejskiego Planu
Adaptacji do Klimatu (ECAP) 

WSTĘP 

Niniejszy komunikat jest tłumaczeniem zaleceń Interdyscyplinarnego Komitetu Problemowego ds. Kryzysu Klimatycznego przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk w zakresie opcji politycznych dla przyszłego Europejskiego Planu Adaptacji do Klimatu (ECAP). 

Stanowisko Komitetu przygotowano w odpowiedzi na prośbę Departamentu Adaptacji do Zmian Klimatu i Polityki Miejskiej Ministerstwa Klimatu i Środowiska, jako wkład do stanowiska Polski na nieformalną Radę Komisji Ochrony Środowiska Naturalnego, Zdrowia Publicznego i Bezpieczeństwa Żywności (ENVI) Parlamentu Europejskiego. 

OPINIA 

I. UWAGI OGÓLNE 

I.1. CYWILIZACJA W NIEBEZPIECZEŃSTWIE 

Coraz liczniejsze dowody naukowe wskazują na to, że przyszłości naszej cywilizacji w znanej nam formie zagrażają powiązane ze sobą czynniki wynikające ze zmiany klimatu oraz postępującej utraty bioróżnorodności. W odróżnieniu od potencjalnych skutków wojny nuklearnej, ryzyko to przez długi czas nie było traktowane z należytą powagą – ani w dokumentach strategicznych, ani w praktyce politycznej. 

Obecnie jesteśmy w krytycznym momencie, w którym konieczne jest równoległe podjęcie działań na rzecz ograniczania tempa zmian klimatu oraz dostosowania się do tych konsekwencji, których nie da się już uniknąć. Z tego względu nasze rekomendacje koncentrują się na rozwiązaniach konkretnych, szybkich i zintegrowanych, podkreślając jednocześnie pilność ich wdrożenia. 

I.2. MITYGACJA NA RÓWNI Z ADAPTACJĄ 

Równolegle do działań adaptacyjnych, również ograniczanie dalszej zmiany klimatu (mitygacja) powinno zostać potraktowane priorytetowo i zostać w sposób jednoznaczny włączone do ECAP. 

Wynika to z faktu, że adaptacja do zmiany klimatu ma zarówno granice względne, jak i granice bezwzględne, po których przekroczeniu staje się ona niemożliwa. Dalszy wzrost temperatury zwiększa prawdopodobieństwo przekroczenia tych granic, a tym samym utraty skuteczności lub wręcz uniemożliwienia dalszych działań adaptacyjnych. Włączenie mitygacji do ECAP pozwoli zmniejszyć ryzyko przekroczenia granic adaptacji oraz wzmocnić długoterminową odporność klimatyczną. 

I.3. AUTONOMIA ENERGETYCZNA 

Równolegle do działań mitygacyjnych, kluczowe znaczenie ma intensywny, a zarazem środowiskowo odpowiedzialny rozwój niskoemisyjnych źródeł energii – prowadzony z poszanowaniem bioróżnorodności i krajobrazu – jako warunek budowy trwałej autonomii energetycznej Europy. 

Przyspieszenie wdrażania odnawialnych źródeł energii i energetyki jądrowej jest nie tylko imperatywem klimatycznym, lecz także strategiczną odpowiedzią na narastającą niestabilność geopolityczną oraz zmienność rynków energii. Działania te wzmacniają odporność Unii Europejskiej na wstrząsy zewnętrzne, ograniczają zależność od importu paliw kopalnych i podnoszą poziom bezpieczeństwa energetycznego. 

I.4. AUTONOMIA DANYCH I INFORMACJI 

W zmieniającym się kontekście geopolitycznym oraz wobec potrzeby wzmocnienia strategicznej autonomii w obszarze adaptacji do zmiany klimatu, UE powinna zwiększyć zdolności w zakresie gromadzenia danych klimatycznych, ich przetwarzania oraz zarządzania nimi. Celem jest ograniczenie zależności od zewnętrznych źródeł danych, m.in. NASA czy NOAA, przy jednoczesnym zapewnieniu komplementarności oraz zgodności z międzynarodowymi standardami naukowymi. 

Unia Europejska powinna w tym celu wzmocnić kluczowe usługi, takie jak Copernicus Climate Change Service oraz działania Europejskiej Agencji Kosmicznej, a także zacieśnić współpracę w ramach inicjatyw WMO i innych przedsięwzięć międzynarodowych. 

I.5. BEZZWŁOCZNOŚĆ 

Zgodnie z wynikami Europejskiej Oceny Ryzyka Klimatycznego (EUCRA), skuteczna adaptacja wymaga, aby decyzje dotyczące planowania przestrzennego oraz rozwoju trwałej infrastruktury, w odpowiedni sposób uwzględniały zmieniające się warunki klimatyczne. W celu ograniczenia ryzyka katastrof należy unikać rozwiązań pozornych, które mogą prowadzić do niewłaściwej adaptacji (ang. maladaptation). Jest to szczególnie istotne dlatego, że większość polityk i działań wzmacniających odporność Europy na zmianę klimatu ma charakter długookresowy, a część interwencji wiąże się z długim horyzontem przygotowania i realizacji. Konieczne jest więc pilne wdrażanie działań adaptacyjnych opartych na właściwych założeniach i wiarygodnych danych. 

II. KOMENTARZE SZCZEGÓŁOWE 

II.1. WSPÓLNA TERMINOLOGIA I DEFINICJE 

1.1. Terminologia IPCC: 

Podstawowe, wspólnie stosowane definicje jak i terminologia wykorzystywana w ECAP powinny być zgodne z ustaleniami Międzyrządowego Zespołu ds. Zmiany Klimatu (IPCC). Takie podejście zapewni spójność z międzynarodowymi ramami polityki klimatycznej, ułatwi jednolite rozumienie kluczowych pojęć w komunikacji UE z partnerami globalnymi oraz wesprze dostosowanie działań Unii do międzynarodowo uzgodnionych agend. 

1.2. Terminologia specyficzna dla UE: 

ECAP powinien dodatkowo doprecyzować i zdefiniować terminy oraz pojęcia właściwe dla kontekstu unijnego, które mogą w państwach członkowskich wywoływać niejasności, rozbieżne interpretacje lub kontrowersje, a także te, których znaczenie jest silnie uzależnione od kontekstu. Celem jest zapewnienie jednolitego rozumienia tych pojęć w różnych sektorach oraz we wszystkich państwach członkowskich. 

1.3. Terminy kluczowe: 

Kluczowe pojęcia, takie jak niewłaściwa adaptacja (ang. maladaptation) oraz greenwashing (najczęściej: zazielenianie wizerunku / pozorowanie działań prośrodowiskowych), powinny zostać nie tylko jednoznacznie zdefiniowane, lecz także uzupełnione o otwarty katalog przykładów oraz jasne kryteria ich rozpoznawania i aktywnego przeciwdziałania. 

Wskazanie realistycznych przykładów będzie sprzyjać wspólnemu rozumieniu i spójnej interpretacji, a w konsekwencji – skutecznemu unikaniu praktyk kontrproduktywnych z perspektywy adaptacji. W warunkach przyspieszającej zmiany klimatu, kurczącego się okna czasowego na działania oraz wysokich kosztów adaptacji, UE powinna w sposób aktywny i świadomy zapobiegać zarówno niewłaściwej adaptacji, jak i greenwashingowi, zapewniając racjonalne i efektywne wykorzystanie budżetu adaptacyjnego. 

II.2. WSPÓLNE CELE DOTYCZĄCE ODPORNOŚCI NA ZMIANĘ KLIMATU 

2.1. Ryzyka zidentyfikowane przez EUCRA: 

ECAP powinien wprost odwoływać się do ustaleń EUCRA, które wskazują 36 głównych ryzyk klimatycznych oraz pięć powiązanych kaskad ryzyk oddziałujących na systemy żywnościowe, zdrowie publiczne, ekosystemy, infrastrukturę, a także systemy gospodarcze i finansowe. 

Perspektywa geograficzna powinna obejmować w szczególności regiony najbardziej narażone i wrażliwe. Zgodnie z podejściem stosowanym w planach adaptacyjnych na poziomie regionalnym i lokalnym, w poszczególnych obszarach i sektorach – w tym w planowaniu przestrzennym oraz politykach publicznych należy uwzględniać kluczowe działania reaktywne, proaktywne i transformacyjne. 

2.2. Ryzyka kaskadowe i złożone: 

Wybór działań priorytetowych powinien wynikać z rzetelnej oceny zagrożeń, ze szczególnym uwzględnieniem ryzyk kaskadowych i złożonych. Zintegrowane zarządzanie tego typu ryzykami, obejmujące efekty międzysektorowe, sprzężenia zwrotne i synergie, powinno mieć pierwszeństwo przed podejściem wyłącznie sektorowym. 

Dla wzmocnienia odporności na poziomie europejskim, regionalnym i lokalnym oraz zwiększenia samowystarczalności, ECAP powinien w sposób szczególny uwzględniać adaptację krytycznych łańcuchów dostaw oraz sektorów strategicznych. Rosnąca liczba dowodów naukowych na narastające ryzyka kaskadowe i złożone wynikające ze zmiany klimatu oraz utraty bioróżnorodności (m.in. IPCC AR6, WGII) wskazuje, że ich ograniczanie wymaga działań adaptacyjnych wykraczających poza dominujące dziś podejścia społeczne i ekonomiczne, co powinno znaleźć odzwierciedlenie w dokumencie. 

2.3. Obronność, bezpieczeństwo i migracje: 

ECAP powinien obejmować nie tylko bezpośrednie i kaskadowe ryzyka klimatyczne, lecz także proaktywnie stosować podejście antycypacyjne, spójne z politykami UE w zakresie obronności, bezpieczeństwa i migracji. 

Zakłócenia wywołane zmianą klimatu, w tym przesiedlenia, konflikty o zasoby oraz narastająca niestabilność geopolityczna, nie są już wyłącznie scenariuszami, lecz coraz częściej obserwowaną rzeczywistością. UE powinna te procesy przewidywać i przygotowywać się na nie poprzez zintegrowane planowanie adaptacji, wzmacniające odporność nie tylko systemów środowiskowych i gospodarczych, ale również w szerszych ramach polityki bezpieczeństwa oraz polityki zagranicznej Unii. 

II.3. USTANOWIENIE WSPÓLNEGO REFERENCYJNEGO SCENARIUSZA KLIMATYCZNEGO 

3.1. Skrajnie pesymistyczny scenariusz antropogenicznych emisji dwutlenku węgla jako scenariusz bazowy. 

W ECAP wspólnym punktem odniesienia dla państw członkowskich powinien być scenariusz skrajnie pesymistyczny, przyjmowany jako scenariusz bazowy na potrzeby planowania i wdrażania adaptacji. 

W ostatnich dwóch latach globalna temperatura osiągnęła i przekroczyła próg 1,5°C ocieplenia względem epoki przedindustrialnej. W świetle rekordowych stężeń CO₂ oraz innych gazów cieplarnianych w atmosferze, a także szybko rosnącej nadwyżki w bilansie energetycznym Ziemi, przekroczenie 2°C może nastąpić istotnie wcześniej niż w połowie XXI wieku. Oznacza to, że tempo globalnego ocieplenia jest zgodne z trajektorią scenariusza skrajnie pesymistycznego, a ECAP musi przygotować Europę na taki przebieg zdarzeń. 

Przyjęcie bardziej optymistycznych założeń zwiększa ryzyko niewłaściwej adaptacji, prowadząc do większych strat oraz wyższych kosztów w przyszłości, w tym kosztów napraw i odbudowy infrastruktury. 

II.4. REGULARNE OCENY RYZYKA KLIMATYCZNEGO 

4.1. Ryzyka bezpośrednie i pośrednie. 

ECAP powinien obejmować kompleksową analizę ryzyk klimatycznych, uwzględniając zarówno ryzyka bezpośrednie, jak i pośrednie. 

Ryzyka bezpośrednie wynikają z ekstremalnych zjawisk pogodowych oraz ich natychmiastowych konsekwencji, takich jak powodzie, susze czy zmienność warunków atmosferycznych. 

Ryzyka pośrednie są skutkiem szerszych oddziaływań tych zjawisk i mogą stanowić poważne zagrożenie dla zdrowia publicznego, m.in. poprzez ograniczenie dostępu do czystej wody i bezpiecznej żywności, zaburzenia infrastruktury sanitarnej (np. pracy oczyszczalni ścieków) oraz utrudnienia w funkcjonowaniu systemu ochrony zdrowia. Może to sprzyjać występowaniu ognisk epidemicznych, a także wzrostowi zachorowalności na choroby zakaźne i niezakaźne (w tym choroby układu krążenia), prowadząc do zwiększenia umieralności i skrócenia oczekiwanej długości życia obywateli UE. Do ryzyk pośrednich należy również zaliczyć deficyty wody oddziałujące na gospodarkę, narastającą niepewność żywnościową, zakłócenia w łańcuchach dostaw oraz eskalację napięć lokalnych i międzynarodowych związanych ze zmianą klimatu. Skutkiem tych procesów mogą być m.in. migracje oraz rozszerzanie zasięgu organizmów będących wektorami patogenów zwierzęcych i ludzkich, zwiększające ryzyko chorób, w tym gorączek krwotocznych i innych schorzeń. 

Odpowiedzialne podejmowanie decyzji wymaga zintegrowanego ujęcia ryzyka klimatycznego w warunkach coraz bardziej dynamicznego i nieprzewidywalnego środowiska globalnego. Ryzyka klimatyczne nakładają się na inne zagrożenia systemowe, w tym wyzwania bezpieczeństwa, napięcia geopolityczne oraz dynamikę migracyjną. Priorytetowe traktowanie działań adaptacyjnych w tej perspektywie może wzmacniać strategiczną gotowość UE oraz podnosić poziom bezpieczeństwa i odporności Unii. 

4.2. Ryzyka transgraniczne. 

Wymóg oceny transgranicznych ryzyk klimatycznych oraz wzmocnienia współpracy transgranicznej – w szczególności w obrębie wspólnych zlewni rzek – powinien zostać wyraźnie podkreślony. Obszary te wymagają skoordynowanych ocen ryzyka, wspólnego planowania adaptacyjnego oraz wspólnych mechanizmów zarządzania, umożliwiających skuteczne reagowanie na powodzie, deficyty wody, gwałtowne pożary lasów oraz pojawianie się chorób zakaźnych. 

Ocena ryzyka w transgranicznych zlewniach jest kluczowa dla zarządzania zasobem, który może stać się jednym z najrzadszych w przyszłości – wodą. Zarządzanie dorzeczami takimi jak Odra (dzielona przez Polskę, Niemcy i Czechy), Dunaj (obejmujący państwa UE i kraje pozaeuropejskie), Ren i inne wymaga trwałej współpracy międzynarodowej, aby wspólnie rozwiązywać problemy, wzmacniać stabilność regionalną oraz wspierać odpowiedzialne dzielenie się zasobami. 

4.3. Stres-testy. 

Stres-testy – analogiczne do testów stosowanych w ekonomii – powinny stanowić element regularnych ocen ryzyka klimatycznego. Takie podejście wykracza poza konserwatywne scenariusze, umożliwiając planowanie działań zapobiegających skutkom scenariuszy katastrofalnych oraz równoczesną analizę wielu zagrożeń. 

Wyniki stres-testów mogą być również lepiej rozumiane i akceptowane przez społeczeństwo oraz państwa członkowskie niż mniej intuicyjne wskaźniki fizyczne, co sprzyja przejrzystości komunikacji ryzyka i budowaniu poparcia dla działań adaptacyjnych. 

4.4. Przejście od oceny ryzyka do monitoringu ryzyka. 

Wobec dynamiki zmian klimatycznych, ekosystemowych, społecznych i geopolitycznych, ECAP powinien przejść od okresowych, statycznych ocen ryzyka do ciągłego, prognostycznego monitorowania ryzyka. Obejmuje to monitorowanie konsekwencji materializacji ryzyk – w szczególności kaskad skutków oraz zakłóceń wynikających z uszkodzeń infrastruktury i instalacji – a także prognozowanie ich potencjalnych skutków społeczno-gospodarczych i ekologicznych. 

Jednocześnie ECAP powinien przewidywać ramy prawne i regulacyjne zdolne do reagowania na zmieniające się trendy klimatyczne, kładąc nacisk na monitorowanie trajektorii zmian, a nie wyłącznie krótkookresowych warunków. W warunkach rosnącego tempa i złożoności skutków zmiany klimatu, ramy prawne i polityczne muszą pozostać elastyczne oraz oparte na obserwowanych i prognozowanych trendach, a nie stałych punktach odniesienia, aby zachować skuteczność w szybko zmieniającym się otoczeniu.

II.5. PORÓWNYWALNOŚĆ I SPÓJNOŚĆ W ZARZĄDZANIU RYZYKIEM KLIMATYCZNYM 

5.1. Wytyczne UE dla planów narodowych. 

Należy opracować wspólne wytyczne, które zapewnią, że cele klimatyczne są w sposób rzetelny i konsekwentny uwzględniane w krajowych dokumentach strategicznych i wdrożeniowych. Wytyczne te powinny ułatwiać planowanie i realizację działań adaptacyjnych, w tym ich monitorowanie, ocenę i weryfikację, a zarazem ograniczać ryzyko pomijania lub ignorowania wynikających z nich zaleceń. 

Wytyczne powinny również wspierać opracowywanie krajowych planów adaptacyjnych, które uwzględniają specyfikę, wrażliwości i uwarunkowania poszczególnych państw członkowskich oraz priorytety krajowej polityki klimatycznej. Wspólny, ramowy system adaptacji UE ułatwi koordynację zarządzania ryzykiem klimatycznym między państwami członkowskimi oraz zapewni bardziej efektywne i terminowe wdrażanie polityk adaptacyjnych. 

5.2. Działania na poziomie UE i krajowym. 

ECAP powinien zostać oparty na podejściu dwupoziomowym: pierwszym, skoncentrowanym na wyzwaniach w skali całej UE oraz w wymiarze międzynarodowym, oraz drugim, odnoszącym się do działań na poziomie krajowym. O ile państwa członkowskie odpowiadają za krajową adaptację, o tyle UE posiada wyraźny mandat do koordynowania reakcji na transgraniczne i globalne wymiary ryzyka klimatycznego, w których niezbędne jest działanie zbiorowe. 

Skala i znaczenie narastających wyzwań – takich jak migracje wywołane zmianą klimatu, status i ochrona prawna uchodźców klimatycznych, finansowanie strat wynikających z katastrof oraz skutków podnoszenia się poziomu mórz – wymagają skoordynowanych działań na poziomie UE oraz oparcia ich na silnym konsensusie politycznym. 

II.6. EFEKTYWNE MONITOROWANIE, RAPORTOWANIE I OCENA POSTĘPÓW W ZAKRESIE ADAPTACJI 

6.1. Multidyscyplinarny zespół ekspertów ds. wskaźników. 

Opracowanie ramowych wskaźników adaptacji powinno zostać powierzone multidyscyplinarnemu zespołowi ekspertów. W jego skład powinni wejść m.in. klimatolodzy, specjaliści nauk o środowisku (np. hydrolodzy, ekohydrolodzy i ekolodzy) oraz eksperci z kluczowych sektorów szczególnie podatnych na skutki zmiany klimatu, w tym na ryzyka kaskadowe i złożone (m.in. zdrowie publiczne, nauki społeczne, finanse, rolnictwo, leśnictwo, systemy żywnościowe, energia, przemysł i inne). 

Tworzenie polityk powinno być solidnie oparte na wiedzy naukowej, a decydenci powinni korzystać ze wskazówek i ocen dostarczanych przez środowisko eksperckie. Adaptacja do zmiany klimatu stanowi złożone, przekrojowe wyzwanie, obejmujące wzajemnie powiązane zagrożenia w systemach środowiskowych, społecznych i gospodarczych. Dlatego opracowanie sensownych i wykonalnych wskaźników – zdolnych uchwycić pełen zakres efektów kaskadowych i złożonych – wymaga wkładu wielu dyscyplin oraz praktyków sektorowych. Taki model pracy zwiększa prawdopodobieństwo, że wskaźniki będą jednocześnie naukowo wiarygodne i praktycznie użyteczne. 

W proponowanym podziale ról eksperci odpowiadają za przygotowanie podstaw merytorycznych i ocen, natomiast decydenci polityczni koncentrują się na projektowaniu i wdrażaniu odpowiedzi strategicznych, co wzmacnia legitymację, przejrzystość i skuteczność polityki adaptacyjnej. 

6.2. Wskaźniki wpływu. 

Wskaźniki adaptacji w ECAP powinny służyć przede wszystkim pomiarowi rzeczywistych efektów, a nie jedynie liczby działań lub poniesionych nakładów. Przykładowo, zamiast raportować wyłącznie wolumen lub wartość finansową inwestycji związanych z gospodarką wodną, wskaźniki powinny odzwierciedlać ich skuteczność w redukcji ryzyka powodzi i suszy oraz w poprawie bezpieczeństwa i dostępności wody. 

Ocena wpływu powinna opierać się na zharmonizowanych metodologiach i wspólnych wytycznych na poziomie UE, tak aby zapewnić spójność, możliwość ewidencjonowania, porównywalność oraz stosowalność w państwach członkowskich, a także wspierać podejmowanie decyzji opartych na dowodach. 

Koncentracja na liczbie działań lub kosztach – bez oceny ich faktycznych rezultatów – może tworzyć fałszywe poczucie postępu oraz sprzyjać niewłaściwej adaptacji i nie efektywnemu wykorzystaniu zasobów. Skuteczna adaptacja wymaga jasnych dowodów redukcji ryzyka i wzrostu odporności, a wspólne metodologie ograniczą ryzyko fragmentarycznego raportowania i wzmocnią wiarygodność monitorowania adaptacji w całej UE. 

II.7. MECHANIZMY WSPIERAJĄCE DZIAŁANIA NA POZIOMIE REGIONALNYM I LOKALNYM 

7.1. Polityka i systemy rządzenia w państwach członkowskich: 

Mechanizmy wspierające działania indywidualne, lokalne i regionalne powinny uwzględniać specyfikę każdego kraju, w tym relacje między poziomami administracji publicznej oraz priorytety krajowej polityki klimatycznej. Celem jest wzmacnianie lokalnej odporności w sposób adekwatny do uwarunkowań danego państwa. 

7.2. Katalog działań adaptacyjnych i akceptacja społeczna: 

ECAP powinien zaproponować wspólny, ogólny katalog działań adaptacyjnych, stanowiący strategiczne wskazówki dla państw członkowskich. Katalog ten powinien obejmować nie tylko działania powszechnie wdrażane i społecznie akceptowane, lecz także środki trudne społecznie i politycznie – takie jak relokacja ludności z obszarów wysokiego ryzyka (np. doliny rzeczne, obszary zagrożone podnoszeniem się poziomu morza) oraz promowanie odejścia od wysokoemisyjnych wzorców konsumpcji na rzecz modeli energooszczędnych i społecznie odpowiedzialnych – podkreślając, że adaptacja do zmian klimatu wymaga również szerszej transformacji społecznej. 

Szacunki śladu ekologicznego wskazują, że dla zaspokojenia obecnych potrzeb społeczno gospodarczych ludzkość corocznie zużywa zasoby przekraczając o czynnik 1,75 możliwości regeneracyjne Ziemi (odpowiedni wskaźnik dla Europy odpowiada 2,8 Ziemi). W tym kontekście adaptacja powinna wykraczać poza ograniczanie wpływu zmian klimatu na systemy ludzkie i obejmować także istotne zmniejszenie presji człowieka na ekosystemy lądowe i wodne, krajobraz oraz bioróżnorodność. Osiągnięcie społecznej akceptacji takiego podejścia – w tym zmiany stylu życia – może być jednym z największych wyzwań adaptacji. 

7.3. Komunikacja społeczna i edukacja: 

Jasne i kompleksowe komunikowanie celów adaptacyjnych oraz upowszechnianie informacji weryfikowanych naukowo będą kluczowe dla zrozumienia przez obywateli UE zachodzącej zmiany klimatu, ich zaangażowania w działania podejmowane przez władze na wszystkich poziomach, a w konsekwencji – dla skutecznego wdrożenia tych działań. 

Równie istotne będzie wzmacnianie odporności społeczeństwa na dezinformację. Może to wymagać wykorzystania istniejących lub stworzenia nowych mediów i platform UE służących publikowaniu wiarygodnych danych i informacji, a także prowadzenia odrębnych kampanii społecznych dostosowanych do uwarunkowań poszczególnych krajów oraz poprawy edukacji klimatycznej na wszystkich poziomach kształcenia. 

II.8. SYSTEMOWE MECHANIZMY PROAKTYWNEGO ZARZĄDZANIA RYZYKIEM KLIMATYCZNYM W POLITYKACH SEKTOROWYCH 

8.1. Rozwiązania oparte na przyrodzie i błękitno-zielona infrastruktura (BZI) jako infrastruktura krytyczna: 

ECAP powinien jednoznacznie podkreślić fundamentalną rolę błękitno-zielonej infrastruktury oraz rozwiązań opartych na przyrodzie (ang. nature based solutions – NBS) jako skutecznych, relatywnie szybko wdrażalnych i środowiskowo zrównoważonych instrumentów adaptacji. Rozwiązania techniczne i inżynieryjne należy stosować przede wszystkim tam, gdzie uzupełniają lub wzmacniają interwencje oparte na NBS, wyłącznie po przeprowadzeniu kompleksowej analizy kosztów i korzyści, wraz z uzasadnieniem w pełni uwzględniającym skutki środowiskowe, ekologiczne i społeczne. 

Dla wsparcia takiego podejścia ECAP powinien konsekwentnie opierać się na ochronie przyrody oraz w pełnym zakresie wykorzystywać istniejące instrumenty, w tym Rozporządzenie w sprawie odbudowy zasobów przyrodniczych (ang. Nature Restoration Law – NRL), sieć Natura 2000 oraz strategiczne ramy ochrony terenów podmokłych, wód i torfowisk, rozwijane m.in. w ramach inicjatyw takich jak WaterLANDS. 

NBS oraz infrastruktura błękitno-zielona (BZI) generują liczne współkorzyści i cechują się wysoką wartością adaptacyjną. Poprzez wspieranie różnorodności biologicznej i podtrzymywanie funkcjonowania ekosystemów wzmacniają odporność systemów społeczno-gospodarczych, a jednocześnie – w porównaniu z konwencjonalnymi rozwiązaniami inżynieryjnymi – istotnie obniżają koszty wdrożenia i utrzymania pożądanych efektów oraz znacząco ograniczają wydatki w długim horyzoncie. Ponieważ przetrwanie ludzi, społeczeństw i gospodarki bezpośrednio zależy od usług ekosystemowych, infrastruktura błękitno-zielona powinna być traktowana jako infrastruktura krytyczna. 

Skuteczność w świadczeniu usług ekosystemowych przez BZI pozostaje jednak zależna od terminowej realizacji działań łagodzących (mitygacyjnych), niezbędnych do ograniczenia ryzyka nieodwracalnej degradacji procesów naturalnych oraz załamania funkcji ekosystemów. 

8.2. Podejście oparte na zlewniach i planowanie przestrzenne. 

Podejście do planowania przestrzennego oparte na równowadze zasobów wodnych i bioróżnorodności w obrębie dorzeczy (podejście zlewniowe) ma kluczowe znaczenie i powinno stanowić fundament decyzji dotyczących użytkowania gruntów. Uwzględnienie procesów ekohydrologicznych na poziomie zlewni w planowaniu przestrzennym umożliwia skuteczniejsze reagowanie na ryzyka klimatyczne, takie jak powodzie i deficyty wody, a jednocześnie wspiera długoterminową odporność ekosystemów oraz społeczeństw. 

Odporność klimatyczna w planowaniu przestrzennym zależy od rozumienia i aktywnego zarządzania procesami naturalnymi w skali zlewni. Decyzje o zagospodarowaniu terenu podejmowane w sposób fragmentaryczny, z pominięciem granic zlewni i lokalnych bilansów wodnych, zwiększają podatność na powodzie, susze i niedobory wody, a w konsekwencji osłabiają zdolność państw do reagowania na narastającą niestabilność klimatyczną. 

8.3. Prawo klimatyczne UE i wartości w legislacji. 

ECAP powinien stymulować i wspierać rozwój krajowego prawa klimatycznego w państwach członkowskich. Takie ramy prawne powinny umożliwiać kompleksowe i systematyczne formułowanie celów klimatycznych, a także jednoznacznie wskazywać podstawowe wartości oraz ogólne klauzule interpretacyjne, które należy uwzględniać przy wykładni przepisów – zarówno w administracji publicznej, jak i w ramach wymiaru sprawiedliwości. Zapewni to większą spójność systemu prawa, przewidywalność decyzji oraz wykonalność zobowiązań klimatycznych. 

Brak jasnych regulacji klimatycznych, lub ich rozproszenie i fragmentacja, ogranicza skuteczność, spójność i rozliczalność działań adaptacyjnych. Bez precyzyjnie sformułowanych klauzul generalnych i zasad interpretacyjnych, opartych na wiedzy z zakresu nauk o środowisku i klimacie, rośnie ryzyko błędnej wykładni przepisów przez organy publiczne i sądy. Ryzyko to jest szczególnie istotne w sytuacji, gdy w części środowisk prawniczych nadal utrzymują się luki w świadomości i wiedzy dotyczącej problematyki środowiskowej i klimatycznej. W konsekwencji mogą zapadać rozstrzygnięcia, które nieintencjonalnie osłabiają realizację celów adaptacyjnych. 

Komunikat wyraża opinię Komitetu i nie powinien być utożsamiany ze stanowiskiem Polskiej Akademii Nauk (par. 5 ust. 3 Uchwały nr 1/2023 Prezydium PAN w sprawie utworzenia komitetów problemowych i rad przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk na kadencję 2023-2026) 

The post Jak przystosować Europę do nowego klimatu? – komunikat Komitetu ds. Kryzysu Klimatycznego PAN appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

W ostatnich dniach głośno jest o słowach Billa Gatesa. Wiele nagłówków – świadomie lub nie – wprowadza jednak w błąd, przypisując współzałożycielowi Microsoftu słowa, których nie wypowiedział (np. twierdząc, że “odwołał kryzys klimatyczny” lub “podważył dogmat klimatyzmu”)  W tym artykule przedstawiamy najważniejsze punkty z obszernego eseju, który Gates opublikował na swojej stronie, z krótką oceną tego, czy podważają one podstawową wiedzę na temat zmiany klimatu.

Brak zagłady to nie brak problemów

Wpływowy miliarder swój wpis zatytułował słowami: „Trzy trudne prawdy o klimacie”. Pierwsza z nich głosi, że „zmiana klimatu to poważny problem, ale nie przyniesie końca cywilizacji”.

„Chociaż zmiana klimatu będzie miała poważne konsekwencje – zwłaszcza dla mieszkańców najbiedniejszych krajów – nie doprowadzi ona do zagłady ludzkości. W najbliższej przyszłości ludzie będą mogli żyć i rozwijać się w większości miejsc na Ziemi” – twierdzi.

Swój optymizm opiera m.in. na tym, że prognozy dotyczące emisji uległy już obniżeniu, a dzięki odpowiedniej polityce i inwestycjom, innowacje pozwolą znacznie bardziej ograniczyć emisje.

„Niestety, pesymistyczne prognozy sprawiają, że większość społeczności zajmującej się klimatem zbytnio koncentruje się na krótkoterminowych celach dotyczących emisji” – pisze Gates. Według niego powoduje to „odwrócenie uwagi od najskuteczniejszych działań”, które powinniśmy podejmować. Mamy tu więc głos w dyskusji na temat prowadzenia dyskusji, a nie samej zmiany klimatu.

Potrzeba innowacji

Gates argumentuje, że technologiczne innowacje już teraz przyniosły wiele korzyści. Dziesięć lat temu Międzynarodowa Agencja Energetyczna przewidywała, że do 2040 r. świat będzie emitował 50 miliardów ton dwutlenku węgla rocznie. Obecne prognozy to 30 miliardów ton. Oznacza to, że w dekadę prognozowane emisje spadły o ponad 40%.

Miliarder podnosi, że osiągnięto to m.in. dzięki ulepszeniom pojazdów elektrycznych, a także znacznie tańszej energii ze słońca i wiatru oraz magazynach energii. We wszystkich tych przypadkach różnica w kosztach między czystymi a brudnymi sposobami działania osiągnęła zero lub stała się ujemna. „Ogólnie rzecz biorąc, są one tak samo tanie, a nawet tańsze niż ich odpowiedniki oparte na paliwach kopalnych” – pisze Gates.

Według niego mimo to wciąż brakuje narzędzi, by rosnące zapotrzebowanie na energię zaspokoić bez zwiększania emisji CO₂. To o tyle ważne, że zapotrzebowanie to ma do 2050 r. wzrosnąć ponad dwukrotnie. „Ale będziemy mieli potrzebne narzędzia, jeśli skupimy się na innowacjach” – przekonuje miliarder.

Można dyskutować z tym, na ile optymizm biznesmena jest uzasadniony. Jednak o samych postępach w rozwoju i wdrażaniu technologii pozwalających ograniczać emisje gazów cieplarnianych piszą także autorzy raportów IPCC (patrz trzecia część 6. raportu IPCC z 2022). Z kolei w raportach “Global Tipping Points” (patrz nasz niedawny artykuł) przeczytać można o możliwych punktach przełomowych i dodatnich społeczno-gospodarczych sprzężeniach zwrotnych w tych kwestiach. Dlatego samo zwracanie uwagi na te budzące nadzieję fakty trudno jeszcze uznać za “odwoływanie zmiany klimatu”, jak chcieliby niektórzy publicyści. 

Nie wysokość temperatury, a jakość życia

W drugiej tytułowej „prawdzie” Gates zwraca uwagę, że „temperatura nie jest najlepszym sposobem na mierzenie postępu w kwestii klimatu”. Nie jest to jednak punkt wyjścia do podważania naukowej wiedzy o klimacie i tempie, w jakim się ociepla. Miliarder chce po prostu przesunąć uwagę czytelnika na praktyczne aspekty wzrostu temperatury (lub jego ograniczania) oraz radzenia sobie z tym problemem. Pisze:

„Globalna temperatura nie mówi nam nic o jakości życia ludzi. Jeśli susza zniszczy Twoje uprawy, czy nadal będziesz w stanie pozwolić sobie na jedzenie? Kiedy nadchodzi ekstremalna fala upałów, czy możesz udać się do miejsca z klimatyzacją? Kiedy powódź powoduje wybuch epidemii, czy lokalna przychodnia zdrowia jest w stanie leczyć wszystkich chorych?”.

A dalej podkreśla, że jego zdaniem strategie ograniczania zmiany klimatu i jej skutków powinny koncentrować się na dobrostanie ludności i unikać tworzenia dla niego dodatkowych ryzyk. Zwraca uwagę na to, że w przypadku wielu biednych regionów zmiana klimatu jest jednym z wielu zagrożeń dla ludności, oraz że priorytetyzowanie ograniczania emisji gazów cieplarnianych w niektórych przypadkach może prowadzić do nasilenia innych problemów. 

Jest to więc wypowiedź na temat sposobów podejmowania decyzji i tworzenia strategii działań w obliczu zmiany klimatu, a nie “podważanie dogmatów”, zwłaszcza że o unikaniu działań przynoszących więcej kłopotów niż korzyści, czy potrzebie zmniejszania ubóstwa, nierówności itp. przeczytamy także w naukowej literaturze tematu (np. II część 6. raportu IPCC, Specjalny raport IPCC o o dotyczący globalnego ocieplenia klimatu o 1,5°C). 

Zdrowie i dobrostan

Ostatnia z „prawd” brzmi: „zdrowie i dobrobyt to najlepsza obrona przeciwko zmianie klimatu”. Również to stwierdzenie – choć bardzo uproszczone – trudno uznać za rewolucyjne. Najwyżej niekompletne, bo w sprawnej adaptacji do nowych warunków i minimalizacji strat przydają się też wiedza, zaplecze techniczne czy sprawne zarządzanie. Jak można przeczytać chociażby w 6. raporcie IPCC (część drugia):

“Wrażliwość [na skutki zmiany klimatu – przyp. red.] jest większa w regionach doświadczających ubóstwa, problemów w rządzeniu i ograniczonego dostępu do podstawowych usług i zasobów, ogarniętych konfliktami zbrojnymi i o wysokim udziale źródeł utrzymania wrażliwych na czynniki klimatyczne (np. drobni rolnicy, społeczności pasterskie i rybackie)“

To, w jakim stopniu w poszczególnych sytuacjach należy “postawić” na obniżanie ryzyk klimatycznych poprzez zmniejszanie zagrożenia, narażenia czy wrażliwości społeczności to kwestia do dyskusji, dlatego zresztą w tym samym raporcie przeczytamy:

“Rozwój odporny na zmianę klimatu jest wspierany przez współpracę międzynarodową oraz współpracę władz każdego szczebla ze społecznościami, społeczeństwem obywatelskim, ośrodkami edukacyjnymi, naukowymi i innymi instytucjami, mediami, inwestorami i biznesem; a także poprzez rozwój współpracy/partnerstwa z tradycyjnie marginalizowanymi grupami w tym kobietami, młodzieżą, ludnością rdzenną, lokalnymi społecznościami, mniejszościami etnicznymi (wysoki poziom pewności).”

Wskazówki dla uczestników szczytu klimatycznego w Belem

Ostatnią część artykułu Bill Gates poświęca temu, co uważa za priorytety dla uczestników  kolejnego szczytu klimatycznego zwołanego przez ONZ (COP 30 w Brazylii). Pierwszy to sprowadzenie do zera „Green Premium”, czyli różnicy w kosztach na niekorzyść niskoemisyjnych technologii. Oznacza to w skrócie, że rozwiązania korzystne dla klimatu powinny być korzystne również cenowo. To coś, co osiągnięto już np. w przypadku energii z wiatru i słońca – teraz pora, by śladem tym poszły kolejne innowacje.

Drugi priorytet to według Gatesa “rygorystyczne mierzenie wpływu” – a więc upewnianie się, że pieniądze na ograniczanie emisji wydawane są w efektywny sposób.

Najważniejsze według niego jest jednak dokonanie „strategicznego zwrotu”, czyli nadanie priorytetu sprawom, które mają największy wpływ na dobrobyt ludzkości. „Jest to najlepszy sposób, aby zapewnić wszystkim szansę na zdrowe i owocne życie, niezależnie od tego, gdzie się urodzili i w jakim klimacie” – podsumowuje miliarder.

Naszym zdaniem przewrotu brak

Podsumowując, w swoim tekście Bill Gates nie podważa podstawowej wiedzy na temat zmiany klimatu, czy warto ją ograniczać i jak to robić. Przedstawia swoją propozycję na temat sposobu ustalania strategii mitygacji i adaptacji do zmiany klimatu. 

„Żeby było jasne: zmiana klimatu to bardzo ważny problem. Trzeba go rozwiązać, podobnie jak inne problemy, takie jak malaria i niedożywienie. Każde ograniczenie wzrostu temperatury o ułamek stopnia, przynosi ogromne korzyści, ponieważ stabilny klimat ułatwia poprawę jakości życia ludzi” – podkreśla.

Szymon Bujalski i Aleksandra Kardaś

The post Co właściwie napisał o zmianie klimatu Bill Gates? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Profesor Dąbski zarzuca nam, że opublikowany przez nas tekst był „nieuczciwy, operujący półprawdami i arogancki”. Naszym celem nie było formułowanie zarzutów ad personam ani w stosunku do red. Gadomskiego, ani S. Koonina. Nasza krytyka dotyczyła konkretnych tez, które w naszej ocenie nie znajdują potwierdzenia w literaturze naukowej, a ich publiczne eksponowanie bez odpowiedniego kontekstu może prowadzić do dezinformacji. Jeśli którekolwiek z naszych sformułowań wydaje się niewystarczająco uzasadnione, jesteśmy gotowi je doprecyzować. Jednak, przede wszystkim, w duchu wzajemnego szacunku, chcielibyśmy odnieść się do krytycznych uwag, które znalazły się w nadesłanym liście.

Pozytywne recenzje Koonina

Prof. Maciej Dąbski zaczyna od postawienia zarzutu, że w naszym tekście nie wspomnieliśmy o pozytywnych recenzjach książki Koonina. Nie uważamy jednak, że było to obowiązkiem recenzenta: o ekspozycję entuzjastycznych „słów uznania” zadbał już, w materiałach reklamowych i wewnątrz samej książki, jej wydawca. Nasza recenzja też była zresztą odpowiedzią na felieton chwalącego książkę dziennikarza Gazety Wyborczej. Jak w niej napisaliśmy, zdajemy sobie sprawę, że osoba autora książki i jej pseudo-naukowa formuła może imponować niespecjalistom i czytelnikom słabiej orientującym się w poruszanych w niej zagadnieniach, albo posiadającym już wcześniej wyrobioną, sceptyczną opinię na temat (nie)istnienia kryzysu klimatycznego (przywoływany przez prof. Dąbskiego fizyk Robert Laughlin należy do obu kategorii).

Recenzje Vaclava Smila i Roberta Laughlina, na które powołuje się profesor Dąbski, to przede wszystkim poparcie dla krytyki polityki klimatycznej i kosztów z nią związanych, jednak żadna z nich nie analizuje dogłębnie poprawności danych, na które powołuje się Koonin. Recenzje te, nawet jeśli wyszły spod pióra znanych w środowisku naukowym autorów, nie stanowią naukowej walidacji książki Koonina, raczej wyrażają zgodność z prezentowaną przez niego linią poglądów.

Jeśli natomiast chodzi o Gary’ego Yohe, autora krytycznej wobec książki Koonina recenzji (opublikowanej w Scientific American), został przez nas wyraźnie podpisany jako profesor ekonomii i studiów środowiskowych. Yohe od lat specjalizuje się w ocenie ryzyka i podatności społeczno-ekonomicznej na zmianę klimatu. To, że Yohe nie jest klimatologiem, ma akurat w przypadku tej recenzji wartość dodaną, bo choć Koonin jest fizykiem, to wiele jego tez dotyczy ryzyka społecznego, ekonomicznego oraz podatności systemów – dokładnie tych obszarów, którymi Yohe zajmuje się od dekad. Krytyka przedstawiona przez Yohe dotyczyła nie tylko danych, ale także ich społeczno-ekonomicznych implikacji, czyli kwestii znajdujących się w zakresie jego kompetencji.

Fale upałów w USA

Maciej Dąbski zarzuca cytowanemu przez nas Gary’emu Yohe, że „dane pokazują wyraźnie” iż „mija się z prawdą” pisząc o falach upałów, bo „nie patrzy na pełny dostępny ciąg pomiarowy lecz tylko na ostatnie dekady”.

W swojej recenzji Yohe odnosił się do dwóch konkretnych twierdzeń z książki Koonina. To Koonin pisał o roku 1900 i ostatnich pięćdziesięciu latach, jeśli więc wybór takich punktów odniesienia w analizie danych oznacza „mijanie się z prawdą”, prof. Dąbski powinien kierować swoją krytykę do autora książki.

A co pokazują dane, i czy pokazują to wyraźnie? Jak słusznie zauważa Yohe, w kwestii zmian częstości występowania fal upałów dużo zależy od tego, jak te upały zdefiniujemy. Cytowany za Kooninem indeks fal upałów jest jedną (ale nie jedyną) miarą dotkliwości fal upałów, i jest kombinacją powierzchni oraz częstości występowania fal upałów na obszarze kontynentalnych USA.

Zakładając, że Koonin pisząc o „1900” roku miał na myśli nie pojedynczy rok, a dekadę 1900-1909, to wartość indeksu fal upałów dla tego okresu jest niemal dwukrotnie mniejsza niż dla dekady 2010-2019 (EPA, Climate change indicators, 2025), co oznacza że obecnie mamy do czynienia z dwukrotnie większą częstością i/lub powierzchnią występowania fal upałów niż w pierwszej dekadzie XX wieku.

Drugim przywoływanym przez Koonina indeksem jest maksymalna temperatura zmierzona w danym roku, uśredniona dla całej powierzchni kontynentalnych Stanów Zjednoczonych. Ponownie jednak rację ma Yohe, a nie Koonin: w okresie o którym mowa w książce, czyli ostatnich pięćdziesięciu latach, tak obliczona temperatura rośnie w tempie około 0,13 stopnia na dekadę (wykres poniżej).

Profesor Dąbski uważa też że „Yohe operuje półprawdą”, nie pisząc o „zmianach umieralności z powodu dyskomfortu termicznego w skali świata”. To jednak pewne nieporozumienie: Yohe pisał o wzrastającej umieralności w kontekście fal upałów i tego że wpływ na nią mają cieplejsze, letnie noce, również na obszarze USA. Zjawisko cieplejszych zim (i zanikających ekstremów chłodu) to temat osobny, i z dwoma konkretnymi, krytykowanymi przez Yohe twierdzeniami Koonina o letnich falach upałów, nie ma bezpośredniego związku.

Grenlandia

Prof. Dąbski przywołuje rekonstrukcję bilansu masy lądolodu grenlandzkiego Mankoffa i in. (2021) celem udowodnienia, że Koonin miał rację, bo lądolód tracił masę w latach 1920. podobnie szybko jak w pierwszej dekadzie XXI wieku. Po pierwsze jednak, Koonin pisał nie o latach 1920., tylko o 1940., i porównywał to ze stanem dzisiejszym, a nie pierwszą dekadą XXI wieku. Po drugie, dane które cytuje profesor Dąbski wskazują, że w ostatniej pełnej dekadzie (lata 2010.) lądolód Grenlandii tracił średnio dwukrotnie więcej lodu (250 Gt/rok) niż w latach 1920. (130 Gt/rok) i trzykrotnie więcej niż w latach 1940. (75 Gt/rok).

Niestety, nie jest dużym pocieszeniem, że „od kilku lat bilans masy obu lądolodów poprawia się”. Roczne zmiany bilansu masy charakteryzują się pewną zmiennością, nie jest więc trudno znaleźć kilka lat, kiedy ubytek jest mniejszy niż w latach poprzedzających. Nie spodziewamy się jednak, aby ten ubytek zamienił się w przyrost, i by wraz z postępującym ociepleniem klimatu oba lądolody zaczęły rosnąć. W końcu, jak sam Maciej Dąbski zauważa w innym miejscu swojego listu, w przeszłości geologicznej Ziemi bywało cieplej niż obecnie, i towarzyszył temu wyższy poziom morza, czego przyczyną była częściowa albo całkowita deglacjacja lądolodów Grenlandii i Antarktydy. Nie ma powodów, aby sądzić, że tym razem ocieplenie spowoduje inne zachowanie lądolodów i że wraz ze wzrostem temperatury zaczną one rosnąć.

Koszty zmiany klimatu

Nie ma sprzeczności pomiędzy cytowaną w naszej recenzji tezą Yohe o tym, że koszty ekonomiczne zmiany klimatu do końca stulecia nie będą, wbrew temu co twierdzi Koonin, „minimalne”, a wzmiankowanymi przez profesora Dąbskiego wnioskami z pracy Formetta i Feyena (2019). Pierwsze dotyczy przyszłości, a drugie przeszłości (artykuł analizuje okres 1980-2016). Ponadto, nawet jeśli działania adaptacyjne redukują zagrożenia związane z takimi zjawiskami jak ulewne deszcze, fale upałów, wzrost poziomu morza czy tornada, działania te nie są bezkosztowe, i zazwyczaj związane z nimi koszty skalują się wraz z wielkością zmiany klimatu, przed którą mają chronić.

Konsensus, czułość klimatu i zjawiska ekstremalne

Według prof. Dąbskiego „nie ma konsensusu naukowego w kwestii mocy z jaką emisje gazów cieplarnianych oddziałują na klimat”, gdyż „IPCC nie ustalił”, jaka jest wartość czułości klimatu. To nieporozumienie: w naukach przyrodniczych parametry takie jak czułość klimatu zawsze poznawane są w oparciu o pomiary i ich analizę statystyczną, z niezerową niepewnością. Samo istnienie niepewności nie oznacza braku konsensusu, ani że czegoś nie ustalono. O takiej sytuacji można byłoby mówić, gdyby wartości badanego parametru ustalone różnymi metodami albo pomiarami były ze sobą sprzeczne, a ich zakresy niepewności — rozłączne.

W przypadku czułości klimatu od dawna wiemy, m. in. dzięki pionierskim, nagrodzonym nagrodą Nobla 2021 badaniom Syukuro Manabe z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, że wynosi ona “około” 3 stopnie Celsjusza na podwojenie zawartości dwutlenku węgla w atmosferze. To “około” oznacza (niesymetryczny) zakres niepewności od 2 do 5 stopni, i obejmuje szeroki konsensus wyników uzyskanych poprzez analizę teorii procesów klimatycznych, różnych rodzajów modeli, pomiarów historycznych i rekonstrukcji paleoklimatycznych (Sherwood i in., 2020).

Oczywiście, nie wszystkie aspekty zmiany klimatu są poznane równie dobrze, zdarza się też, że zjawiska których występowanie przewidujemy (w oparciu o argumenty teoretyczne, albo modelowanie numeryczne) nie zostały jeszcze bezdyskusyjnie wykryte w danych obserwacyjnych. Czasami sygnał związany ze zmianą klimatu jest wciąż względnie niewielki w porównaniu do naturalnej zmienności klimatycznej, czasami obserwacje historyczne są niedoskonałe i nie pozwalają nam na wyciągnięcie jednoznacznych wniosków. Sytuacja taka dotyka obszar badań związanych ze zjawiskami ekstremalnymi, które z definicji są zdarzeniami rzadkimi i jako takie sprawiają problemy natury statystycznej.

Albedo

W obronie wyników badań projektu BBSO Earthshine nad zmianami albedo profesor Dąbski powołuje się na pracę Goesslinga i in. (2024), o której pisaliśmy kilka miesięcy temu w artykule Globalne ocieplenie zabiera nam chmury. Zastrzeżenia wobec pierwszych wniosków z BBSO Earthshine nie dotyczą jednak tego, że zmiany zachmurzenia nie wpływają na albedo Ziemi – bo wpływają – ani że nie mają wpływu na bilans radiacyjny i średnią temperaturę planety – bo oczywiście mają. Chodzi o to, że pierwsze analizy danych z projektu Earthshine wskazywały jednak na zmienność albedo kilkakrotnie większą niż rzeczywista, i którą zmierzono innymi metodami. Widać to nawet w pracy, o której pisze Maciej Dąbski: pomiary strumienia pochłoniętego promieniowania słonecznego zmierzone przez instrumenty satelitarne CERES (rys. 2 u Goesslinga i in.) wskazują na bardzo niewielkie zmiany (o około 1 W/m²) w okresie 2000-2003; Koonin i jego współautorzy w pracy z 2004 roku (Pallé i in., 2004) widzieli tutaj spadek aż o 6 W/m². Podkreślmy jeszcze raz, że w poprawionej analizie danych projektu Earthshine, Koonin i jego współautorzy tak dużych zmian albedo już nie znaleźli (Goode i in., 2021).

Promieniowanie kosmiczne

Profesor Dąbski broni też hipotezy o związku zachmurzenia ze strumieniem promieniowania kosmicznego, powołując się na artykuł Kumara i in. (2023). Jeśli jednak przyjrzymy się dokładniej wnioskom autorów, odkryjemy że „korelacje o różnym znaku, dość silne i zależne od regionu i wysokości chmur” oznaczają współczynniki korelacji równe -0,54 dla chmur piętra niskiego, 0,42 dla chmur piętra średniego i 0,26 dla chmur piętra wysokiego. Nawet więc akceptując te wyniki jako poprawne, oznaczałoby to, że strumień promieniowania kosmicznego jest odwrotnie skorelowany z wielkością pokrywy niskich chmur (których wkład w zmiany albedo jest największy), a zatem wzrost aktywności słonecznej (i związany z nim spadek strumienia promieniowania kosmicznego) powinien powodować wzrost zachmurzenia i globalne ochłodzenie – odwrotnie, niż twierdzili proponenci hipotezy o wpływie promieniowania kosmicznego na klimat.

Ponieważ jednak, zgodnie z analizą Kumara i in. strumień promieniowania kosmicznego jest też dodatnio skorelowany z pokrywą chmur piętra średniego, oba efekty w praktyce wzajemnie by się niwelowały… gdyby te korelacje faktycznie odzwierciedlały głębszy związek przyczynowo-skutkowy.

Czy tak jednak jest w istocie? W artykule Kumara i in. przytaczane wartości współczynnika korelacji są w większości efektem istnienia długoterminowych trendów w analizowanych szeregach: wzrostowego trendu promieniowania kosmicznego, spadkowego trendu pokrywy chmur piętra niskiego, i ponownie wzrostowego trendu pokrywy chmur piętra średniego. W krótszych skalach czasowych, w których przecież też powinien być wyraźny wpływ jonizacji na nukleację chmur, korelacja znika (rys. 2b w cytowanej pracy). Widać to chociażby w ostatnim, 25. cyklu słonecznym: wraz ze wzrostem aktywności Słońca pomiędzy minimum, osiągniętym w roku 2020, a obecnym maksimum (i związanym z nim spadkiem strumienia promieniowania kosmicznego, którego to związku, wbrew sugestii prof. Dąbskiego, nikt nie kwestionuje), zgodnie z wynikami Kumara i in. powinniśmy też obserwować wzrost pokrywy chmur piętra niskiego. Jak wiemy z przytaczanego również przez Macieja Dąbskiego badania Goesslinga, tak się jednak nie stało (patrz też Globalne ocieplenie zabiera nam chmury).

Na poparcie hipotezy o wpływie promieniowania kosmicznego na klimat profesor Dąbski przywołuje też wyniki badań o związku między wykonanymi w latach 1960. atmosferycznymi testami jądrowymi a opadami deszczu (Harrison i in. 2020). Zjawisko to, nawet jeśli jest rzeczywiste, jest skutkiem ekstremalnych i niewystępujących obecnie w ziemskiej atmosferze warunków. Możemy mieć jednak wątpliwości, czy faktycznie jest rzeczywiste: rys. 3b z pracy pokazuje, że jest to efekt bardzo subtelny, a autorzy koncentrują się na szukaniu korelacji z opadami deszczu. Można byłoby też zastanawiać się, dlaczego analizowane jest tylko zachmurzenie z jednego obserwatorium w Lerwick, skoro efekt powinien być globalny. Sam fakt że korelacja ze zmianami zachmurzenia dotyczy tylko dni, w które w odległym o 1000 kilometrów Kew zachmurzenia nie było, sugeruje, że może być ona przypadkowa i niereplikowalna obserwacjami z innych stacji.

Postulowany w kolejnej cytowanej przez prof. Dąbskiego pracy (Shaviv i in. 2023) związek pomiędzy jonizacją atmosfery a temperaturą w fanerozoiku został zdiagnozowany w oparciu o dopasowanie dwóch krzywych: rekonstruowanej temperatury i strumienia galaktycznego promieniowania kosmicznego w ciągu ostatniego pół miliarda lat. Ponieważ są one obciążone bardzo dużymi niepewnościami i zależą od wielu trudnych do weryfikacji założeń (np. dotyczących struktury Drogi Mlecznej, czy stabilności geochemii oceanów – patrz Grossman i Joachimski, 2022, rys. 5) trudno jest uznać wnioski autorów za „bardzo prawdopodobne”.

Na koniec zaznaczmy, że posiadamy współczesne pomiary wielu parametrów związanych z ziemską atmosferą i aktywnością słoneczną, w ilości o kilka rzędów wielkości większej niż dane analizowane przez Harrisona i in. (analiza korelacji zachmurzenia jest tu oparta o dwie próbki pomiarów z 71 dni, a serie pomiarowe globalnych wahań zachmurzenia i strumienia promieniowania kosmicznego liczą 30-40 lat), i mierzone z dokładnością o wiele rzędów wielkości większą niż rekonstruowane przez Shaviva i in.^[i] Pomiary te wskazują, że udział wahań promieniowania kosmicznego w zmianach klimatu obserwowanych w ostatnich dekadach był w najlepszym wypadku minimalny (np. Pierce 2017 i cytowane w niej prace).

Podkreślmy jednak jeszcze raz: żadna z przywoływanych przez prof. Dąbskiego prac, niezależnie od jej wniosków, nie sprawia że opublikowane przez Koonina i jego współautorów ponad dwadzieścia lat temu wyniki projektu BBSO Earthshine przestaną być niepoprawne.

Koonin a modelowanie klimatu

Prof. Maciej Dąbski w swoim liście pisze, że Koonin „ma duże kompetencje do wypowiadania się w kwestii modeli komputerowych”. Nie kwestionujemy kompetencji Koonina w zakresie, którym zajmował się naukowo, jak modelowanie zderzeń ciężkich jonów. Tym niemniej, jak pokazaliśmy w naszej recenzji, błędy i nadinterpretacje zawarte w jego książce wskazują, że jego wiedza na temat konkretnie modelowania klimatu jest powierzchowna. Poruszonych w naszej krytyce kwestii dotyczących modelowania prof. Dąbski nie kontestuje, zamiast tego podnosi nowe.

Zmiany temperatury troposfery

Profesor Dąbski pyta się, jak wyjaśnić „zdecydowaną niezgodność modelowanych temperatur górnej tropikalnej atmosfery z bezpośrednimi pomiarami jaką wykazali Christy, McNider (2017) i McKitrick, Christy (2018)”. Problem ten istnieje w klimatologii już 30 lat, na szczęście możemy podać przynajmniej częściowe jego wyjaśnienie.

Modele klimatu nie są idealną reprezentacją rzeczywistości, można więc spodziewać się różnic wynikających z niedoskonałej reprezentacji procesów fizycznych, zwłaszcza tych zachodzących w skalach niższych niż rozdzielczość modelu. Błędy mogą dotyczyć również konfiguracji przeprowadzanych symulacji albo zasilających je warunków brzegowych (wymuszeń), Jak np. nieciągłość danych o emisji sadzy pochodzącej ze spalanej biomasy roślinnej patrz Po-Chedley, 2022 czy Casas i in., 2022).

Wiemy jednak, że różnice pomiędzy modelowanymi a obserwowanymi (satelitarnie, radiometrami MSU/AMSU i radiosondami) trendami temperatury górnej tropikalnej troposfery są znacznie zredukowane w symulacjach typu AMIP, czyli takich, w których model atmosfery jest sprzężony z obserwowanymi zmianami temperatury oceanów. Wskazuje to, że wzmocnione ocieplenie górnej troposfery jest realnym, odzwierciedlanym przez modele fenomenem. Oznacza to też, że w przypadku symulacji modeli sprzężonych (o których mowa w cytowanych przez prof. Dąbskiego artykułach) wartość modelowanego trendu będzie zdominowana przez wielodekadową zmienność systemu klimatycznego (jak oscylacje pacyficzne IPO i PDO). Rzeczywisty świat dostarcza nam tylko jednej realizacji tej zmienności, sprzężone modele klimatyczne próbkują zaś cały ich rozkład, i za część rozbieżności odpowiada właśnie nieuwzględnienie przy porównaniu trendów, całego zakresu rozkładu tej zmienności (Chung i in., 2022, Po-Chedley i in., 2021).

Z drugiej strony, pomiary temperatury atmosfery też nie są doskonałe i są obciążone niemałymi błędami systematycznymi. W przypadku pomiarów satelitarnych wynikają one z degradacji instrumentów i samych orbit, a także problemów ze wzajemną kalibracją danych z różnych satelitów. Dodatkowo, ponieważ mierzą promieniowanie emitowane przez różne warstwy atmosfery, konieczne jest usunięcie wpływu emisji ochładzającej się stratosfery (więcej na te tematy: Co satelity mówią o ociepleniu atmosfery). Pomiary radiosondowe z kolei są ograniczone w przeważającej większości do obszarów lądowych półkuli północnej i niższych wysokości troposfery. Pomiary radiookultacji atmosfery są najmłodszą, choć bardzo obiecującą techniką obserwacyjną, i mają własne rodzaje błędów systematycznych. Trendy temperatury uzyskane w oparciu o pomiary wykonane różnymi metodami znacznie się różnią (Steiner i in, 2020, zwłaszcza rys. 10b, 13b.), a pomiary wykonane metodami radiookultacji oraz teledetekcji emisji podczerwieni są spójne z symulacjami modeli klimatu (Vergados i in, 2020 oraz Ladstädter i in., 2023 i Zhou i in., 2025).

Niezgodność między modelowanymi a mierzonymi temperaturami tropikalnej troposfery nie jest więc zdecydowana, i nie występuje we wszystkich analizach pomiarów.

Modelowanie klimatu holocenu i fanerozoiku

W temacie rozbieżności symulacji i rekonstrukcji temperatur w holocenie odsyłamy do naszego artykułu sprzed kilku lat (Zagwozdka temperatur holocenu). Kwestia ta wciąż pozostaje dzisiaj nierozstrzygnięta (Chen i in., 2023), choć dotychczas przeprowadzane badania wskazują na niedoskonałości rekonstrukcji warunków panujących na Ziemi tysiące lat temu (np. Wan i in., 2024) , oraz konfiguracji modeli klimatu (np. Chen i in., 2024 czy Jiang i in., 2024).

Jeśli chodzi o rekonstrukcję klimatu fanerozoiku, powtórzymy to co wcześniej pisaliśmy o pracy Shaviva i in.: zarówno temperatura jak i koncentracja dwutlenku węgla w atmosferze rekonstruowana jest z dużymi niepewnościami, niewidocznymi na wykresie załączonym przez prof. Dąbskiego, choć obecnymi w cytowanym przez niego artykule źródłowych. Nie spodziewamy się więc idealnej korelacji tych dwóch krzywych, tym bardziej, że nie oczekujemy też, że wahania dwutlenku węgla były jedynym czynnikiem decydującym o klimacie w przeszłości geologicznej Ziemi. W ciągu pół miliarda lat zmieniało się położenie kontynentów, ukształtowanie basenów oceanicznych, pojawiały i znikały pasma górskie i rzeki, ewoluowały całkowicie nowe rodzaje roślin i zwierząt. Kiedy więc napotykamy w paleoklimatologii takie problemy jak „w okresie neoglacjalnym temperatura spadała a stężenie CO₂ rosło”, albo że „korelacja między CO₂ a temperaturą była zerowa lub ujemna przez ok 250 mln lat”, nie jest to powodem by nagle zacząć wątpić w ustalenia dotyczące współczesnej zmiany klimatu czy wyrzucić do kosza fizykę gazów cieplarnianych. Nasza wiedza na temat zmian klimatu w odległej przeszłości jest i zawsze będzie oparta o dane pośrednie, zawsze będzie niepełna, i siłą rzeczy będzie ograniczać nasze możliwości bezbłędnego modelowania Ziemi sprzed tysięcy czy milionów lat.

Globalne ocieplenie w latach 1940.

Związana z tym jest kolejna kwestia podniesiona przez prof. Dąbskiego. Trudno jest bez cienia wątpliwości orzekać o przyczynach zjawisk klimatycznych z przeszłości – nawet relatywnie nieodległej, jak lata drugiej wojny światowej – jeśli nie dysponujemy odpowiednimi danymi obserwacyjnymi, a te którymi dysponujemy, wciąż są obciążone różnymi błędami systematycznymi. Nie możemy jednak cofnąć się w czasie i wykonać obserwacji satelitarnych planety w roku 1940; nie możemy rozmieścić boi pomiarowych na oceanach, aby zastąpić niedoskonałe pomiary ówczesnych statków i okrętów; nie możemy zmienić praktyk obserwacyjnych pracujących wtedy meteorologów. Musimy zatem pracować z niedoskonałymi danymi będącymi wynikiem niedokładnie przeprowadzanych pomiarów.

Argumenty przemawiające za tym, że część widzianego w szeregach temperatury oceanów ocieplenia w latach lat 1930. i 1940. jest artefaktem danych a nie realnym zjawiskiem fizycznym, zawsze będą więc natury pośredniej, i to mieliśmy na myśli używając słowa „poszlaki” (a nie np. silniejszego „dowody”). Tym niemniej, pewne rzeczy wiemy na pewno: między innymi to, że przebieg drugiej wojny światowej skutkował dużymi zmianami w lokalizacji i sposobie wykonywania pomiarów temperatury oceanów. Wiemy, że bitwa o Atlantyk spowodowała spadek liczby obserwacji wykonywanych przez brytyjską marynarkę handlową; wiemy że atak na Pearl Harbour miał podobne skutki na Pacyfiku; wiemy że w czasie wojny częściej mierzono temperaturę wody morskiej używanej do chłodzenia silników okrętowych, i że woda ta była zazwyczaj cieplejsza od tej pobieranej tradycyjnymi metodami (ciągniętym za rufą wiadrem). Wiemy, że czynniki te miały duży wpływ na analizy zmian temperatury oceanów, i choć klimatolodzy starają się ten wpływ uwzględniać i usuwać w procesie zwanym homogenizacją, mamy poszlaki że szeregi temperatury globalnej, takie jak te cytowane przez Koonina, wciąż zawierają błędy systematyczne zawyżające amplitudę zmian w okolicach II wojny światowej.

Oczywiście, problemy te znane są klimatologom od dawna (patrz np. Brooks, 1926 i Barnett, 1984) i był przedmiotem wielu badań, więc jeśli prof. Dąbski jest zainteresowany tematem, odsyłamy do literatury naukowej na ten właśnie temat (Sippel i in., 2024, Chan i Huybers, 2021, Thompson i in., 2009, Thompson i in., 2008, Chan i in., 2019, Cowtan i in., 2017, Kennedy i in., 2011, Carella i in., 2017).

Maciej Dąbski twierdzi dalej, że posiada poszlaki, że „NASA fałszuje dane, żeby sztucznie zawyżyć współczesne tempo ocieplania”. Jeśli takie poszlaki faktycznie posiada, zachęcamy aby je publicznie ujawnił, będzie to z korzyścią dla nas, innych osób korzystających z danych NASA, i całej nauki. Podejrzewamy jednak, że insynuacje te – jak wiele podobnych, które powtarzane były przez wiele lat w środowisku osób kwestionujących globalne ocieplenie – mogą być oparte na znalezionych w internecie teoriach spiskowych, wynikające z niezrozumienia danych, metod pomiaru i sposobów ich przetwarzania.

Czy współczesne ocieplenie może mieć naturalne przyczyny?

Na zakończenie swojego listu prof. Dąbski pyta, czy czynniki naturalne mogły się przyczynić do współczesnego ocieplenia. Uczciwie odpowiadamy, że nie, a załączone przez niego przez niego wykresy tego nie pokazują. Przykładowo, źródło wykresu irradiancji słonecznej (Lindsey 2025) odnotowuje, pod nagłówkiem „Aktywność słoneczna nie może być wyjaśnieniem globalnego ocieplenia”, że zmiana aktywności słonecznej może odpowiadać za zaledwie 1% globalnego ocieplenia obserwowanego od połowy XIX wieku.

Aby wykazać znaczący czy dominujący wpływ naturalnych czynników na globalne ocieplenie w ostatnich dekadach, potrzebna jest spójna teoria, zawierająca opis mechanizmu fizycznego wyjaśniającego obserwowane zmiany, i jednocześnie tłumacząca dlaczego teoria dotychczas akceptowana jako poprawna (wzmocnienie efektu cieplarnianego spowodowanego emisją gazów cieplarnianych), poprawną nie jest. Garść wykresów niepowiązanych spójną hipotezą to niestety trochę za mało.

Na koniec: kwestie retoryczne i pozamerytoryczne

W liście pojawiła się prośba o nieetykietowanie głosów polemicznych jako „denialistycznych” – staraliśmy się ją uszanować, jednak zarzut, że porównujemy osoby mające odmienny pogląd do „płaskoziemców”, wymaga doprecyzowania. Intencją umieszczenia żartobliwej ilustracji było zobrazowanie dysproporcji między wiedzą opartą na konsensusie naukowym a stanowiskami mniejszościowymi, a nie obrażanie przedstawicieli tych stanowisk. Pojęcia takie jak „denializm” czy „negacjonizm klimatyczny” są to zjawiska wielokrotnie opisane w literaturze naukowej (Oreskes i Conway, 2010; McCright i Dunlap, 2011, Dunlap i Brulle, 2015) i służą do określenia konkretnych postaw np. odrzucaniu konsensusu naukowego. Nie mają one na celu osobistego ataku, ale wskazanie określonych strategii retorycznych, które zostały zidentyfikowane jako szkodliwe dla debaty publicznej.

Użycie określenia „skrajnie nieodpowiedzialne” wobec felietonu red. Gadomskiego wynikało z troski o rzetelność przekazu naukowego oraz podkreślenia odpowiedzialności mediów — i nie tylko mediów — za kształtowanie tego przekazu w przestrzeni publicznej. Bo choć otwarta debata jest podstawą nauki, książka Koonina jest próbą pójścia na skróty i ominięcia związanych z nią rygorów: konieczności przeprowadzania badań naukowych, publikacji ich wyników, procesu recenzenckiego. Rozumiemy, że przygotowanie treści popularnonaukowych wiąże się często z różnymi kompromisami i uproszczeniami, ale jednostronnej, selektywnej, a czasami — jak pokazaliśmy powyżej i w naszej pierwotnej recenzji — zwyczajnie błędnej argumentacji Koonina nie da się w ten sposób wybronić, tym bardziej że zaczyna być ona cytowana w literaturze naukowej jako przykład uzasadnionych wątpliwości środowiska naukowego co do ustaleń klimatologii. Dziękujemy więc prof. Dąbskiemu za jego list i mamy nadzieję, że rozwijaliśmy jego wątpliwości, oraz że zarówno on, jak nasi czytelnicy lepiej zrozumieją źródła naszej krytyki książki Koonina.

i Dla przykładu, Shaviv i in. używają rekonstrukcji koncentracji dwutlenku węgla opartej o wyliczenia modelu GEOCARB-SULF z 2006 roku. W rekonstrukcji tej niepewność poziomu CO₂ dla większości fanerozoiku wynosi od kilkuset od kilku tysięcy ppm (https://doi.org/10.2475/09.2014.01). Obecny poziom dwutlenku węgla mierzymy z dokładnością do kilku dziesiątych części ppm. Wróć do tekstu.

The post Dyskusji o książce Koonina ciąg dalszy – odpowiedź na list prof. Dąbskiego appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wielu z nas zapewne, tak jak i ja, zadaję sobie pytanie, dlaczego, choć światowi liderzy doskonale zdają sobie sprawę, że zmiana klimatu jest zagrożeniem dla przetrwania naszej cywilizacji, nie robią wystarczająco dużo, aby zapobiec katastrofie. Sama wielokrotnie zastanawiałam się, co powstrzymuje ich przed podjęciem odpowiednich działań na rzecz transformacji, skoro mamy do jej przeprowadzania narzędzia i środki, a od niej zależy nasze przetrwanie. Co może być od niego ważniejsze?

Oczy otworzyła mi lektura nowej książki prof. Gerarda Toala Oceans Rise Empires Fall, wydanej w 2024 roku przez prestiżowe wydawnictwo Oxford University Press. Jej tytuł można przełożyć w wolnym tłumaczeniu jako „Oceany się podnoszą, imperia upadają.” Jej autor natomiast jest profesorem geografii politycznej i wykłada w School of Public and International Affairs na Uniwersytecie Virginia Tech Waszyngtonie. 

Tytuł książki jest w zasadzie jej konkluzją, wskazując nam, że wzrost oceanów oznacza upadek mocarstw. Zanim autor ją jednak przedstawi, prowadzi czytelnika bardzo ciekawą i zarazem przekonującą ścieżką intelektualną. Pokazuje nam dlaczego światowe mocarstwa, takie jak USA, kraje UE, ale też Rosja, a także Chiny czy Indie, które niedawno dołączyły do klubu największych potęg, nie podejmują wystarczających działań na rzecz walki ze zmianą klimatu.

Światowa polityka utknęła w XIX wieku i nie przystaje do obecnych wyzwań 

Toal uważa, że główną przyczyną jest fakt, że społeczeństwa i ich liderzy postrzegają świat poprzez pryzmat geopolityki. I to w jej klasycznej, najbardziej przestarzałej, oraz bardzo konserwatywnej formie. Ta wywodzi się z teorii heartland (“kluczowych obszarów”) Halforda Mackindera (brytyjskiego polityka i akademika). Opiera się również na doktrynie „przestrzeni życiowej” wymyślonej przez niemieckiego geografa, Friedricha Ratzela. Ta z kolei dała filozoficzną podstawę do budowy nazistowskich Niemiec. Zarówno teoria Mackindera jak i doktryna Ratzela przepełnione są szowinizmem i nacjonalizmem. Jak pokazuje Toal, do dziś zarówno jedno jak i drugie kształtuje indywidualistyczne zachowania państw w polityce zagranicznej. 

Jakie znaczenie ma to dla nieskutecznej walki ze zmianą klimatu? Niestety przemożne. Główne założenie geopolityki Mackindera mówi, że największe mocarstwa funkcjonują w opozycji do siebie i ich przetrwanie warunkuje ciągła rywalizacja. Dotyczy ona między innymi właśnie przestrzeni życiowej, którą oczywiście mocarstwa chcą powiększać, a z pewnością będą robić wszystko, aby nie stracić tej dotychczasowej. Państwa postrzegają więc Ziemię, nie jako jedną wspólną planetę, a jako jej poszczególne wycinki, należące do nich lub do ich stref wpływów. Rywalizacja wpisana w DNA poszczególnych krajów nie pozwala spojrzeć na Ziemię jako wspólną planetę – a klimatu, jak wiemy, nie imają się kategorie polityczne.  System klimatyczny jest wspólny,  tak samo jak wspólna jest planeta, na której żyje wiele różnych nacji. 

Zmiana klimatu nie dostosuje się do polityki. Polityka będzie musiała dostosować się do niej 

Kraje, a zwłaszcza mocarstwa, są więc skupione na nieustannej rywalizacji między sobą i uznają to za swój najważniejszy cel i największe wyzwanie. Skupiają się wobec tego między innymi na rozgrywaniu konfliktów globalnych czy regionalnych (takich z jakim mamy np. do czynienia obecnie na Ukrainie), a nie na postępującej zmianie klimatu. A ta z punktu widzenia realiów i fizyki jest de facto znacznie większym zagrożeniem dla bezpieczeństwa dla wszystkich państw, bez względu na ich ambicje polityczne. 

Tymczasem światowi liderzy mają w zwyczaju postrzegać globalne ocieplenie jako jeden z problemów, ale nie ten najważniejszy, co jest głęboką krótkowzrocznością, bowiem cywilizacji nie unicestwi żaden konflikt regionalny, natomiast zmiana klimatu ma ten potencjał z całą pewnością, co zostało już wielokrotnie pokazane i ilustrowane setkami dowodów naukowych (czytaj np. Punkty krytyczne – Ziemia „stabilna” czy „cieplarniana”? czy Jaki jest próg klimatycznej katastrofy? ). 

Jak przekonuje Toal, do stawienia czoła wyzwaniu, jakim jest zmiana klimatu, niezbędna jest ścisła współpraca wszystkich aktorów międzynarodowych i bez niej to się po prostu nie uda. Tymczasem państwa, nawet kształtując swoje polityki klimatyczne, robią to w opozycji do siebie nawzajem. Na przykład europejski Zielony Ład jest w założeniach skonstruowany tak, by nie dać się chińskiej konkurencji. Podobnie wprowadzony za Bidena stymulujący dekarbonizację Inflation Reduction Act, ma jednocześnie faworyzować rozwiązania dostarczane przez amerykańską gospodarkę, stojąc w opozycji do UE i Chin. 

Jak zauważa Toal, w wielu przypadkach rywalizacja między mocarstwami (na przykład Chin i USA o Tajwan czy USA, Europy z Rosją o obszar postradziecki) dodatkowo napędza emisje, ponieważ kraje zamiast koncentrować się na ich cięciu wydają ogromne środki na zbrojenia, a w wypadku konfliktów również spalana jest wielka ilość paliw kopalnych, co nie pozwala na skuteczną walkę ze zmianą klimatu. 

„Musimy porzucić iluzję wiecznego wzrostu gospodarczego i postawić na degrowth”

Ponadto naukowiec zauważa, że z teorii geopolityki wyrasta także klasyczny liberalizm, który stworzył iluzję nieustannego wzrostu gospodarczego. Nie jest on możliwy, chociażby ze względu na ograniczoną ilość zasobów ziemskich. Ponadto próba podtrzymania go jest nie do pogodzenia ze stabilizacją klimatu i światowi liderzy, powinni przestać utrzymywać społeczeństwa w tej iluzji. Tymczasem nawet polityki klimatyczne takie jak Inflation Reduction Act czy Zielony Ład, mówią o tym, że transformacja ma stymulować dalszy wzrost gospodarczy, a nie wspominają o potrzebie zmiany tej tendencji, o czym coraz częściej informują badacze  zajmujący się ekonomią środowiskową (np. Wiedmann i in., 2020).  

Głównym problemem przedstawionym w książce jest fakt, że globalny indywidualizm oparty na antagonizmach między mocarstwami hamuje kolektywny wysiłek na rzecz uchronienia całej ludzkości przed katastrof. Dzieje się tak dlatego, że poszczególne imperia spalają się w ułudzie ochrony własnego terytorium przed sobą nawzajem, tracąc z oczu o wiele poważniejsze wyzwanie. Tymczasem owe terytoria już są zagrożone  w wyniku prowadzonego przez całą ludzkość eksperymentu geofizycznego w postaci szalonych emisji gazów cieplarnianych. Niebawem mogą one zostać zniszczone przez gwałtowne zjawiska pogodowe czy też częściowo lub całkowicie zniknąć pod wodą. To już się de facto dzieje, na przykład w przypadku wschodniego wybrzeża Stanów Zjednoczonych. To z kolei doprowadzi do destabilizacji i upadku imperiów – nawiązując ponownie do tytułu książki. 

Toal przede wszystkim odnosi się w swojej książce do imperiów właśnie, bo to one głównie wyemitowały i emitują największe ilości gazów cieplarnianych, z USA na czele. To również one w największym stopniu wpływają na decyzje co do światowej polityki klimatycznej, która według Toala ponosi całkowitą porażkę, co widać podczas specjalnie jej poświęconych corocznych konferencji klimatycznych COP, organizowanych pod egidą ONZ. 

Jak bardzo mocarstwa tkwią w obsesji wiecznego rozwoju i rywalizacji pokazuje według Toala postawa Chin i Indii. Obydwa kraje stoją na stanowisku, że owszem będą się dekarbonizować, ale chcą jednocześnie budować elektrownie węglowe, żeby mieć tyle energii, aby dojść do takiego bogactwa jak Zachód, z którym chcą się zrównać pod względem dochodu. Tymczasem i Chiny i Indie już są bardzo mocno dotknięte skutkami zmiany klimatu, a więc swoim podejściem szkodzą sobie same. Ta  postawa rujnuje też wysiłki na rzecz radykalnego cięcia emisji i tworzy de facto klimatyczny kolonializm. Polega on na tym, że państwa biedne, głównie globalnego południa, ponoszą największe koszty emisji w postaci najróżniejszych katastrof, do których się nie przyczyniły, ponieważ ich emisje gazów cieplarnianych są i były śladowe. 

Wielka katastrofa albo seria katastrof klimatycznych obali imperializm 

Jaką więc przyszłość kreśli przed nami Gerard Toal? Niestety nie jest ona zbyt świetlana. Jego zdaniem państwa nie będą zdolne wyrwać się z geopolitycznych okowów i podporządkować wspólnemu celowi, jakim jest redukcja emisji do zera.  Może oczywiście jeszcze wydarzyć się jakaś spektakularna tragedia albo seria tragedii, która wywoła globalną reakcję. Ta w końcu doprowadzi do tego, że światowi liderzy zostaną zmuszeni do przestawienia wszystkich działań na tryb walki ze zmianą klimatu i wymusi globalną współpracę. Według niego może też powstać światowa koalicja na rzecz walki ze zmianą klimatu, która doprowadzi do ponadnarodowego zjednoczenia mieszkańców Ziemi, których celem będzie uchronienie gatunku przed zagładą. Toal wspomina także o oddaniu władzy w ręce naukowców. 

W konkluzjach swojej książki badacz przekonuje jednak, że zanim zdarzy się najgorsze, powinniśmy już teraz porzucić myślenie w kategoriach sformułowanej w XIX wieku geopolityki. Zwraca uwagę, że ta nie istniała od zawsze, tak samo jak kapitalizm też nie istniał zawsze, a w niektórych krajach nie zaistniał wcale, natomiast ludzkość funkcjonowała. Powołuje się tu na słowa sekretarza generalnego ONZ Antonio Guterresa: Collective action or collective suicide (Wspólne działania, albo zbiorowe samobójstwo).  

Chociaż książka prof. Gerarda Toala wyszła  w języku angielskim i nie wiadomo, czy doczeka się tłumaczenia na polski, warto podjąć się wysiłku i ją przeczytać. Szczególnie powinni to zrobić podejmujący decyzje politycy, ale także wszyscy zajmujący się bezpieczeństwem i polityką klimatyczną czy też po prostu osoby zatroskane o stan naszego klimatu. 

To doskonałe studium naszej niemocy w radzeniu sobie z kryzysem planetarnym, dające odpowiedź na pytanie, dlaczego sobie nie radzimy i pokazujące jak kalki myślowe, w których funkcjonujemy, się do tego przyczyniają. Książka będzie także świetnym wstępem do zrozumienia czym jest klasyczna geopolityka, bo jej teorii i jej korzeniom Toal poświęca właściwie pierwsze 4 rozdziały, a dopiero w 7., ostatnim rozdziale tłumaczy dokładnie zależności między zmianą klimatu, a nią samą. Chociaż lektura może nie być łatwa ze względu na dość zagmatwane pojęcia politologiczne, to profesor Toal podkreśla, że jest to książka dla każdego, a jej przeczytanie z pewnością otwiera oczy i pozwala spojrzeć na politykę klimatyczną z  nowej perspektywy.

The post „Oceany się podnoszą, imperia upadają” – recenzja książki Gerarda Toala appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Ponad 360 osób spotkało się w lutym, by pochylić się nad losem mokradeł.

Pochylać się jest nad czym, bo mokradła to jeden z najbardziej niedocenionych elementów przyrody. Choć jest niezwykle ważny, jego niszczenie przychodzi nam jednak z równie niezwykłą łatwością.

Dlatego uczestnicy konferencji na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu nie ograniczyli się tylko do rozmów i wymiany myśli. Kilkudniowe wydarzenie zaowocowało też utworzeniem „paktu dla mokradeł”.

Dlaczego należy chronić mokradła?

Ekosystemy mokradłowe obejmują szeroką gamę siedlisk wodno-błotnych. To nie tylko torfowiska i bagna, lecz także po części jeziora, rzeki i solniska, wody stałe lub okresowe, a także zbiorniki naturalne lub sztuczne.

W deklaracji podkreślono, że prawidłowe funkcjonowanie wszystkich tych ekosystemów jest niezbędne dla spowolnienia postępującej zmiany klimatu, a także zniwelowania coraz częściej obserwowanych zdarzeń ekstremalnych i katastrofalnych.

Ochrona i odtwarzanie tych ekosystemów są więc naszym wspólnym obowiązkiem. Jest to szczególnie istotne, gdyż wiele obszarów podmokłych zostało zdegradowanych, a duża liczba gatunków fauny i flory typowych dla różnego rodzaju mokradeł w Polsce jest zagrożona wyginięciem i znajduje się w Polskich Czerwonych Listach i Księgach

odnotowano w „pakcie”. 

Zanikające torfowiska 

Najnowsze badania naukowe pokazują, że aż 25% europejskich torfowisk zostało zdegradowanych, w tym 50% torfowisk w samej Unii Europejskiej. W Polsce jest jeszcze gorzej, bo odsetek zdegradowanych torfowisk wynosi aż 85%.

Oznacza to, że te ogromne obszary stały się emitorami, a nie pochłaniaczami dwutlenku węgla. Stan jezior czy (w większości uregulowanych) cieków wodnych także nie jest dobry, co możemy zaobserwować poprzez coraz częściej pojawiające się informacje medialne nt. zakwitów glonów czy zatrucia ryb w wodach

– zauważają twórcy dokumentu.

To inwestycja…

Ochrona mokradeł wymaga współdziałania różnych środowisk – od administracji państwowej i unijnej, przez instytucje naukowe, po stowarzyszenia i fundacje. By do niej faktycznie doszło, niezbędne jest więc stworzenie odpowiednich planów uwzględniających wiedzę i naukową, i techniczną. Potrzebne jest też wsparcie prawne i finansowe.

– To inwestycje, które są niezbędne dla ochrony i odtwarzania mokradeł, ochrony zasobów wodnych i jakości wód, przeciwdziałania suszom i spadkowi bioróżnorodności. Potrzebujemy ich, by chronić się przed postępującą zmianą klimatu, ale i poprawić obronność kraju. Przedostanie się wroga przez tego typu tereny jest przecież o wiele trudniejsze

– komentuje w rozmowie z „Nauką o Klimacie” prof. dr hab. Mariusz Lamentowicz z UAM, który od lat bada mokradła w Polsce i na świecie (przeczytaj wywiad z prof. Lamentowiczem).

… i akt patriotyczny

Do tego torfowiska stanowią jedne z najlepszych archiwów archeologicznych, historycznych i paleoekologicznych. Dzięki swoim właściwościom są unikatowym rezerwuarem doskonale zachowanych naturalnych „zabytków”. A tym samym kluczem do rekonstrukcji i zrozumienia naszej przeszłości oraz relacji naszych przodków z otaczającą ich przyrodą.

„To przecież w torfie zapisane zostało dziedzictwo kulturowe i historia naszych ziem, począwszy od pierwszych rolników sprzed siedmiu tysięcy lat, poprzez pogrzebane w torfie wały Biskupina, początki państwa Mieszka i jego następców aż po czasy obecne” – piszą autorzy „paktu dla mokradeł”.

I dodają: „Ochrona mokradeł to zatem akt patriotyczny, pozwalający zarówno na ochronę pamięci historycznej, naszej tożsamości i ochronę przyrody dla przyszłych pokoleń w myśl, że przeszłość to dziś.”

Czego potrzeba mokradłom?

W deklaracji zwrócono też uwagę na szereg działań, które należy podjąć, aby skutecznie chronić i odtwarzać mokradła w Polsce.

I tak uczestnicy konferencji postulują, by jako punkt wyjścia w ogóle uznano to, że jest to kluczowe działanie. Nie tylko w zakresie adaptacji do zmiany klimatu, ale i ochrony środowiska, w tym np. ograniczania czy też powstrzymywania wymierania gatunków.

Autorzy deklaracji postulują też o utworzenia systemu monitoringu stanu ekologicznego mokradeł oraz oceny ich funkcji ekosystemowych. Potrzebne są również lepsze instrumenty prawne, administracyjne i finansowe – służące również temu, by w odtwarzanie mokradeł chętniej zaangażował się sektor prywatny.

I miasta, i rolnictwo

Kolejne z rzeczy na liście „do zrobienia” to ograniczenia wydobycia i stosowania torfu w przemyśle ogrodniczym, szkółkarskim i innych sektorach, a także ochrona mokradeł w miastach, które często osuszane są na potrzeby inwestycji.

Niezwykle ważne jest też wypracowanie nowych zasad gospodarowania glebami torfowymi w sektorze rolniczym i leśnym. To o tyle istotne, że unijne plany z tym związane były jednym z elementów składowych rolniczych protestów w całej Europie.

– Dopiero niedawno w pełni doceniono znaczenie mokradeł w kontekście zmian klimatycznych. Mokradła gromadzą dwa razy więcej węgla niż lasy, a ich degradacja może prowadzić do emisji znacznych ilości dwutlenku węgla i metanu. Dlatego ich ochrona i odtwarzanie stanowią priorytetowe wyzwania dla ludzkości. Teraz musimy działać efektywnie w skali lokalnej, na obszarach rolniczych, leśnych i w miastach. W Polsce to dopiero początek drogi po ponad kilkuset latach degradacji

– podsumowuje prof. Lamentowicz.

The post Aż 85% mokradeł w Polsce zostało zdegradowane. Blisko 400 specjalistów stworzyło pakt, by je ratować appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wprowadzenie

Zmiany klimatyczne należą do najpoważniejszych wyzwań współczesnego świata. Ich skutki przejawiają się w ekstremalnych zjawiskach pogodowych oraz długotrwałych przeobrażeniach ekosystemów. Mimo że kwestie te były omawiane publicznie od wielu dekad, sposób ich prezentowania znacznie się zmienił. Terminologiczne rozróżnienia, takie jak „globalne ocieplenie” czy „zmiana klimatu”, pozornie subtelne, mogą istotnie wpływać na społeczne postrzeganie zagrożeń i konieczność podjęcia działań.

Media społecznościowe, w tym Reddit, odgrywają dziś kluczową rolę w kształtowaniu opinii publicznej. Reddit, dzięki strukturze tematycznych społeczności (tzw. subredditów), tworzy przestrzeń do wymiany poglądów oraz szczegółowej analizy języka i tonu dyskusji. Badania milionów postów z ostatnich 16 lat pokazują, jak zmieniał się sposób mówienia o klimacie i jakie emocje temu towarzyszyły.

Niestety, choć świadomość zagrożeń wynikających ze zmian klimatycznych rośnie, względna liczba dyskusji na ten temat w internecie maleje. „Zmęczenie tematem” (climate fatigue) i pojawianie się innych kryzysów – takich jak pandemia COVID-19 – przyczyniają się do spadku zainteresowania ochroną środowiska. Tymczasem sposób komunikowania o klimacie jest kluczowy dla mobilizacji społeczeństwa. Terminologia, emocje i stopień subiektywności wypowiedzi mogą zadecydować o tym, czy dana osoba uzna problem za pilny.

W niniejszym artykule przyglądam się, jak na przestrzeni lat ewoluował język dyskusji klimatycznych na platformie Reddit. Analizuję nie tylko ewolucję terminologii, ale też zmiany w dominujących emocjach oraz w poziomie subiektywności wypowiedzi. Wyniki badań, które wraz z Gabriele Fariello opublikowałem w Nature Communications Earth & Environment, mają istotne znaczenie nie tylko dla zrozumienia współczesnej debaty klimatycznej, lecz także dla wypracowania skuteczniejszych strategii komunikacyjnych, mogących ożywić społeczne zainteresowanie tym krytycznym tematem.

Ewolucja języka w dyskusjach o klimacie

Zmiany w sposobie mówienia o klimacie wykraczają poza kwestie semantyczne i są odbiciem szerszych procesów społecznych, politycznych i kulturowych. Słowa, których używamy do opisu problemów środowiskowych, kształtują naszą percepcję rzeczywistości i postawy wobec koniecznych działań. Było nie było, granice języka to granice naszego świata! 

Od lat 50. XX wieku w literaturze naukowej dominował termin „zmiana klimatu”, służący jako precyzyjne określenie procesów związanych z rosnącym stężeniem dwutlenku węgla w atmosferze. Z kolei  „globalne ocieplenie” zyskało popularność w latach 80., gdy wzrost średnich temperatur na Ziemi stał się wyraźnie zauważalny W języku angielskim termin ten kojarzy się z zagrożeniem, ponieważ wskazuje na narastające problemy wynikające z ogrzewania planety. „Zmiana klimatu” to pojęcie szersze – obejmuje zmiany w opadach, wzorce pogodowe oraz częstotliwość ekstremalnych zjawisk. Badania potwierdzają, że „zmiana klimatu” brzmi bardziej neutralnie i może osłabiać wrażenie pilności.

W 2002 roku doradca polityczny Frank Luntz zalecił administracji George’a W. Busha stosowanie terminu „zmiana klimatu” jako mniej groźnego i podkreślającego niepewność naukową. Pojawienie się nowego terminu mogło wpłynąć na postrzeganie zagrożeń przez opinię publiczną i zmniejszenie presji na podjęcie działań. Analiza postów z Reddit pokazuje, że około 2013 roku termin „zmiana klimatu” zaczął występować częściej niż „globalne ocieplenie”, zgodnie z ogólnoświatowym trendem obecnym także w statystykach wyszukiwarki Google.

Mimo to „globalne ocieplenie” nie zniknęło z dyskusji. Często występuje w kręgach konserwatywnych, gdzie bywa postrzegane jako bardziej jednoznaczne i mniej kojarzone z potrzebą natychmiastowych reform. W Stanach Zjednoczonych różnice w wyborze terminologii odzwierciedlają linie politycznych podziałów: konserwatyści częściej używają „globalnego ocieplenia”, a liberałowie „zmiany klimatu”.

Znaczenie terminologii dla percepcji problemu

Rozróżnienia między „globalnym ociepleniem” a „zmianą klimatu” mają też wymiar emocjonalny. Z analiz wynika, że „globalne ocieplenie” częściej wiąże się z pozytywnymi emocjami i prostszym językiem. Z kolei „zmiana klimatu” budzi więcej negatywnych skojarzeń i towarzyszy mu bardziej złożona terminologia. Może to wynikać z tego, że „zmiana klimatu” obejmuje wiele skomplikowanych kwestii, w tym katastrofy naturalne, konflikty społeczne i utratę bioróżnorodności, co stwarza wrażenie przytłoczenia skalą problemu.

Różnice w odbiorze tych terminów mają realne konsekwencje. Terminologia może wpływać na poziom akceptacji dla działań na rzecz ochrony środowiska. W ogóle to, w jaki sposób wyobrażamy sobie pozytywne działania na rzecz planety, bardzo często jest związane z różnego rodzaju metaforami, które przyjmujemy, a także różnego rodzaju stereotypami. W innym badaniu analizowałem, jak kojarzą się ludziom opakowania – okazało się, że często w kontekście zero waste ludzie dużo uwagi poświęcają krytykowaniu plastiku, a chwalą opakowania szklane. Automatycznie też mogą przyjmować, że szkło jest dobre dla klimatu, a plastik wyłącznie szkodliwy. Niestety, to podejście prowadzi w najlepszym wypadku do zmarnowanego wysiłku – o ile opakowania z plastiku zaśmiecają planetę, a ich produkcja jest odpowiedzialna za duże emisje CO₂, o tyle akurat w polskich realiach zwrotne opakowania szklane również zdecydowanie szkodzą, bo produkcja szkła jest energochłonna, podobnie transport i reutylizacja. W świecie idealnym szukalibyśmy możliwości stworzenia obiegu opakowań wielokrotnego użytku z twardego plastiku, a zakazania jednorazowych, ale – biorąc pod uwagę złą prasę, jaką ma plastik jako taki – nie zanosi się na to.

Społeczne i polityczne uwarunkowania języka

Ewolucja języka w dyskusjach o klimacie nie jest zjawiskiem przypadkowym. Zmiany te wynikają zarówno z dynamicznie zmieniających się warunków politycznych, jak i z prób dostosowania komunikacji do potrzeb różnych grup odbiorców. Sposób mówienia o klimacie różni się w zależności od środowiska politycznego, miejsca zamieszkania czy poziomu edukacji. Na przykład w bardziej konserwatywnych stanach USA preferowany jest termin „globalne ocieplenie”, który bywa postrzegany jako bardziej konkretny i mniej powiązany z potrzebą natychmiastowych działań.

Przemiany językowe w dyskusjach o klimacie, obserwowane na Reddit i innych platformach społecznościowych, są odbiciem głębszych zmian społecznych i politycznych. Terminologia odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu postaw wobec problemów środowiskowych i może decydować o skuteczności podejmowanych działań komunikacyjnych. W kolejnych sekcjach przyjrzymy się, jak emocje i subiektywność wpływają na odbiór problemu klimatycznego oraz jakie wyzwania stoją przed tymi, którzy chcą skutecznie komunikować zagrożenia związane ze zmianami klimatycznymi.

Rola platform społecznościowych w dyskusjach klimatycznych

Media społecznościowe odgrywają coraz większą rolę w kształtowaniu opinii publicznej na temat globalnych problemów, w tym zmian klimatycznych. Platformy takie jak Reddit, Twitter (obecnie X) czy Facebook stanowią przestrzeń, w której użytkownicy mogą wymieniać się poglądami, dzielić wiedzą i angażować w debaty. Jednak różnice w strukturze i funkcjonowaniu tych platform wpływają na charakter i ton prowadzonych na nich dyskusji.

Media społecznościowe mają ogromny potencjał, by służyć jako platformy edukacyjne w zakresie zmian klimatycznych. Umożliwiają szybkie rozprzestrzenianie informacji, angażowanie różnych grup społecznych i mobilizowanie do działania. Jednak skuteczność tych działań zależy od tego, jak dobrze treści są dostosowane do odbiorców. Platformy takie jak Reddit mogą pomóc w budowaniu zrozumienia i zaangażowania poprzez wspieranie otwartych, merytorycznych dyskusji. W praktyce oznacza to tyle, że powinniśmy się angażować w propagowanie wiedzy o klimacie, bo nawet drobne zaangażowanie, w gronie własnych znajomych, podtrzymuje zainteresowanie i sprzyja wywieraniu wpływu na politykę. 

Reddit, jako jedna z największych społeczności internetowych, oferuje wyjątkową perspektywę na długofalowe trendy w języku i emocjach towarzyszących rozmowom o klimacie.

 Wyróżnia się na tle innych mediów społecznościowych dzięki swojej strukturze opartej na tematycznych społecznościach, zwanych subredditami. Każdy subreddit skupia użytkowników zainteresowanych konkretnym zagadnieniem, co sprzyja bardziej szczegółowym i zróżnicowanym dyskusjom. W przeciwieństwie do Twittera/X, gdzie krótkie, często emocjonalne wypowiedzi dominują nad głębszymi analizami, Reddit pozwala na dłuższe, bardziej rozbudowane rozmowy. Dzięki temu można obserwować, jak zmieniają się opinie i sposób mówienia o problemach takich jak zmiana klimatu w dłuższym okresie.

W naszym badaniu wykorzystano 16 lat danych z Reddit, co pozwoliło prześledzić zmiany językowe i emocjonalne w postach dotyczących klimatu. Analiza objęła ponad 11,5 miliarda postów, z czego około 1,5 miliona dotyczyło bezpośrednio zmiany klimatu lub globalnego ocieplenia. Taka skala danych umożliwia unikalne spojrzenie na trendy w dyskusjach społecznych, które trudno uchwycić w tradycyjnych mediach.

Reddit jest platformą dla różnorodnych społeczności, od tych o naukowym profilu, takich jak r/askscience, po bardziej luźne i humorystyczne przestrzenie, jak r/memes. Subreddity, które szczególnie angażują się w dyskusje klimatyczne, różnią się pod względem tonu, złożoności języka i dominujących emocji. Na przykład subreddity o profilu naukowym cechują się bardziej obiektywnym tonem i wyższą złożonością języka, podczas gdy społeczności humorystyczne często podchodzą do tematu z dystansem, ale także z mniejszą precyzją.

Porównanie z innymi platformami społecznościowymi

Choć Reddit oferuje głębokie spojrzenie na ewolucję dyskusji o klimacie, inne platformy społecznościowe również odgrywają ważną rolę w kształtowaniu publicznego dyskursu. Twitter/X, ze względu na ograniczenie liczby znaków w jednym poście, sprzyja bardziej skrótowym i emocjonalnym wypowiedziom. Na X termin „globalne ocieplenie” częściej łączy się z nagłymi wydarzeniami pogodowymi, takimi jak fale upałów, podczas gdy „zmiana klimatu” jest częściej używana w kontekście politycznym i długofalowym.

Facebook, jako największa platforma społecznościowa, również pełni istotną funkcję w komunikacji klimatycznej, ale jego algorytmy często faworyzują treści kontrowersyjne lub budzące silne emocje, co może prowadzić do polaryzacji opinii. W przeciwieństwie do Reddita, który pozwala na bardziej zorganizowaną moderację treści w obrębie subredditów, Facebook i X rzadziej stosują mechanizmy kontroli jakości dyskusji.

Trend spadkowy w zaangażowaniu

Jednym z najbardziej niepokojących wyników naszej analizy jest to, że mimo wzrostu liczby użytkowników Reddit, udział postów dotyczących klimatu w całkowitej liczbie postów spada. Choć całkowita liczba tych dyskusji wzrasta, to ich udział procentowy maleje, co może świadczyć o zmniejszającym się relatywnym zainteresowaniu tematem. To może świadczyć o słabnącym względnym zainteresowaniu tematem – zjawisku określanym mianem climate fatigue. Przyczyn tego stanu rzeczy można upatrywać w:

• Przeciążeniu informacyjnym i obecności innych globalnych kryzysów (np. pandemii COVID-19),
• Poczuciu bezradności jednostki wobec skali problemu,
• Braku konkretnych efektów politycznych, które zachęcałyby do dalszej dyskusji.

Aby przeciwdziałać trendowi spadkowemu, należy wprowadzać nowe strategie komunikacyjne, zdolne na nowo zainteresować internautów tematem klimatu. Właściwie moderowane platformy społecznościowe mogą stać się skutecznym narzędziem edukacji i mobilizacji społecznej.

Zmienność emocji i subiektywności w rozmowach o klimacie

Dyskusje o zmianach klimatycznych na platformach społecznościowych są nasycone emocjami (tzw. sentymentem) i subiektywnością (czyli pisane są z punktu widzenia danej osoby, a nie w postaci prawd obiektywnych). Użytkownicy nie tylko wymieniają się faktami, ale także wyrażają swoje przekonania, obawy, nadzieje i frustracje. Analiza postów na Reddit pokazuje, że emocjonalny ładunek i poziom subiektywności tych rozmów zmieniały się znacząco na przestrzeni lat. Te zmiany odzwierciedlają zarówno społeczne nastroje, jak i sposób, w jaki ludzie angażują się w debatę na temat klimatu.

Rozmowy na temat „zmiany klimatu” są częściej nacechowane negatywnie w porównaniu z dyskusjami dotyczącymi „globalnego ocieplenia”. Termin „zmiana klimatu” budzi skojarzenia z szerokim zakresem problemów, takich jak katastrofy naturalne, utrata bioróżnorodności czy konflikty społeczne. W rezultacie użytkownicy, używając tego terminu, częściej wyrażają obawy, złość lub poczucie bezradności.

Co ciekawe, negatywny ton nie jest równomierny we wszystkich społecznościach Reddita. Subreddity naukowe, takie jak r/askscience, cechują się bardziej stonowanym i obiektywnym (w sensie tonu, nie faktycznej niezależności) językiem, co może wynikać z większego nacisku na precyzję i faktografię. Z kolei subreddity o charakterze aktywistycznym, takie jak r/climateaction, wyrażają bardziej emocjonalne reakcje, często związane z poczuciem pilności i frustracji wobec braku działań politycznych.

Choć dominują negatywne emocje, w dyskusjach o klimacie pojawiają się także pozytywne akcenty. W społecznościach skupionych na nauce lub rozwiązaniach technologicznych użytkownicy często wyrażają nadzieję, że postęp naukowy pozwoli złagodzić skutki zmian klimatycznych. Przykładem są rozmowy o odnawialnych źródłach energii, takich jak energia słoneczna czy wiatrowa, które budzą optymizm i wiarę w możliwość zmiany.

Subreddity takie jak r/Futurology często podkreślają potencjał innowacji i wspólnego działania w walce z kryzysem klimatycznym. Pozytywne emocje w takich rozmowach mogą działać motywująco, zachęcając użytkowników do angażowania się w działania proekologiczne.

Rola subiektywności w dyskusjach

Subiektywność, czyli wyrażanie osobistych opinii, emocji i przekonań, jest istotnym elementem dyskusji na temat klimatu. Analizy pokazują, że posty dotyczące „zmiany klimatu” są bardziej subiektywne niż te odnoszące się do „globalnego ocieplenia”. Może to wynikać z faktu, że „zmiana klimatu” obejmuje szerszy zakres problemów, które często są interpretowane w kontekście osobistych doświadczeń i przekonań.

Na przykład użytkownicy mogą dzielić się historiami o tym, jak zmiany klimatyczne wpłynęły na ich życie (np. poprzez susze, powodzie czy pożary). Tego rodzaju wypowiedzi nie tylko zwiększają subiektywność, ale także czynią dyskusję bardziej osobistą i angażującą emocjonalnie.

Emocje i subiektywność mają kluczowy wpływ na to, jak użytkownicy odbierają i uczestniczą w rozmowach o klimacie. Negatywne emocje, takie jak strach czy złość, mogą mobilizować do działania, ale jednocześnie prowadzić do „paraliżu emocjonalnego”, gdy problem wydaje się zbyt przytłaczający. Z kolei pozytywne emocje, takie jak nadzieja, mogą zwiększać zaangażowanie, szczególnie gdy towarzyszą im konkretne propozycje rozwiązań.

Wysoka subiektywność dyskusji może być zarówno jej atutem, jak i wyzwaniem. Z jednej strony, pozwala na bardziej emocjonalne i osobiste zaangażowanie w problem, co zwiększa poczucie wspólnoty i solidarności. Z drugiej strony, może prowadzić do polaryzacji i utrudniać merytoryczną debatę, zwłaszcza gdy różne grupy użytkowników operują skrajnie odmiennymi narracjami.

Przykłady wpływu emocji na działania

Jednym z przykładów, jak emocje wpływają na zaangażowanie, są posty dotyczące konkretnych wydarzeń, takich jak protesty klimatyczne czy działania aktywistów. Dyskusje na temat takich wydarzeń często wywołują intensywne reakcje – od entuzjazmu i wsparcia po sceptycyzm i krytykę. Subreddity aktywistyczne, jak r/climateaction, stają się przestrzenią do mobilizacji, podczas gdy bardziej sceptyczne społeczności, takie jak r/The_Donald, mogą podsycać dezinformację i cynizm.

W dyskusjach o klimacie, sposób i dynamika rozmów mogą wpływać wręcz na tworzenie ruchów społecznych i ponadnarodowych wspólnot myślenia, co badałem w jeszcze innym projekcie.

Wnioski dla komunikacji

Wybór terminologii ma kluczowe znaczenie dla odbioru problemu. „Zmiana klimatu” jest częściej postrzegana jako termin bardziej neutralny, ale też bardziej abstrakcyjny, co może prowadzić do znieczulenia na skalę problemu. Z kolei „globalne ocieplenie” budzi mniej negatywnych emocji, ale jednocześnie może być odbierane jako mniej kompleksowe.

Komunikatorzy powinni dostosowywać język do odbiorców, uwzględniając:

• Prosty, ale jednocześnie angażujący przekaz dla szerokiej publiczności.
• Precyzyjne terminy w kontekstach naukowych, by nie pozostawiać miejsca na interpretacje sprzyjające dezinformacji.
• Połączenie emocji z faktami – narracja, która budzi nadzieję, ale jednocześnie podkreśla pilność działania.

Pozytywne emocje, takie jak nadzieja i optymizm, odgrywają ważną rolę w mobilizacji społeczeństwa. Negatywne emocje, choć mogą skłaniać do refleksji, często prowadzą do poczucia przytłoczenia i bezradności. Dlatego strategia komunikacyjna powinna:

• Podkreślać sukcesy w walce ze zmianami klimatycznymi, takie jak rozwój odnawialnych źródeł energii czy skuteczność polityk klimatycznych.
• Promować narracje pokazujące, że jednostkowe działania mają znaczenie, szczególnie w kontekście zbiorowych inicjatyw.
• Tworzyć przestrzeń do aktywnego zaangażowania odbiorców, na przykład poprzez kampanie społeczne czy zachęcanie do udziału w lokalnych działaniach.

Media społecznościowe, takie jak Reddit, mają ogromny potencjał jako narzędzie edukacji i mobilizacji społecznej. Jednak ich skuteczność zależy od sposobu wykorzystania:

• Moderacja i jakość treści: Wspieranie dyskusji opartych na wiedzy naukowej i ograniczanie wpływu dezinformacji.
• Dostosowanie treści do grup docelowych: Tworzenie przekazów zrozumiałych dla szerokiego grona odbiorców, ale jednocześnie opartych na faktach.
• Budowanie społeczności: Promowanie subredditów i innych przestrzeni, które sprzyjają współpracy i wymianie wiedzy, takich jak r/climateaction czy r/askscience.

prof. dr hab. Dariusz Jemielniak – profesor nauk ekonomicznych, badacz społeczny, kierownik Katedry Management in Networked and Digital Societies (MINDS) w Akademii Leona Koźmińskiego, członek korespondent Polskiej Akademii Nauk oraz jej wiceprezes w kadencji 2023–2026, zajmuje się badaniem dezinformacji i ruchów antynaukowych w Internecie.

The post Jak się rozmawia o zmianie klimatu (nie tylko na Reddit)? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Za najbardziej absurdalną wypowiedź, jaka padła w roku 2024, internauci uznali słowa prof. Władysława Mielczarskiego: [N]ie ma żadnych dowodów na to, że ten gaz [dwutlenek węgla], czy jego wydzielanie spowoduje kiedyś ocieplenie. Dowodów na to nie ma żadnych. W rzeczywistości istnieje wiele dowodów na to, że wzrost koncentracji dwutlenku węgla może powodować, już spowodował i będzie powodował ocieplenie klimatu w przyszłości. Więcej na ten temat przeczytasz w artykułach Mit: Nadmiar dwutlenku węgla nie powoduje ocieplania klimatu i szerzej: Gazy cieplarniane i ich cechy oraz Zmiany koncentracji gazów cieplarnianych a transport energii.

Drugie miejsce na podium zajęło stwierdzenie Wojciecha Ilnickiego a trzecie – wnioski z artykułu Jana Kubickiego, Krzysztofa Kopczyńskiego i Jarosława Młyńczaka. Poniżej pełna lista kandydatów z opisami.

1. Władysław Mielczarski: brak dowodów na wpływ CO₂

Prof. Władysław Mielczarski za negowanie roli dwutlenku węgla jako przyczyny współczesnego ocieplenia klimatu, a także mocy predykcyjnej fizycznych hipotez.

W wywiadzie udzielonym „Tygodnikowi Solidarność” 27 listopada, prof. Władysław Mielczarski przekonywał, że nie wiadomo, czy dwutlenek węgla dalej będzie powodować ocieplenie klimatu:

Od połowy XIX wieku wiemy, że dwutlenek węgla pochłania promieniowanie podczerwone a reemisja energii w podczerwieni odpowiada za efekt cieplarniany, że zmiana zawartości CO₂ w atmosferze zmienia bilans energetyczny planety i powoduje akumulację energii w systemie klimatycznym, czego jednym z symptomów jest globalne ocieplenie. Podobny efekt cieplarniany wywołany przez CO₂ występuje na Wenus i Marsie. Wbrew oczekiwaniom prof. Mielczarskiego prawa fizyki są niezmienne, a dwutlenek węgla będzie gazem cieplarnianym również w przyszłości. Więcej na ten temat przeczytasz w artykułach Mit: Nadmiar dwutlenku węgla nie powoduje ocieplania klimatu i szerzej: Gazy cieplarniane i ich cechy oraz Zmiany koncentracji gazów cieplarnianych a transport energii.

2. Wojciech Ilnicki: cudowne drzewa

Wojciech Ilnicki, przewodniczący NSZZ „Solidarność” w KBW Turów, za absurdalne pomysły na temat obiegu węgla w przyrodzie, wyrażone w wywiadzie z 13 marca 2024 tygodnikowi „Do Rzeczy”:

Trudno powiedzieć, co jest źródłem tych informacji, ale na pewno nie mają one nic wspólnego z rzeczywistością. Zgodnie z raportami KOBiZE, antropogeniczna emisja dwutlenku węgla przez Polskę w ostatnich latach wynosiła ponad 300 milionów ton. Całkowite pochłanianie przez sektor leśny i inne rodzaje gruntów wynosiło około 10% tej liczby (w ostatnim na razie raportowanym roku 2022 było to 35,6 mln ton, w latach wcześniejszych mniej). Pomysł, że aby rozwiązać problem globalnego ocieplenia wystarczy sadzić więcej drzew, był od zawsze bardzo popularnym mitem, jednak rzadko się spotyka go w tak absurdalnej formie.

3. Kubicki, Kopczyński, Młyńczak: atmosferyczne wysycenie

Doktorzy inżynierowie Jan Kubicki, Krzysztof Kopczyński i Jarosław Młyńczak za nonsensowny artykuł „Klimatyczne konsekwencje procesu wysycenia pochłaniania promieniowania przez gazy”, który zrobił międzynarodową “karierę”, zanim został wycofany przez wydawcę. 

W artykule wysłanym do czasopisma „Applications in Engineering Science” trzech inżynierów z Wojskowej Akademii Technicznej, powołując się na szeroko znany wśród naukowców zajmujących się klimatem błędny wywód Angstroma z 1908 roku powtórzyło jego rozumowanie i doszło do tych samych co Angstrom nieprawdziwych wniosków na temat roli dwutlenku węgla:

Stwierdzenia inżynierów WATu są, podobnie jak Angstroma, oparte na pomiarach absorpcji promieniowania podczerwonego w wypełnionej przez CO₂ krótkiej rurze. To nie jest dobry model atmosfery ziemskiej, a pomiary jedynie absorpcji nie uwzględniają reemisji promieniowania, czyli właśnie zjawiska odpowiedzialnego za efekt cieplarniany.  Dwutlenek węgla jest i będzie gazem cieplarnianym, a silny efekt cieplarniany na Wenus świadczy bezpośrednio że koncepcja wysycenia efektu cieplarnianego nie ma sensu .

Czasopismo naukowe o profilu inżynierskim (nie fizycznym czy klimatycznym) w którym Kubicki, Kopczyński i Młynczak opublikowali swój artykuł ostatecznie go wycofało, przyznając, że w procesie recenzji doszło do uchybień, a redaktor naczelny utracił zaufanie do zaprezentowanych w nim wyników.

Komentarz do artykułu można też znaleźć na portalu Nauka o Klimacie, a także (w języku angielskim) w serwisie Climate Feedback.

4. Tomasz Wójcik: to nie paliwa!

Dr inż. Tomasz Wójcik, członek zespołu ds. pakietu klimatycznego Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność”, za część raportu „Drapieżny Zielony (Nie) Ład”. Chociaż mamy dużo niezależnych dowodów na to że spalanie paliw kopalnych jest główną przyczyną współczesnego ocieplenia klimatu (patrz Mit: Dwutlenek węgla emitowany przez człowieka nie ma znaczenia), dr inż. Wójcik postanowił temu zaprzeczyć:

Naukowcy badający klimat i atmosferę ziemską przedstawiają wiele niezależnych dowodów na to, że rosnące w atmosferze stężenie dwutlenku węgla będące skutkiem spalania węgla, ropy i gazu ziemnego, odpowiada za wzrost średniej globalnej temperatury o ponad 1 stopień Celsjusza względem epoki przedprzemysłowej. Żaden inny czynnik nie ma obecnie porównywalnego wpływu na globalny klimat.

5. Piotr Kowalczak: IPCC brakuje dowodów

Nominowany w plebiscycie Klimatyczna bzdura roku 2024: prof. Piotr Kowalczak za przygotowywanie imponującej kompilacji klimatycznych mitów i fałszów, opublikowanej w formie książki „Zmiany klimatu. Polityka, ideologia, nauka, fakty”, a także liczne wypowiedzi medialne związane z promocją tej książki:

IPCC przytacza w swoich raportach szereg dowodów na antropogeniczne przyczyny współczesnego ocieplenia klimatu. Kluczowym jest zgodność przewidywań teoretycznych z obseerwacjami. Planeta ociepla się w tempie prognozowanym przez klimatologów. Zgodnie z przewidywaniami obserwujemy szybszy wzrost  temperatury powietrza nad lądami niż oceanami; zimy ocieplają się szybciej niż lata, wysokie szerokości geograficzne szybciej niż tropiki. Zgodnie z przewidywaniami teoretycznymi obserwujemy wzrost temperatury w dolnych warstwach atmosfery a w górnych – jej spadek. Obserwujemy i mierzymy wzrost zawartości ciepła w oceanach, topnienie lodowców, lądolodów i wiecznej zmarzliny. Ta spójność teoretycznych przewidywań z obserwacjami, wobec jednoczesnego braku alternatywnych wyjaśnień, przekonuje naukowców że to działalność człowieka odpowiada za współczesną zmianę klimatu.

Recenzję książki Kowalczaka i omówienie niektórych zawartych w niej klimatycznych bzdur można znaleźć na portalu Nauka o Klimacie.

6. Leszek Marks: przeszacowany wpływ gazów cieplarnianych

Prof. Leszek Marks za wypełniony klimatyczną dezinformacją komunikat Państwowego Instytutu Geologicznego. 

Z okazji Dnia Ziemi Państwowy Instytut Geologiczny opublikował, w formie depeszy PAP, komunikat na temat obecnej zmiany klimatu. Był on szeroko kolportowany i omawiany przez media, zazwyczaj prezentowany jako stanowisko całego Instytutu, albo streszczenie badań prowadzonych w Instytucie. Następnego dnia Instytut, w obliczu krytyki treści komunikatu, opublikował oświadczenie, w którym ujawnił że autorem był prof. Leszek Marks, ale wciąż upierał się, że był to „głos w dyskusji naukowej”. Dopiero dnia kolejnego Instytut przyznał, że zawarte w komunikacie tezy są błędne i nie odzwierciedlają wyników badań nad klimatem.

Jeden z najbardziej rażących fałszów dotyczył wpływu gazów cieplarnianych. W rzeczywistości wpływ czynników naturalnych – takich jak zmiany orbity ziemskiej, aktywności słonecznej, erupcje wulkaniczne – na klimat jest przez klimatologów uwzględniany przy ocenie przyczyn zmiany klimatu. Nie ma żadnych podstaw naukowych do twierdzenia że wpływ emisji związanych z działalnością człowieka jest przeszacowany.  

Szczegółową analizę treści komunikatu można znaleźć na portalu Nauka o Klimacie.

The post Klimatyczna Bzdura Roku 2024 appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

Wszystkie te kwestie zostały poruszone na spotkaniu dyskusyjnym pt. Climate despair and burnout (klimatyczna rozpacz i wypalenie), zorganizowanym przez Samorząd Doktorantów Instytutu Oceanologii Polskiej Akademii Nauk i grupę popularyzatorską Sirens of Ocean Science zrzeszającą doktorantów IO PAN. 

Patrycja Nowakowska: W doświadczenie lęku, depresji czy żałoby klimatycznej wpisane są wysoka świadomość problemu zmieniającego się klimatu Ziemi oraz duża doza empatii, zarówno wobec różnych komponentów środowiska, jak i jednostek czy grup społecznych, które te zmiany odczuwają najdotkliwiej. W jaki sposób Wasza praca naukowa i dydaktyczna związana jest z poszerzaniem świadomości i wrażliwości społecznej na zagadnienie katastrofy klimatycznej?  

Magdalena Budziszewska: W moich badaniach naukowych zajmuję się emocjami związanymi z klimatem, a ostatnio także edukacją klimatyczną. Uważam, że informacje dotyczące zmian klimatu powinny być częścią współczesnej edukacji, także wyższej. Interdyscyplinarne kursy powinny być dostępne dla wszystkich w środowisku akademickim, nie tylko tych, którzy zajmują się, na przykład, fizyką atmosfery, ale także dla studentów wszystkich kierunków – nauk humanistycznych, dziennikarstwa, inżynierii, chemii – klimat jest wszędzie. Również dlatego stworzyliśmy interdyscyplinarny podręcznik, „Klimatyczne ABC”, wydany przez Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, i kursy dla studentów wszystkich kierunków. Następnie zaczęliśmy badać, jak edukacja klimatyczna wpływa na ludzi i ich emocje. 

Jagoda Mytych: Moją specjalizacją są badania mediów a także studia nad pamięcią i właśnie to drugie zagadnienie skierowało mnie na tematykę związaną ze zmianami klimatycznymi. Studiowałam zagadnienie traumy zbiorowej i w pewnym momencie zaczęłam się zastanawiać, jak możemy upamiętnić straty ekologiczne? Jakiego języka użyć? Jak upamiętnić coś, co np. jak topniejące lodowce, zniknie na zawsze? Szukałam więc pomostu między studiami nad pamięcią a sposobem upamiętnienia czegoś, co było częścią trudnej przeszłości, a zmianami klimatycznymi, które nadchodzą i będą miały miejsce w przyszłości. 

Wzięłam również udział w projekcie, który stał się książką dostępną online pt. „Za pięć dwunasta. Kryzys klimatyczno-ekologiczny głosem wielu nauk„, wydaną przez Uniwersytet Jagielloński. 

Obecnie zajmuję się również komunikacją naukową dotyczącą klimatu oraz prowadzę badania dotyczące naukowców zajmujących się klimatem. Interesuje mnie, jakie emocje odczuwają klimatolodzy, kiedy komunikują swoje badania, jak również to, w jaki sposób możemy bardziej efektywnie komunikować naukę o klimacie. W pewien sposób udało mi się połączyć badania pamięci, badania mediów i komunikację społeczną. 

Zmiana klimatu jako stresor psychiczny

PN: Wysoka świadomość zachodzących zmian klimatycznych może przerodzić się w rodzaj permanentnie towarzyszącego nam w życiu stresora. Czy jesteśmy w wyposażeni w jakieś mechanizmy obronne, które mogłyby pomóc nam sobie z nim radzić? Czy formą takiej ochrony bywa dysocjacja od problemu, polegająca na dopuszczaniu do siebie informacji, przy jednoczesnym braku zaangażowania emocjonalnego?

MB: W odpowiedzi na to pytanie chciałabym przytoczyć badania, które przeprowadziliśmy na nauczycielach w Polsce. Zapytaliśmy ich, czy czują się przygotowani do nauczania o zmianach klimatycznych dzieci i młodzież w szkołach. Wielu z nich przyznało, że nie są pewni, czy powinni poruszać z uczniami ten temat, ponieważ mógłby być on dla nich przygnębiający. Z ich perspektywy nie ma zbyt wielu działań, które młodzi ludzie, a może nawet społeczeństwo w ogóle, mogliby podjąć, by ze zmianami klimatu walczyć. 

Oczywiście, od strony psychologicznej, nie uważa się, że kiedy czegoś unikamy, to automatycznie przestaje to istnieć. Wręcz przeciwnie – aktywne stawianie czoła problemom jest dla jednostki lepsze. Jednak ludzie czują czasem, że to jest zbyt duże, wyłączają wiadomości i starają się o tym nie myśleć. U niektórych jest to proces nieświadomy, inni dokonują takiego wyboru.

Jednak jeśli myślimy o zrobieniu czegoś, i przez to nie rozumiem całkowitego rozwiązania problemu zmian klimatycznych, co prawdopodobnie jest niemożliwe, ale uczynienia tej kryzysowej sytuacji lepszą, aktywnego radzenia sobie z nią – potrzebujemy nauki i wiedzy. Tylko mając tę wiedzę jesteśmy w stanie myśleć o praktycznych i użytecznych rozwiązaniach i adaptacjach. 

Dzisiejsze dzieci to osoby, którym faktycznie przyjdzie się z tym problemem zmierzyć w najbliższej przyszłości i będą musiały sobie z nim poradzić. Dlatego ważniejsze jest aby wyposażyć je w wiedzę niż po prostu unikać tego tematu, jednak jest to skomplikowane. Nie podałabym dzieciom np. wiedzy zawartej w „Klimatycznym ABC”, bo jest to książka zbyt skomplikowana poznawczo i, prawdopodobnie, również zbyt przygnębiająca. Takiej wiedzy potrzebują dorośli, a zwłaszcza politycy. Jednak jeśli chodzi o dzieci, to jest to trudne, ile im powiedzieć, bo są one także doskonałe w wyczuwaniu tego, gdy coś przed nimi zatajamy, nie dopowiadamy.  

Anna Sowa: Jagodo, ty w „Za pięć dwunasta” zauważasz, że dzieci z natury nie różnicują straty „ludzkiej” i „pozaludzkiej” oraz mają większą zdolność empatyzowania nie tylko w stosunku do ludzi, ale także wobec elementów przyrody. Czy uważasz, że jest to cecha, na pielęgnacji której powinniśmy się skupić także na późniejszych etapach życia, czy też utrata jej intensywności jest rodzajem adaptacji? Czy potrzebujemy takiej twardej skorupy, która do pewnego stopnia chroni nas przed stresem, również tym związanym z kryzysem klimatycznym? 

JM: Tak, faktycznie uważam, że dzieci mają większą zdolność do empatii wobec bytów nieludzkich. I teraz kwestia czy jako dorośli powinniśmy tę cechę w sobie pielęgnować. Zacytuję Aldo Leopolda, znanego amerykańskiego ekologa i pisarza, który pisał o cenie, jaką płacimy za świadomość ekologiczną. Jej częścią jest fakt, że żyjemy w świecie pełnym ran. Gdy jesteśmy świadomi tego, co dzieje się w środowisku, widzimy rany wszędzie dookoła, widzimy, że świat pustoszeje. Ludzie, którzy nie są ekologicznie świadomi, tych ran nie dostrzegą.

Naukowiec, ekolog ma do wyboru dwie drogi. Może nałożyć twardą skorupę i robić naukę z założeniem, że jej konsekwencje nie są jego sprawą, albo, i to jest dużo trudniejsze, stać się lekarzem, który widzi ślady śmierci w świecie i społeczeństwie, które nie chce być informowane o swoim stanie. Nie sądzę, aby to była wyczerpująca odpowiedź, ale Aldo Leopold pisał o tym już 75 lat temu, przewidział ten dylemat – albo utwardzasz swoją skorupę, albo jesteś tym, kto widzi nadchodząca śmierć. To bardzo trudny wybór i nie wiem nawet, czy decyzja w ogóle leży po naszej stronie.

Klimatyczna żałoba

PN: Jak więc zrównoważyć żal i nadzieję na lepsze, aby nie tracić zdolności racjonalnej oceny sytuacji, ale też nie popadać w melancholię? Używasz też terminu „żałoba klimatyczna”, który może wydawać się dość ekstremalny, bo kojarzy się z czymś utraconym bezpowrotnie. Czy uważasz, że odpowiednio przeżyta żałoba pomaga budować nadzieję na przyszłość? 

JM: Jeśli pomyślimy o żałobie w kategoriach Freuda, to mamy do czynienia z procesem, który kończy się katharsis. Po jego przejściu znajdujemy zastępstwo dla tego, co utraciliśmy. Powiedziałabym jednak, że to stara szkoła rozumienia zjawiska żałoby, która nie pasuje do przeżywania żałoby klimatycznej, dotyczącej głównie bytów nieludzkich. W jej przypadku bardziej odpowiednia będzie koncepcja opisana przez Judith Butler, która widzi żałobę jako transformację. W procesie transformacyjnym nie wiemy, co czeka nas na końcu, wiemy tylko, że przechodzimy jakąś zmianę. Myślę, że to właśnie cechuje przeżywanie żałoby klimatycznej, to jest transformacja. 

Inną użyteczną koncepcją może być ta zaproponowana przez Derridę, który mówił o odpowiedzialności w kontekście żałoby. Gdy tracimy kogoś lub coś, ciąży na nas odpowiedzialność za kontynuowanie naszego życia w sposób, który honoruje to, co zostało utracone. Dlatego po stracie osoby, środowiska, czegokolwiek, co było dla nas ważne nasze dalsze życie będzie zmienione przez tę stratę. 

Myślę, że obie te koncepcje pasują do zagadnienia żałoby klimatycznej i dodatkowo dają nam pewne zadanie, skłaniają do działania. Żałoba jest skomplikowanym procesem, a żałoba związana ze zmianami klimatycznymi jest jeszcze bardziej skomplikowana, ponieważ nie jest jeszcze w pełni akceptowana społecznie. Przykładowo, żałoba narodowa to standardowa procedura, którą wiemy jak przeżywać, ma zorganizowany charakter. Dla zbiorowego przeżywania żałoby klimatycznej dopiero szukamy form i środków wyrazu. 

MB: W Finlandii interesującym podejściem do edukacji klimatycznej, zwłaszcza kierowanej do dzieci, jest łączenie jej z edukacją o śmierci. W Polsce obecnie nie można by było tak do tego podejść, bo bardzo chronimy dzieci przed wiedzą dotyczącą śmierci. A w pewnym sensie doświadczenie, gdy umiera pies lub wiedza, że być w przyszłości umrą dziadkowie są kształtujące w życiu dzieci. I właśnie ta strata psa, sprawia, że uczą się czegoś ważnego. Jako dorośli możemy więc wybrać, by dzieciom o tym nie mówić, albo możemy aktywnie przejść z nimi ten proces. To jest właśnie ta część żalu, o której wspominała Jagoda – honorowanie. Zamiast unikać tematu można to razem przeżyć i powiedzieć: „Tak to właśnie wygląda. Jesteśmy w tym razem. To będzie trudne, ale nas nie zabije”. 

W przypadku klimatu jest to jednak bardziej skomplikowane, ponieważ w dużej mierze mówimy o rzeczach, które się jeszcze nie wydarzyły. To trudne i myślę, że doprowadza to klimatologów do szaleństwa, bo żyją oni prognozami, które są jednocześnie bardzo realnymi modelami naukowymi i które z wysokim prawdopodobieństwem się wydarzą, choć nie dziś i nie jutro. Jakiś element straty, kruchości i śmiertelności jest jednak nieodłączny, jeśli prawdziwie podejść do tematu. 

Kto się martwi zmianą klimatu

AS: Właśnie tu chyba docieramy do wyzwań w komunikowaniu problemu zmian klimatu społeczeństwu i trudności, które są tego następstwem. Być może wielu osobom żyjącym tu i teraz, i niedoświadczającym jeszcze bezpośrednio skutków kryzysu klimatycznego, trudno jest przejąć się zagrożeniami, które poważniej dotkną kolejne pokolenia. Z kolei osoby świadome trudnej sytuacji, w której już obecnie się znajdujemy, a zwłaszcza naukowcy, edukatorzy, czy aktywiści już teraz doświadczają niepokoju czy strachu dotyczącego wydarzeń, które czekają nas w przyszłości. Hasła takie jak depresja klimatyczna czy lęk klimatyczny coraz częściej pojawiają się nawet w mainstreamowych mediach, co świadczy o ich powszechności.

MB: Istnieją badania ankietowe przeprowadzone na reprezentatywnych próbach, w 40-50 krajach na świecie, a więc dość dobrze odzwierciadlające światowe społeczeństwo, których wyniki wskazywały, że ponad połowa ankietowanych martwi się zmianami klimatu i odczuwa pewien stopień niepokoju związany z nimi. Przy czym, jednocześnie, poziom wiedzy na temat klimatu nie był wcale wysoki. Mamy tu więc do czynienia z sytuacją, że tych trudnych emocji możemy doświadczać niezależnie od stopnia wyedukowania. 

Wiedza sama w sobie jest istotniejsza dla szukania rozwiązań niż dla radzenia sobie z niepokojem. Przykładowo, 70% Polaków nie dostrzega różnicy między czynnikami przyczyniającymi się do zmian klimatu a zanieczyszczeniem powietrza. Z tego pomieszania rodzą się takie pomysły jak, np. wymiana systemu ogrzewania na gazowy jako element walki z kryzysem klimatycznym. W perspektywie takie rozwiązanie, owszem, poprawi jakość powietrza, ale nie przyczyni się do spowolnienia zmian klimatu. Odpowiedni zasób wiedzy jest więc potrzebny, by podejmować właściwe decyzje, ale niepokój jest bardzo demokratyczny i wisi w powietrzu. 

Ryzyko wypalenia u naukowców, edukatorów i aktywistów

PN: Przyjrzyjmy się teraz bardziej skrajnemu doświadczeniu, czyli wypaleniu. Domyślam się, że dotyczy ono mniejszej grupy i dotyka najbardziej osoby, których praca bezpośrednio związana jest z zagadnieniem zmian klimatu, a więc naukowców, edukatorów, czy aktywistów. Mogą oni czuć, że ich działania są niewystarczające, a rezultaty ich pracy mało znaczące przy skali problemu, co w dłuższej perspektywie może prowadzić do uczucia rezygnacji i wypalenia. 

JM: Zacznę od naukowców, bo jest to grupa wokół której skupiają się moje badania. Przeprowadziłam wywiady z polskimi i amerykańskimi naukowcami zajmującymi się klimatem i pytałam ich, co czują w stosunku do nauki, którą się zajmują, jakie są ich emocje względem niej.

Oczywiście, nie było to niespodzianką, że są oni w swoim zawodzie przygnębieni. Ich praca prowadzi do poczucia depresji, ponieważ w dużej mierze skupia się na niepokojących prognozach. Oni wiedzą, co się wydarzy, ale trudno jest to komunikować społeczeństwu, bo są to zaawansowane ekspertyzy, które wymagają specjalistycznej wiedzy i języka. W wywiadach naukowcy wielokrotnie wspominali to, jak przygnębieni i bezradni się czują, a także, że spotykają się z brakiem wsparcia ze strony systemu akademickiego i instytucji, w których pracują. Co jednak było dla mnie zaskakujące, to fakt, że amerykańscy naukowcy byli bardzo otwarci na ten temat i swobodnie rozmawiali o swoich emocjach. 

Gdy natomiast prowadziłam te same badania w Polsce, naukowcy unikali tematu trudnych emocji, nie mówili o swoim przygnębieniu. Bardziej skupiali się emocjach odbiorców ich komunikatów, na tym że widzą ich przygnębienie. Jest to na pewno różnica kulturowa, na ile możemy mówić o naszych emocjach. Myślę, że w środowisku akademickim nie ma na to zbyt wiele miejsca. 

Te obserwacje były bardzo cenne w moich badaniach. Wychodzi na to, że skupiamy się przede wszystkim na publice, jak odbiorca rozumie naukę, jakie emocje wobec niej czuje. Dużo mówimy też o samym przekazie – czy odpowiednio go komunikujemy, czy powinniśmy przekazywać go w jakiejś innej formie? Nigdy jednak nie skupiamy się na tych, którzy komunikują. Zupełnie jakby to było doświadczenie uniwersalne, jakby sposób przeżywania i komunikacji był zawsze taki sam. Nie skupiamy się na tym, że naukowcy zajmujący się klimatem, a następnie wychodzący z tą wiedzą do szerokiej grupy odbiorców mogą być wypaleni, ani jak ich badania oddziałują na ich stan emocjonalny i gotowość do komunikacji. Było to dla mnie bardzo pouczające, zdać sobie sprawę jak trudno jest komunikować naukę, będąc jednocześnie naukowcem. 

Rozwiązania problemu zmiany klimatu – jak o nich rozmawiać?

PN: W dyskusjach dotyczących edukacji klimatycznej często pojawia się zalecenie, aby umacniać w odbiorcach poczucie sprawczości, a więc by sugerować im działania, jakie mogą podjąć, by przyczynić się do poprawy sytuacji. Jednak, będąc świadomymi skali problemu, wiemy, że to, co obecnie liczy się najbardziej to zmiany systemowe, nie jednostkowe działania. Czy zgadzacie się, że mimo to, takie komunikaty są potrzebne w edukacji klimatycznej?

JM: I to jest kolejny problem. Teraz ludzie, np. uczestniczący w wydarzeniach edukacyjnych, nie chcą otrzymywać od naukowców wyłącznie wiedzy. Oczekują, że naukowcy mają rozwiązania. A naukowcy, zwłaszcza w Polsce, mówili mi, że nie czują się wystarczająco pewni, by dawać rozwiązania. Bo rozwiązania to ostatecznie są opinie, a opinie różni badacze mogą mieć odmienne. Ich niepewność dotycząca rozwiązań zderza się więc z oczekiwaniami i, czasem, rozczarowaniem opinii publicznej, bo kto ma jej te rozwiązania dostarczyć jeśli nie naukowcy?

MB: Przepraszam, że to mówię, możliwe, że nie powinnam, ale nie ma i nie będzie ostatecznego rozwiązania na kryzys klimatyczny. Nie ma też indywidualnych rozwiązań na problemy zbiorowe. Są jedynie sposoby na minimalizowanie ryzyka i szkód oraz na zapewnienie sobie lepszych warunków życia w tym kryzysie. Mamy więc coś, co możemy robić, jednak wprowadzenie poważniejszych zmian wymaga globalnej transformacji i politycznej władzy zorientowanej na rozwiązania. Ja jestem fanką prawdy, dlatego uważam, że powiedzenie, że nie mamy jeszcze odpowiednich rozwiązań, wciąż pozostawia nam wiele przestrzeni na działanie. Od tego warto zacząć. Nie jest to jednak łatwy komunikat. 

PN: Znajdujemy się więc w pewnym impasie. Zgodziłyśmy się, że nasze jednostkowe działania nie rozwiążą problemu, jednak są one kluczowe do przezwyciężenia tych trudnych emocji związanych z kryzysem klimatycznym, o których rozmawiałyśmy wcześniej. Czy więc dostrzegacie w nich właśnie taką wartość, jako działań, które wspierają nasze zdrowie psychiczne? 

JM: To pytanie można też odnieść do kwestii wypalenia, ponieważ najlepszym antidotum na wypalenie nie jest wcale nauczenie się mechanizmów obronnych i sposobów radzenia sobie z nim, które jedynie czasowo zmniejszają poziom stresu. Należy podejść do tego proaktywnie – jak do przeprojektowania sposobu pracy, przeprojektowania komunikacji. I takie „małe”, jednostkowe działania mogą pełnić także taką rolę. 

Jest w nich jednak coś jeszcze. Te działania budują społeczność ludzi wokół danego problemu i potrafią całkowicie zmienić nasze środowisko. Nie jesteśmy już sami, mamy ludzi wokół nas i wsparcie grupy. Tak jak powiedział wspomniany przeze mnie wcześniej Aldo Leopold, nie jesteśmy sami w dostrzeganiu ran. Więc w tych „małych” działaniach nie chodzi już tak bardzo o to, jak one wpłyną na klimat, ale jak zmienią środowisko, w którym żyjemy, pracujemy, uczymy i komunikujemy się. Myślę więc, że naszą motywacją do pojęcia tych działań powinna być zmiana sytuacji, nie tej klimatycznej, ale tej wokół nas, budowania systemu wsparcia opartego na ludziach, którzy są tak samo zaangażowani jak my.

MB: Możemy też zdefiniować jakoś te „małe” działania, bo jeśli rozumiemy przez nie wymianę żarówek na energooszczędne, czy recycling, to ich wpływ nie będzie duży, mimo że też oczywiście są ważne. Ale są rzeczy, które mogą wydawać się nieistotne, a jednak nieść za sobą widoczne zmiany. I mogą je podejmować nawet dzieci, np. rozmawiając ze swoimi rodzicami czy dziadkami o klimacie. 

Jeśli natomiast zmienimy skalę, to może to być rozmowa naukowca z politykami. Nie jest to rozwiązanie samo w sobie, ale z pewnością ważne działanie. Cóż wygląda na to, że jako psycholożka, na koniec dnia i tak stwierdzę, że kluczem jest rozmowa, ale jest to po prostu prawda. Aktywna komunikacja, opowiadanie historii to coś, do czego każdy z nas ma dostęp. Wpływanie na politykę, prowadzenie badań naukowych, projektowanie rozwiązań technologicznych – to wszystko jest bardzo ważne, ale nie każdy może to robić. Rozmawiać za to możemy wszyscy.

AS: W stosunku do takich jednostkowych działań pojawia się też często lekceważący stosunek, czasami są one nazywane działaniami na pokaz. Wspomniałyśmy już, że plusem ich podejmowania jest budowanie społeczności, ale może mają one sens nawet jeśli „tylko” poprawiają nam samopoczucie (ang. feel-good actions), dają nam satysfakcję i popychają do dalszego działania. Zgodziłybyście się z tym stwierdzeniem?

MB: Oczywiście, bo to są także wybory etyczne. Nasze działania, takie jak wybór roślinnej diety, recykling itp., mogą być w danej sytuacji etyczne, nawet jeśli nie rozwiązują problemu. Istotne jest jednak to, że nie mogą być „zamiast”, nie powinny być używane jako wymówka, np. rządu, do niepodejmowania systemowych działań. 

AS: Myślę, że ten cytat z „Klimatycznego ABC” bardzo dobrze podsumowuje naszą rozmowę: „nie sposób być konstruktywnym dla otoczenia, będąc jednocześnie destruktywnym dla samego siebie”. Warto przypominać naukowcom, edukatorom i aktywistom, by nie zatracali się i nie zapominali o swoim dobrostanie w walce o coraz lepsze rozwiązania i o lepszą przyszłość.

MB: Absolutnie, każdy z nas powinien czuć moralny obowiązek dbania o siebie. I to także dotyczy tego, by nie być dla siebie zbyt surowym. Mogę dodać do tego jeszcze jeden cytat, który brzmi: „planeta ma ograniczone zasoby, ale my również”.

dr Magdalena Budziszewska – psycholożka i badaczka związana z Wydziałem Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. Obecnie w swoich badaniach skupia się na doświadczeniach i emocjach związanych ze zmianami klimatu, w tym na lęku klimatycznym i depresji, a także na psychologii działania zbiorowego. Współzałożycielka Inicjatywy „UW dla klimatu” i współautorka „Klimatycznego ABC”.

dr Jagoda Mytych – ekspertka w dziedzinie nauki o mediach i komunikacji społecznej, ze szczególnym uwzględnieniem komunikacji naukowej na temat zmian klimatycznych. Autorka rozdziału poświęconego żałobie klimatycznej w książce „Za pięć dwunasta koniec świata. Kryzys klimatyczno-ekologiczny głosem wielu nauk”. Aktywna członkini Rady Klimatycznej Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Rozmawiały:

Anna Sowa i Patrycja Nowakowska – doktorantki w Instytucie Oceanologii Polskiej Akademii Nauk. Aktywne członkinie grupy popularyzatorskiej, Sirens of Ocean Science, zrzeszającej doktorantów IO PAN oraz Samorządu Doktorantów IO PAN.

The post Rozpacz, żałoba, wypalenie. Co czujemy w obliczu kryzysu klimatycznego? appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.

W ciągu ostatnich dwóch dekad liczba protestów na całym świecie gwałtownie wzrosła (Pearson, 2024).  Aktywiści, w tym ci walczący na rzecz środowiska naturalnego, w swoich działaniach wykorzystują taktyki o różnej radykalności. Działania umiarkowane wpisują się w funkcjonujące w społeczeństwie normy i zasady postępowania, nie używają przemocy i w swojej formie nie podważają aktualnego status quo. Przykłady takich działań to np. zbieranie podpisów pod petycjami czy organizowanie pokojowych marszów. Z kolei działania radykalne to zachowania silnie odbiegające od norm, zakłócające porządek społeczny i niekiedy w jakiś sposób krzywdzące dla innych (Feinberg i in., 2020, Simpson et al., 2022). Ta kategoria obejmuje więc zarówno akty obywatelskiego nieposłuszeństwa w formie zakłócających spokój nieprzemocowych działań, jak i zamieszki, brutalne ataki czy inne nielegalne posunięcia. 

Chociaż oba rodzaje działań są od lat obecne w ruchu na rzecz klimatu, aktywiści coraz częściej sięgają po radykalne rozwiązania. Tylko w tym roku polscy aktywiści i aktywistki Ostatniego Pokolenia przyciągnęli uwagę społeczeństwa przeprowadzając akcje takie jak przerwanie koncertu w Filharmonii Narodowej, oblanie pomarańczową farbą Syrenki Warszawskiej czy niedawne blokowanie dróg w stolicy.

Aktywiści opisujący swoją motywacje do podjęcia tego typu działań często prezentują je jako ostatnią deskę ratunku, kiedy wszystkie inne sposoby zawiodły, a rządy nadal nie podjęły wystarczająco zdecydowanych kroków w walce ze zmianą klimatu (Berglund & Schmidt, 2020). Działania aktywistyczne są więc dla protestujących formą ekspresji ich złości i frustracji, a także żalu w próbie uzyskania zmiany społecznej, w sytuacji, w której dotychczasowe działania nie osiągnęły zakładanego skutku (Pearson, 2024).

„Dylemat aktywisty”

Zaletą radykalnych działań jest ich potencjał do przyciągania uwagi mediów (Feinberg et al., 2020) – działania naruszające normy mają większą szansę stać się przedmiotem dyskusji. Media są więc bardziej skłonne relacjonować takie zdarzenia.
W porównaniu z klasycznymi formami protestu, które rzadko są zauważane przez media głównego nurtu, radykalne akcje dają aktywistom szansę na dotarcie do szerszego grona i zwiększenie świadomości społeczeństwa odnośnie danego ruchu i sprawy, dla której działają. Radykalne działania mogą też być skutecznym sposobem wywierania bezpośredniej presji na rządy i instytucje, aby podjęły decyzje zgodne z postulatami aktywistów. 

Z drugiej strony, badania pokazują, że ekstremalne działania mogą przyczyniać się do zmniejszenia poparcia dla danego ruchu, a także dla jego celów. Badacze wskazują, że ma to związek z brakiem identyfikacji odbiorców z grupą radykalną, czyli brakiem poczucia, że są w jakiś sposób podobni do aktywistów wykorzystujących radykalne działania.

Obok postrzeganej niesprawiedliwości i poczucia, że grupa może być skuteczna w osiągnięciu celu, to właśnie identyfikacja grupowa jest jednym z kluczowych czynników wpływających na poparcie i zaangażowanie w działania zbiorowe (Van Zomeren et al., 2008). Radykalne działania często postrzegane są przez obserwatorów jako krzywdzące albo naruszające prawa innych osób, a przez to niemoralne. Prowadzi to do negatywnej oceny emocjonalnej działań aktywistów, a w efekcie właśnie do mniejszego poczucia identyfikacji z nimi. 

W skrócie – jesteśmy bardzo zmotywowani, by mieć dobrą opinie o samych sobie, nie będziemy więc identyfikować się z grupą, której działania oceniamy jako niosące krzywdę innym. Ciężko jest więc nam identyfikować się i czuć się podobnymi do radykalnych aktywistów proklimatycznych. Ostatecznie, ta obniżona identyfikacja prowadzi nie tylko do zmniejszenie poparcia dla działań grupy, ale też dla jej celów. 

Czy zawsze jest to nieuchronne?

Aktywiści chcący wykorzystać radykalne działania muszą więc rozwiązać dylemat – jak wykorzystać wzbudzane przez działania radykalne zaciekawienie tematem bez jednoczesnego zniechęcania opinii publicznej. Feinberg i jego zespół (2020) omawiając wyniki związane z dylematem aktywisty, sugerują, że radykalne działania nie zawsze muszą wiązać się z negatywnym odbiorem społeczeństwa. 

Gdy radykalne działania są stosowane jako forma protestu przeciw problemowi lub przeciwnikowi uznawanemu za niemoralnego, mogą one zwiększyć poparcie dla ruchu. Szczególnie, gdy dotychczasowe, umiarkowane działania są oceniane jako nieskuteczne i niewystarczające w obliczu powagi sytuacji, radykalne działania mogą być postrzegane jako najbardziej odpowiednia forma protestu. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy, gdy opinia publiczna jest przekonana o nieadekwatnych działaniach rządów lub instytucji odpowiedzialnych za problem, który poruszają aktywiści. Podobny efekt został wcześniej zaobserwowany w badaniach dotyczących działań opartych na przemocy (Thomas i Luis, 2014).

Badania Social Change Lab (Ozden i Glover, 2022) dotyczące postrzegania działalności grupy Just Stop Oil wykazały, że mimo, że opinia publiczna nie popierała samych działań grupy (które były zakłócające, ale jednocześnie nie używały przemocy), to nadal wyrażała poparcie dla polityk proklimatycznych. Dodatkowo, respondenci zaznajomieni z działalnością grupy, byli (marginalnie) bardziej skłonni sami zaangażować się w jakąś formę aktywizmu na rzecz klimatu. Sugeruje to, że zakłócające działania nie muszą negatywnie odbijać się na poparciu dla prośrodowiskowych postulatów. Jednocześnie, radykalne działania mogą też przyczynić się do pozytywnego postrzegania działań bardziej umiarkowanych. 

Radykalna flanka

Mechanizmem, który tłumaczy wpływ radykalnych odłamów jednego ruchu na postrzeganie jego bardziej umiarkowanych frakcji jest efekt radykalnej flanki (Haines, 1984). Efekt ten może objawiać się w dwóch formach. 

W pierwszej, pozytywnej, ekstremalne działania jednej grupy na zasadzie kontrastu przyczyniają się do postrzegania działań grupy umiarkowanej jako bardziej racjonalnych i adekwatnych, co przekłada się na większą identyfikację z grupą, a co za tym idzie – większe poparcie dla niej i jej działań. 

W negatywnej odsłonie efektu radykalnej flanki działania grupy radykalnej wpływają na zmniejszenie poparcia dla całego ruchu. W tym wypadku dzieje się to przez proces asymilacji – cały ruch odbierany jest jako działający w sposób nieracjonalny i nieskuteczny. Badania eksperymentalne (Simpson et al., 2022), dostarczają dowodów, że w przypadku działań prośrodowiskowych mamy do czynienia z pozytywnym efektem radykalnej flanki. Osoby badane, które najpierw czytały o działaniach radykalnego ugrupowania, w większym stopniu popierały działania grupy umiarkowanej (w porównaniu do grupy badanych, którzy czytali tylko o działaniach umiarkowanych). Efekt ten był zapośredniczony właśnie przez większe poczucie identyfikacji z grupą umiarkowaną i postrzeganie jej jako mniej radykalnej.

Badacze z Social Change Lab (Ozden i Ostarek, 2022) wykazali podobną zależność w kontekście prawdziwych prośrodowiskowych organizacji aktywistycznych – radykalnej w swoich działaniach Just Stop Oil i wykorzystującej bardziej umiarkowane taktyki Friends of the Earth UK. Badanie zostało przeprowadzone przed i po serii zakłócających działań Just Stop Oil, w których to aktywiści przez tydzień blokowali autostradę M25 pod Londynem.  Wyniki badania wykazały, że wyższa świadomość silnie zakłócających działań Just Stop Oil była związana z większym poparciem dla Friends of the Earth UK. Nie była jednak związana z poparciem dla bardziej ogólnych polityk prośrodowiskowych. 

„Zakłócenia dla zakończenia zniszczeń”

Zmiana klimatu jest globalnym problemem, do którego rozwiązania niezbędne jest podjęcie działań na wielu poziomach. Z jednej strony mogą to być działania podejmowane na poziomie jednostki – takie jak np. eliminacja mięsa i produktów odzwierzęcych z diety czy ograniczenie latania samolotem. I chociaż działania takie, jeżeli będą powielane przez znaczną część społeczeństwa, mają duży potencjał, to nie są wystarczające (Stern, 2000). Jednocześnie ludzie mają tendencję do przeceniania istotności działań indywidualnych, a wiemy również, że koncentracja na wyborach i działaniach jednostek może odwracać uwagę od konieczności wprowadzenia zmian odgórnych (Chater, Loewenstein, 2018). Do rzeczywistego powstrzymania zmiany klimatu niezbędne jest doprowadzenie do transformacji dotychczasowego systemu. 

Jednym ze sposobów wpływania na system są właśnie różnego typu działania zbiorowe. Mogą one wpływać na sposób przedstawienia konieczności działań w mediach, a także kształtować opinię i poparcie społeczne, a co za tym idzie – wpłynąć na rzeczywistą zmianę polityk (Burstein, 2003). Przykładowo, badania pokazują, że protesty na rzecz klimatu przyczyniają się do zmniejszenia emisji dwutlenku węgla na poziomie stanu (Munoz, et al. 2018), a działania takie jak. np. marsze zwiększają w obserwatorach poczucie zbiorowej skuteczności (czyli przekonania, że działając jako grupa, jesteśmy w stanie osiągnąć założony cel), zwiększając prawdopodobieństwo, że oni sami zaangażują się w działania (Swim, et al. 2019). 

W obliczu narastającego kryzysu klimatycznego i nieadekwatnych działań rządów oraz decydentów, radykalne działania klimatyczne mogą stać się coraz bardziej powszechne (Fisher, 2024). Badania pokazują, że różnorodne taktyki, łączące umiarkowane i bardziej radykalne podejścia, mogą być kluczem do systemowych zmian (Bugden, 2020). Wykorzystując słowa Sekretarza Generalnego Organizacji Narodów Zjednoczonych, Antonio Guterresa: 

Potrzebujemy zakłóceń do zakończenia zniszczeń

Dominika Jurgiel (Szkoła Doktorska Nauk Społecznych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu)

The post Radykalizm dla planety: o radykalnych działaniach na rzecz klimatu i ich skuteczności appeared first on Nauka o klimacie | naukaoklimacie.pl.